मगर समाजमा प्रचलित घाँटु नृत्य

मगर समाजमा प्रचलित घाँटु नृत्य

–पदम श्रीस मगर

नेपालका आदिवासी जनजातिहरू मध्ये मगर जाति जनसंख्याको हिसाबले एक प्रमुख जाति हो । मगराँत क्षेत्रमा उनीहरू कहाँबाट, कसरी आए भन्ने सन्दर्भमा स्वदेशी, विदेशी विद्वानहरू को विभिन्न मत, तर्क र विश्लेषणहरू पाइन्छन् । ती आधारहरू वास्तवमै कतिसम्म सत्य छ वा थियो भन्ने बारे हामी मगरहरूले आफंै खोज अनुसन्धान गरी सत्यतथ्य पत्ता लगाउने र अध्ययन, अनुसन्धानमा सक्रियता नदेखाएसम्म चारजना अन्धाले हात्तीलाई छामेर आ–आफ्नै ढंगले व्याख्या गरे जस्तै हुनेछ । मगर जातिको आफ्नै संस्कृतिबारे पनि हालसम्मका मगराँती लोकसंस्कृतिका सर्जकहरू को को थिए, कति पुस्ता अघिदेखि हाम्रा संस्कृतिहरू प्रचलनमा आइरहेका छन् भन्ने सन्दर्भमा पनि एकीन थाहा हुन सकेको छैन र त्यसका लिखित इतिहासहरू पनि हामीसंग छैनन् । यस सम्बन्धमा पनि अन्य जातजातिका संस्कृतिविद अथवा विदेशी विद्वानह रू ले लेखिदिएका मित्थक कै भरमा हामी विश्वास गर्न विवश छौं । हामी मगर जाति आफैंले आफ्नो इतिहास र संस्कृतिको विषयमा कलम चलाउन थालेको साढे पाँच दशक मात्र भएको छ । यति छोटो अवधिमा मगर समाजभित्र रहेका लोकसंस्कृति, रीतिरिवाज जस्ता गहन विषयमा खोज अनुसन्धान के कति गर्न सकियो भनेर मूल्याङ्क न गर्ने समय अझै भइसकेको छैन ।

डा.केशरजंग बरालमगरका अनुसार “मगरहरू पहाडको डाँडाकाँडा, भीरपाखा, पखेरामा जन्मेर, हुर्केर आर्थिक विषमताको जाँतोमा पिल्सिएको भएता पनि यिनीहरू को जीवन निरस हँुदैन । आफ्नै जातीय नाचगानमा होमिएका र झुम्मिएका हुन्छन् । प्रायः मगरहरू मेला, घाँसपात जाँदा, पँधेरा, जात्रा, चाडपर्वमा समय अनुसारका गीत र नृत्यमा रमाइरहेका हुन्छन् । सुदूर पश्चिमको उत्तरी क्षेत्रका मगरहरू छोट्टी (केटा र केटी मिलेर बस्ने रोदी घर जस्तै बस्ने परम्परा पाइन्छ । पाल्पा, तनहूँ, स्याङ ्जाका मगरहरू धान रोप्दा बाली (असारे गीत र कोदो रोप्दा, गोड्दा सालैजोमा, भदौ महिना लागेपछि झोरा (मगरहरू ले तिज गीतलाई झोरा भन्दछन्) असोज, कार्तिक, मंसिर, पौषसम्म सोरठी र नचरीमा, माघ, फागुन, चैत्र, वैशाख, जष्ेठ, असारसम्म कौ¥हा र घाँटुमा भुलेका हुन्छन् । यसरी मगरहरू बाह्रै महिना जति दुःख कष्ट भोग्न परे तापनि सामयिक, सामाजिक, धार्मिक लोकनृत्यमा भुलेर जहिले पनि हँसिला देखिन्छन् ।” यसकारण के भन्न सकिन्छ भने मगरहरू ले लोकसंस्कृतिलाई जन्मजात संस्कारको रूपमा लिएरै आएका हुन्छन् । त्यसैले मगर समाज लोकसंस्कृतिका जननी हुन् भन्दा अत्युक्ति हुँदैन ।

हुन त प्रकृतिप्रदत्त सबै प्राणीहरू ले आफ्ना नित्यकर्म र शारीरिक आवश्यकता (क्षुधा) शान्त पारेपछि आ–आफ्नै जीवनवृत्ति अनुसार दिन वा रातमा एकपटक अवश्य पनि आफ्नो संस्कृतिको रूपमा संस्कारजन्य मनोरञ्जनको स्वाद लिएको नपाइएको चाहिं होइन । त्यसमा मानव जाति चेतनशील प्राणी भएकै कारणले विविध जाति, नश्लभित्र विविधतापूर्ण लोकसंस्कृतिहरू छन् । त्यसमा पनि मगर जाति वर्षको बाह्रै महिना (महिनै पिच्छ)े विविधखाले आफ्नै मौलिक संस्कार र लोकसंस्कृतिमा मग्न हुन्छन् । ती विविध प्रकारका लोकसंस्कृतिहरू भित्र मगर समाजमा अति लोकप्रिय रहेको नृत्य – घाँटु पनि एक हो ।

घाँटु नृत्य मगर समाजमा कहिले प्रारम्भ भयो भन्ने सम्बन्धमा घाँटु विज्ञहरू बाट अहिलेसम्म एकिन तथ्य प्रकाशमा आएको छैन । मगर समाजमा रहेका संस्कार र लोकसंस्कृतिहरू बाबुबाजेबाट छोरानातिले जानिराख्ने र छोरानातिबाट त्यसपछिका छोरानातिले सिक्ने, सिकाउने परम्परा रहेको पाइन्छ । यसरी पुर्खाले गरिआएका परम्परागत कार्यहरू पुस्ता–दरपुस्तासम्म प्रचलनमा रहेको देखिन्छ तर वर्तमान समयमा पश्चिमा संस्कृतिको प्रभावले गर्दा मगरहरू को धेरैजसो अलिखित लोकसंस्कृतिहरू लोप भएका छन् र पाइएकाहरू पनि मौलिक स्वरूपमा छैनन् । त्यसको स्वरूप, लय, भाका, समय, सान्दर्भिकता आदि सवै पक्षमा परिवर्तन भैसकेका छन् । घाँटु नृत्यको प्रादुर्भाव के, कसरी भएको रहेछ भनेर यस लेखकले अग्रज मगर संस्कृतिविदहरू संग सोधखोज र सुझाव माग्दै यस नृत्यसम्बन्धी अध्ययनको क्रममा केही जिल्लाका मगर गाँउहरू, घाँटुसम्बन्धी विज्ञहरू को कृति अध्ययन गरेको थिएँ । अध्ययन पश्चात् नेपालको लोकसंस्कृति घाँटुसम्बन्धी एउटा सानो पुस्तक पनि हालसालै प्रकाशनमा ल्याएको छु । विस्तृत अध्ययनका लागि मेरो “नेपालको लोकसंस्कृति घाँटु नृत्य” भन्ने 

पुस्तक हेर्न सबैमा आग्रह गर्दछु । पुस्तकमा नेपालका कुन कुन जातजातिमा घाँटु नृत्य रहेछ भन्ने तथ्यहरू लाई वर्णनात्मक ढङ्गबाट प्रस्तुत गरिएको छ । गुरुङ्ग जातिमा प्रचलित रहेको घाँटु संस्कृति शाहवंशीय राजाहरू का पूर्वज मानिएका कालु शाहका गर्भे पुत्र प्रशुराम र रानी यम्मावतीको जीवनकथामा आधारित रहेको पाइएको छ र उक्त संस्कृतिका सर्जक भादु गुरुङ्ग, खानी गाँउ (लमजुङ ) लाई मानिएको छ । बराम, कुसुन्डा लगायत अन्य जातजाति भित्र पाइने घाँटु संस्कृतिको प्रादुर्भावबारे गहिरो खोज अनुसन्धानको पनि उत्तिकै खाँचो छ ।

मगर समाजमा घाँटु संस्कृतिको प्रारम्भ कहाँ, कहिले र कसरी भयो भन्ने बारे अग्रज लेखकहरू ले यो संस्कृति दुई÷चार सय वर्ष अघिको मात्र संस्कृति नभएको उल्लेख गरेका छन् । अतः पौराणिक कालदेखि नै यो मगर जातिको आफ्नो लोकसंस्कृति हो । मगर समाजमा पाइने घाँटु र गुरुङ लगायत अन्य जातजातिमा पाइने घाँटुमा ठूलो भिन्नता छ । मगरहरू ले अध्यात्मिक तथा दैवीशक्तिमा आधारित सति घाँटु मात्र नाँच्ने, नचाउने गर्दछन् । घाँटु देवता नचढेको कन्या नृत्यमा भाग लिन अयोग्य मानिन्छ । अनुसन्धानको क्रममा नवलपरासीका एकजना बयोबृद्ध यमनारायण थारू गुरौंसँग जिज्ञासा राख्दा उनले – “तपाइ हामी सबै एउटै बृक्षका हाँगाबिंगा हों, समय र परिस्थितिले गर्दा तपाईहरू यो पहाडलाई नाघेर माथितिर लाग्नुभयो, हामी यहीं तराईमा दुःखकष्ट गरेर बस्यौं, हामी थारू र मगरहरू यस क्षेत्रमा बसोवास गर्नु पूर्व यो नृत्य मगध (भारत, जो परापूर्वकालमा मगर जातिको एक राज्य) मा उत्पत्ति भएको कुरा हामीले पनि पितापुर्खाबाट सुन्दै आएको” कुरा बताएका थिए ।

खोजकै क्रममा नवलपरासीको पहाडी क्षेत्र धोवादीका तिलबहादुर ठाडामगरले घाँटु नृत्यबारे “यो संस्कृति हाम्रो क्षेत्रमा कहिलेदेखि प्रचलनमा आयो, त्यसको लिखित तथ्य, प्रमाण केही छैन । यो अघिका पूर्वजहरूबाट पुस्ता–दरपुस्ता चल्दै आएको छ । रुद्रपुरगढीका मगर राजा रुद्रसेनले घाँटु मगाई आफ्नो दरवारमा नृत्य गराउँथे भन्ने कुरा बुढापाकाहरू बाट सुनिदै आएको” भनेका थिए । यस क्षेत्रमा घाँटु नृत्य गराउँदा ३ देखि बढिमा ११÷१३ जनाको संख्यामा अविवाहित मगर कन्याहरू ले मात्र भाग लिने गर्दछन् । यस नृत्यको खोज, अनुसन्धानबाट हालसम्मको निष्कर्षमा के देखिन्छ भने मगर समाजको घाँटु संस्कृतिको प्रामाणिकता मित्थक, कथ्य, जनश्रुतिमा आधारित रहेको पाइएको छ । कारण, यसका आधिकारिक लिखित प्रमाणहरू हालसम्म प्राप्त छैनन् । साथै, यो नृत्य आध्यात्मिक र दैवी शक्ति (अदृश्य शक्ति) मा आधारित देखिन आएको छ । सति घाँटुलाई मगर जातिले मात्र अंगालेको देखिन आएकोले घाँटु मगर जातिको पौराणिक र मौलिक संस्कृति भएकोमा अब कुनै द्विविधा छैन । अस्तु ।

(लेखक घाँटु संस्कृतिका अध्येता एवं नेपाल मगर संघ, बागलुङका जिल्ला अध्यक्ष हुनुहुन्छ)

मगर जातिको उत्पत्ति र इतिहास

नर बहादुर थापा ‘नरु’ फेयर नेपाल February 15, 2021
मानव इतिहासको अध्ययन गर्दा सो कालखण्डको भौतिक स्थितिको पनि अध्ययन गर्नु आवश्यक छ । समय कालको भौगोलिक र प्राकृतिक अवस्था अनुसार प्राणीहरुको विकास भएको छ । कद, काठी, रंग, संस्कृति र सभ्यता प्रकृति अनुसार निर्धारित भएको देखिन्छ । धेरै गर्मीमा बस्नेहरु काला, हिमालयन प्रदेशमा बस्नेहरु गोरा, हिमालयको हावापानीले प्रभावित पार्ने पहाडि भेकमा बस्ने पहेँला, पहाडमा बस्ने तर तराईको हावापानीले प्रभावित प्राणीहरु गहुँगोरो हुन्छन् । भौगोलिक इतिहासको कालखण्डमा भारतको उत्तरी भेग, नेपाल तिब्बत र चीनको दक्षिण भूभाग समुद्रको गर्भमा थियो भने लंका भारतको दक्षिणी भूभाग, अफ्रिका र अफगानिस्तान एउटै महादीप थियो । १२००० वर्ष ढुङ्गे युगमा मानिसहरुको हरवियन जातिको एउटा हाँगा हो । मध्ये सिन्धुघाँटी, भारतको दक्षिण भेक, बलुचिस्तानको बहुईमा बस्ने मानिसहरुको भाषाले यिनीहरुको एउटै वंश देखिन्छ । यू्रोपका इराकी, इरानी र आर्यहरुको भाषा एउटै देखिएकोले यी तिनै देशमा बस्नेहरुको वंश एउटै हो । तिब्बती, बर्मिन र मंगोलियनहरुको भाषा एउटै देखिएकोले यिनीहरुको वंश पनि एउटै देखिन्छ । (पुरातत्व निवन्धावली पृ.१९२ र १९३ राहुल संस्कृत्यायन)

इशा भन्दा ४००० वर्ष अघि प्रसियाको उत्तर मैदानमा आकादबंश र सौ भारवंश दुईवटा सभ्य जाति देखा पर्‍यो । सौभारवंशको ठूलो दल ३००० इशापूर्व पूर्व दिशा गई महाचीन राज्य खडा गर्‍यो । (हेमिल्टन) यी फिरंगी सौभारवंशका हाँगाहरु छुट्टिदै चारैतिर फैलिदै काबुल, पंजाब हुँदै सिन्धु नदीको मैदानमा आएर बसोबास गर्दै कामस्वरुप (आसाम) साके १६११ तिर मध्य भारत पुगी नेपालको पहाडी भेक सम्म फैलिदै गएको देखिन्छ । आर्यनहरुले वेद र उपनिषदहरुमा जताततै उल्लेख गर्ने गरेको नाग, यक्ष, किन्नर र गन्धर्व यिनै सौभार वंशीय किराती वा जनजातीहरु हुन् ।

पृथ्वीमा लगातार भुईचालो, विष्फोटन र चार पटकसम्म हिँउ युग आएको हुनाले भारतको उत्तरी भूभाग, नेपाल, तिब्बत र चीनको दक्षिणी भू-भाग समुद्र गर्भबाट बाहिर निस्कियो भने अफ्रिका सिन्धुघाती श्रीलंकाहरु एउटै महादीपबाट छुट्टिई अलग दीपहरु बने । ५० हजार वर्षपछि युरोपमा देखिएका हरिवियन जाति सुमेरु , मिश्र र सिंधमा देखिए । उत्ता सौभारवंशी पहेला जातीहरु इशापूर्व ३१०० वर्षतिर मंगोललाई देशको दक्षिण पामिरको पठार देखि पूर्व , तिब्बत देखि उत्तर क्षेत्रमा ठूलो भौगर्भिक प्रलय हुँदा चीनको सेचुवान क्षेत्रका मंगोलियनहरु ४००० वर्ष अघि जिविकाको खोजीमा जम्बुदीप भारत र नेपाल प्रवेश गरेका हुन् । आकाशवंश र शौभारवंश हाँगाहरु जापान, भियतनाम, बर्मा, कोरिया, हङकङ, चीन इन्डोचायना, तिब्बत, बोर्निया, कम्बोडिया, सुमात्रा, जावा, मलाया , फिलिपिन, थाईलैण्ड, भुटान, मध्य-भारत र नेपाल सम्म फैलिन पुगेका हुन् ।

चारैतिर फैलिएका यी जातिहरु एकलौटी सलहसरी फैलिएका होइनन् । यी जातीहरु आ-आफ्ना कविला सरदारहरुसँग झुप्पा झुप्पामा आएका हुन् । सोझै उत्तरबाट झर्नेलाई लाशावंशी, पूर्वबाट आउनेलाई ताईशानी वंशी र पश्चिमबाट आउनेलाई काशीवंशी किरातहरु भनिन्छ । शक र गन्धर्वहरु कावा, कम्बोज हुँदै सिन्धु तरेर सौराष्ट्र, गुजरात र अवन्तिका कब्जा गर्न पुगे । गुर्जहरु हुणहरुले भगाएका कुषाणहरु पंजाब, सिंह मथुरा, उत्तर प्रदेश बिहार जिति हलाकुले युरोप दखल गरी बगदाद पुग्दा ई. १३६९ मा तैमुर लंगले दिल्ली मेरठ लुटदा पनि मंगोलियादहरु भारत र नेपालमा छरपस्त भएका हुन् ।

हेमिल्टनको भनाई अनुसार खस्मी, खास्मिर र कास्मीर हुँदै जबमसदपि र नेपालमा प्रवेश गर्ने थापा, कार्की , बस्नेत र खड्का खसहरु पनि किराँतहरकै एउटा हाँगा हो । साके १६११ तिर चीनको रेशम मार्गमा पर्ने कुशीबाट झरेर मध्य-भारत नेपालमा चारैतिर फैलिएका किँरात हाँगा नै काँशीवंशी मगर हाँगा हो । भारतको काशी नाग पनि यिनै काशीवंशिहरुले राखेको देखिन्छ ।

मगर जातिको अन्बेषक एम.एस. थापा र पुरातत्ववेत्ता खडक शमसेरले वि.सं १९०४ मा लिच्छवी, बृजि बिज्जीलाई “मगर” भनेका छन् । युची, विदेहि, भाटी, भिडार मेदेस, कवि वा कभि, सिथियन, अफर्ति, अवाटी, मगल मंगर, मगप्पा, नागहरुलाई एम.एस थापा लगायत अरु विद्धानहरुले मगर भनेका छन् । आर्यनहरुले आदि कालमा जनजातिहरुलाई नाग, यक्ष, किन्नर र गन्धर्व भन्दा थिए भने समयानुसार किरात र आज जनजाति भनिन्छ, त्यस्तै मगरहरुको पनि समय र काल अनुसार विभिन्न नाम रहन गएको देखिन्छ । मगरहरुलाई जेजति भनिएता पनि अरियानबाट आर्य, फारसीबाट पारसी भएजस्तै मंगोल, मगप्पा, मंगरबाट मगर अपभ्रस भएको ठोकुवा गर्न सकिन्छ । एम.एस थापाको प्राचीन मगर र अक्खालिपिलाई पनि अघि राखेर छलफल गर्न सकिन्छ ।

क) प्राचीन मगर इतिहास

हिस्टोरी अफ इन्डिया आर्यन एपिक एजको नक्सामा चीनको दक्षिणी भेकलाई इन्द्रलोक देखाइएको छ नक्साअनुसार इन्द्रलोक चीनमा थियो भने इन्द्र यक्ष खस हुन् । साौभारवंशी ठहर हुन्छ र यिनले मद्यपान गर्दै गाईको मासु खान्थे ।
‘‘मेरो लागि याज्ञिकहरुले १५/२० वटा गोरुको मासु पकाउछन् त्यहि मासु र रक्सी खाई मोटो भई राक्षसको नास गर्दछु (ऋगवेद १०-८६-१४)

“पौड्रकाश्चौड्रदाविद ः काम्बोजा यवनाः शकाः ।
पारदापहवाश्चीन ः किरात दरदा ःखशाः ।। १२८ मनुस्मृति १०-४४
ऋर्थात मनुस्मृतिले खसलाई पनि शुद्ध भनेको छ ।

२) आर्यहरुको विष्णु भगवानको राज्य सोहि नक्साअनुसार बैकुण्ठलोक चीनको दक्षिणी भेकमा देखाइएको छ बैकुण्ठलोक चीनमा थियो भने यिनी सौभारवंशी किरात हुन र उनी नागशैयामा बस्दथिए भन्नुको अर्थ नागहरुको राजा थिए। यिनका गुरु ब्रह्मा र गुप्तचर नारद थिए ।

३) किरातेश्वर पशुपतिको हातमा पाशुपत शास्त्र अर्थात फलामको त्रिशुल हुने गर्दथियो । त्यतिबेला फलाम अतिशक्तिशाली शास्त्र हुने गर्दथ्यो । फलाम उत्खनन् किरातीहरुले नै पहिले गरेका थिए । बारुदको उत्पति पनि चिनियाहरुले नै गरेका हुन् किरातेश्वर महादेव किराती भएको हुनाले नै आर्यहरुको पुज्य गोरुमा सवार हुन्थे र सुगुरको मासु खान्थे । शक्ति पुजन आर्यहरुले नै महादेवलाई भगवान स्थापित गरेका हुन् ।

४) आर्यहरु सधै राजाहरुका सल्लाहकार वा गुरु भए कहिल्यै राजा भएनन् । जस्तो विष्णुको ब्रम्हा, सम्बर र नमुचिको शुत्राचार्य चन्द्रगुप्त मौर्यको गुरु महामन्त्री कौटिलय , गुप्त सम्राटको गुरु वंशुवंधुचार्य, अज्ञातशत्रुको गुरु वर्षाकार, शाहहरुको बडागुरुज्यू आदि । यिनै गुरुहरुले नै राम, कृष्ण, शिव, ब्रम्हा र शाहवंशीय राजालाहरुलाई विष्णुका अवतार बनाई भगवान बनाएका हुन् ।

५) आर्यहरुले आज्ञका जनजातिहरुलाई प्राचीन कालमा नागयक्ष, किन्नर, गन्धर्व भन्थे द्धापर युगमा किरात फेरी मंगोल र आज जनजाति भन्दछन् ।

६) भारतको तल्लो भेकमा बस्ने, श्रीलंका, सिन्धु र अफ्रिकामा बस्ने द्राविडहरु हुनु । रावण, अहिरावण, इन्द्रजित , सुपाणर्ा, खर, दुषण द्राविड हुन् ।

७) किराती राजा संबारको उत्तर भारत र नेपालमा १०० वटा लौहदूर्गहरु थिए (बलियो) उनका समर्थक राजाहरु शुष्ण, पिप्रवर्चित, धुनी, चुमुरी आदि राजाहरुलाई छलबलले मार्दै ९९ किल्लाहरु ध्वस्त पारी अन्तमा सुतेको बेला इन्द्रले संबरलाई मारेका छन् । (ऋगवेद)

८) काठमाडौंलाई पहिला नागह्रद भनिन्थ्यो नागदह इलाकामा नागवंशीय मगर राजा कर्कोटकले राज्य गर्दथिए । उनले आफ्नो राक्षार्थ आजको नागार्जुनमा नागजोङ किल्ला खडा गरेका थिए । नागजोङ नै अपभ्रंश भएर नागर्जुन हुन पुगेको हो त्यस्तै नागदहको पानी नागहरुले (नागवंशीय मगर) प्रयोगमा ल्याउने हुनाले सो ठाउँलाई नागहरु आहाल गर्ने ठाउँ नाग आहाल र नेपाल हुन गएको हो । नागहरुले खानी खन्दा सो ठाउँ नाग दह फुटेर सुक्न गई मानव वस्तीमा परिणत हुन पुगेको ठहरिन्छ । (किरात मगर इतिहास -नरु थापा २०६७) ।

९) अफ्रिका, श्रीलंका, भारतको दक्षिणी भेक एउटै दीप हुनाले सो ठाउँहरुमा द्रविडहरुको राज्य थियो भने लगातारको विष्फोटन र भुइचालोले चीन, तिब्बत, नेपाल र भारतको उत्तर भेक समुन्द्र सतहदेखि माथि उठेपछि सौभारवंशी जातिहरुले महाचीन राज्य खडा गर्‍यो र विस्तारै जिविकाको खोजीमा दक्षिण एसियातिर झर्दै गई मध्य -भारतसम्म पुगी त्रेता युगमा पाईने बाँदर , भालु र गिद्ध जातिहरु यिनै ठहरिन्छन् । नेपाल, मध्य-भारतसम्म किरात र दक्षिणी भेगमा द्रविडहरुले राज्य गर्दा आर्यानहरु पामिरको पठार र युरोपबाट बिस्तारै सिन्धुघाँटी तिर आउँदै थियो । इ. पूर्व १२०० मा मात्र आर्यहरुले पंजाबबाट जबमुदीपमा प्रवेश गरेका हुन् । त्यति बेला त्यहाँ जनजातिले सुव्यस्थित सामाजिक व्यवस्था , उन्नत संस्कृति र शासन व्यवस्था चलाईरहेका थए ।

१०) आर्यहरुका हालसम्म ब्रम्हा नाम गरेका पुर्खा देखा परेका छन् । ब्रम्हाबाट ब्राह्मण अपभ्रँश भएको हो । बैकुण्ठ लोकका राजा विष्णु भएता पनि ब्राम्हणको सल्लाह अनुसार सामाजिक व्यवस्था र राज्य संचालन गरेका हुनाले नै ब्रम्ह विष्णुको नाभीमा बसेको भनिन्छ । ब्राह्मणले आफ्नो छोरी सरस्वतीलाई विवाह गरेको हुनाले ब्राह्मणहरुले ब्रम्हालाई पूजाबाट वञ्चित गरेका हुन् । ब्रम्हा र सरस्वतीबाट जन्मेको छोरा मनुले नै “मनुस्मृति’’ लेखेर बणर्ाश्रम खडा गरी जातपातको पर्खाल लगाएको हो ।

ब्राह्मणहरुको मुख्य हतियार नै बेद, पुराण र उपनिषदहरु हुन् । यिनै शास्त्रहरुले राजाद्धारा आफ्ना हिन्दु सभ्यता र संस्कृति छल र बलद्धारा प्रतिपादित गरिएको हुनाले नेपाल र भारतमा मंगोल र द्रविडहरुको सभ्यता र संस्कृति मेट्दै गएको हो । ब्रम्हाको मुखबाट ब्रह्मण, छातीबाट क्षेत्री, पेटबाट बैश्य र खुट्टाबाट शुद्र जन्मेको यिनै मनुस्मृति, बेद, पुराण उपनिषदहरुले स्थापित गर्न पुगेको हो । खस (यक्ष) राजा इन्द्र र राजा संबरलाई लडाउने ब्राहमण गुरु शुक्राचार्य र बृहस्पति हुन् ।

कर्णाली प्रदेशका खास मगरहरुलाई ब्राह्मणहरुले यज्ञोपवित गराई क्षेत्री र ठकुरी बनाई जनै लगाई दिएका हुन् ।

“Hamilton” An account of kingdom of Nepal p.28″

” The Karkis, Thapa, Basnets and Khadka all now considered as Hindu of khas were branches of Magar tribes”.

ख) त्रेता युग

त्रेता युगमा ब्राम्हणहरुले शक्तिशाली किराती राजा शिव (पारुहाङ) नागवंशी राजा विष्णु र स्वयम् ब्रम्हालाई आफ्ना वेद पुरानहरुद्धारा ईश्वर स्थापित गरी सकेका थिए । त्यति बेलाका राजा जनक (विदेह ) राजा दशरथ, किस्किन्धाका राजा बाली, सुग्रीब र हनुमान किँरातीहरु नै द्राविड राजा र सरदारहरु थिए । त्रेतायुगमा राजा राम र राजा रावणलाई लडाउने बशिष्ठ र विश्वामित्र नै थिए । राजा रामलाई विष्णु अवतार बनाउने बाल्मिकी र तुलसीदास हुन् । लक्षवी राजा दशरथको तीन रानीहरु थिए । कौशल्या, कैकेयी र सुमित्रा । सबै सन्तानहिन थिए । गुरु बशिष्ठ र विश्वामित्रको अवशेष षडयन्त्रले ‘‘पुत्रेष्टि यज्ञ’’ गराई २८ वर्षिय ब्राहमण युवक ‘‘रिष्यश्रृंग’’ लाई रानीहरुसंग सुत्न लगाई राम, भरत, लक्षमण र शत्रुधन जन्मेको हुनाले यिनीहरु क्षेत्री हुन् ।

त्रेतायुगको रामायणमा भिलहरुले उल्लेख पाइन्छ भने एउटा ब्राह्मणको छोरा मर्दा आदिवासी शम्बुकले ब्राह्मणले गर्ने तपस्या गरेको हुनाले मेरो छोरा मरेको आरोप लगाइ राजा रामलाई उचालेर शम्बुकलाई मार्न लगाइएको प्रसंग पनि मनन योग्य छ ।

ग) द्धापर युग

महाभारतको लडाईमा कईयो किराँती राजाहरुले भाग लिएका थिए । युद्ध पश्चात कौरव र पाण्डपहरुको शोकाकुल नारीहरुको चित्कार र रुवावाशी सुनी पाण्डपहरु विरक्त भएर हिमालयतर्फ लाग्नु अघि अर्जुनले आफ्नो १२ वर्षे नाती परिक्षितलाई विश्वासयोग्य संरक्षण प्रदान गर्न युधिष्ठिर र आफै आसामको डिम्बापुर गई मित्र किराँती राजा जिताद्रष्टालाई अनुरोध गरेपछि उनले आफ्ना जेठा छोरा सन्छेङवा र आधा किराँती सेना थिए । पाँडवहरुले सेन्छेइङलाई कुरुवंशी १२ वर्षे परिक्षितको संरक्षकत्व र पाटक पतञ्जली राज्य दिएर हिमालतिर लागे । ३९ वर्षको उमेरमा सेन्छेङवाको मृत्युपछि किराँत राजा यलम्बरहाङलाई परिक्षित पुत्र जन्मजयकले पातक पतञ्जली राज्य फिर्ता मागेपछि अर्काले दिएको राज्य त्यागी दिनु नै धर्म सम्मत हुन्छ’’ भनेर सबै कुल कुटुम्ब एउटै जमात भएर नौलो ठाउँमा जाँदा कृषियोग्य भूमिको अभाव हुने भएकाले स-साना दल बनेर छुट्ने निणर्य गरी दश भाईका नाम अनुसार क्रमशः जेठोबाट (१) योगतुम्बा (लिम्बु) (२)अठप्रे (राई ) (३) याक्खा (देवान, माझिया, राई) (४) लोहरुङ (राई) (५) याङफु (राई) (६) सुहाचेप्पाहाङ (सुनबार, मुखिया, हायु, चेपाङ) (७) गुरुग्पा (गुरुङ) (८) मगप्पा (मगर) (९) थाकलोकपा वंशज (थाकल, थोकल, थकाली) (१०) थाङदावाको (थारु, दनुवार, धिमाल, धामी आदि) राजा जितेद्रष्ट्रा र सेन्छेइङको कुरा ऐतिहासिक ठहरिन्छ भने १० भाई छुटिएको प्रमाणित छैन । (किराँती हिजो र आज-दूर्गाहाङ याक्खा राई)

धृतराष्ट्र पाँडव र विदुर पनि क्षेत्री ह्न् । सत्यवत्तिका अवैध छोरा परासर मुनिद्धारा आफ्ना बुहारी अम्बिका अम्बालीका र नौकरानीबाट जन्माइएका छोराहरु हु्न् ।

) पूर्व मध्पयकालीन मगर

मध्य कालमा नेपाल र भारत सम्म किरात राज्यले ढाकेको थियो । मगरहरुलाई विभिन्न नामले सम्बोधन गरेता पनि बुद्धकालमा लिच्छवी मगरहरुले ‘‘बृजिहरुको महासंघ’’ खडा गरेका थिए । जसमा ८ वटा राज्यहरु थिए । (१) कपिलवस्तुको शाक्य (२) सुमसुभारको पर्वत भागा (३) केसपुत्राको काला मास (४) राम गामाका कोलिय नवलपरासी (५) कुशी नारा -गोरखापुर नजिक पावाका मल्ल (६) (पिप्फीवाना कपिलवस्तुको पिपरहवा) का मौर्य (७) मिथिलाको विदेह (८)बैशालीको लिच्छवी । बृजिहरुको शासन व्यवस्था केन्द्रिय महासंघ अन्तरगत चल्ने गणराज्य थियो । यसको राजधानी बैशाली थियो । मगर भाषामा ‘‘ङै सेयालाई’’ मैले सुनेको केरालाई ‘‘मोचा’’, धागोलाई ‘‘सुता’’ शब्दहरु बुद्धले प्रयोग गरेका छन् । भिक्षु अश्वघोषले ‘‘बुद्ध चरित्रमा’’ बुद्धलाई लिच्छवी वा बृजि भनेका छन् । बुद्धलाई सम्बोधन गर्दा ‘‘हे तुरग श्रेष्ठ’’ सम्बोधन गरिएको छ । बुद्धको मृत्यसपछि बृजिहरुलाई महासंघले ‘‘हाम्रै एउटा वंशज’’ भनी बुद्धको खरानी मागेका छन् । ८० वर्षको उमेरमा बुद्धलाई चुन्द लोहारले निम्ता गर्दा सुंगुरको मासु खान दिएकाले अपच भई बुद्धको महानिर्वाण भएको छ । त्यस्तै सम्राट चन्द्रगुप्तको नाति सम्राट अशोकले कपिलवस्तुमा आफ्नो वंश बृजि मौर्यको राज्य कपिलवस्तु पिपरहवा भएको हुनाले. त्यस ठाउँमा २ वटा अशोक स्तम्भ खडा गरेका थिए भनी अवकेषशहरु देख्दछन् बुद्धले आफ्नै मामाको छोरी (देवदह) भद्रकपालिनी (यशोधरँ) संग विवाहा गरेका थिए ।

२) आर्य सभ्यताका प्रवर्तक शंकराचार्यको उत्पातले गर्दा काठमाडौंका लिच्छवी मगर राजा मानदेवले ‘‘मेरा पिताले यस भूमिलाई जिती सम्मानित गरेका थिए लडाईको अभ्यासले गर्दा मेले लिच्छवी वंश छोडि क्षेत्री जाति भई न्वारान गरे’’ भनेका छन् । लिच्छवी मगरहरुले २२० वर्ष राज्य गरेका छन् ।

३) भारतको पातलीपुत्र राज्यमा नागवंशीहरुले २०० वर्षसम्म राज्य गर्‍यो शिशुनागवंशी राजा पद्यानन्द लिच्छवी अन्तिम राजा थिए । लेखक विश्वनाथ सत्यनारायणले ‘‘चन्द्रगुप्ताको स्वप्न’’ मा पृ.१४८ अध्याय १५ मा चन्द्रगुप्ता मौर्यद्धारा भनाएका छन् ‘‘हामी किराँती हौँ’’ चन्द्रगुप्तको राष्ट्रिय झण्डामा बाघ चिन्ह हुने गर्दथ्यो र उनको नाति अशोक मौर्यले पनि हरेक अशोक स्तम्भका बाघको टाउको निशानीको रुपमा राखेका छन् । पातलीपुत्र राज्यमा राजा पद्यानन्दको छोरा चाणक्यको टुपी समातेर राजपिठबाट ओरालेपछि चाणक्यले ‘‘राजा पद्यनन्द राजवंशीको नाश नगरी टुप्पी बाँध्ने छैन’’ भनी कसम खाए्र घुम्दै जाँदा बृजिहरुको महासंघ कपिलवस्तुको पिपरहवाबाट मौर्य थरको मगरको छोरा चन्द्र गुप्तालाई लगि शिक्षादिक्षा र युद्धाभ्यास गराई नन्द राज्यको नाश गराई चन्द्रगद्धमा बसालेका छन् । चन्द्रगुप्त मौर्यको छोरा विन्दुसार र नाति अशोक मौर्य थिए । अशोकले कलियुद्धपछि बुद्धधर्म स्वीकार गरेर सम्पूर्ण एशियामा बुद्धधर्म फैलाएका हुन् । मौर्यवंशको अन्तिम राजा बृहद्रथलाई सैनिक निरिक्षणको बेला उनकै ब्राहमण सेनापति पुण्य मित्रले हत्या गरी आफै राजा भएर शंकराचार्यको आदेश अनुसार ‘‘एउटा बौद्धमार्गीको टाउकाको मोल सौ स्वणर्मुद्रा’’ तोकेपछि सोराजवंशीले भारत छोडेर नेपालतर्फ पलायन गरेका हुन् । शाहवंशीय राजाहरुको दरबारिय झण्डामा पनि बाघ चिन्ह हुने गरेकाले मौर्य वंशकै सन्तान होइन भन्ने आशंका जागेको छ । यसरी केहि मगरहरु पहाड उक्लिए, केहि मगरहरु तराईमा बसेर थारु भए । आत्माराम ओझाले २०६३ असोज १९ गतेको कान्तिपुरमा लेखेका थिए । ‘‘भारतका पटनास्थित किताब महल पुस्तकालयमा रहेको बौद्धकालीन इतिहास अध्ययन गर्दा भारतीय इतिहास पुरुष चन्द्रगुप्ता मौर्य मगर थिए ।’’

ङ) मध्यकालीन मगर

१) राजा पृथ्वीनारायण शाहका पुर्खा भुसाल खाँड, खाचा खाँड र मिचा खाँडले नेपाल प्रवेश गर्दा लुम्बिनी, धवलागिरी र गण्डक क्षेत्र २०० मगर राज्यहरुले भरिभराउ थियो । गण्डक क्षेत्रको राज्यहरुमा राज्य गर्ने मगरहरुलाई १२ मगरात र पश्चिमतर्फ राज्य गर्न पुगेका मगरहरुलाई १८ मगरात भनियो । पाल्पा, स्याङ्जा, कास्की हुँदै लमजुङ पुगेर यशोब्रहम शाहले लिगलिगका छले राजा दलसुर समेत दौडिदै पहिलो आउने ५ जनालई पञ्चयास भन्ने ठाउँमा गिडाएर आफू गद्दीमा बसेका थिए । माझकोटका मानसिं खड्का मगर राजालाई पनि राती आक्रमण गरेर माझकोट कब्जा गरेका हुन् ।

२) नुवाकोटमा राज्य गर्दा कुलमन्डन खाँडको कोशेलीबाट खुशी भएर भारतका बदशाह औरङ्गजेबले खाँडहरुलाई शाह पदवी दिएको हुनाले खाँडहरुले शाह लेख्न लागेका हुन् ।

३) शाहहरुको गोत्र पहिला आत्रे थियो पछि पृथ्वीनारायण शाहले बनारस गएर जनै भिरी बाहुनसँग काश्यप गोत्र लिएका हुन् । ब्राहमणहरुले अत्ति उच्चकुलमा भनिने ७ वटा ऋषिहरुको गोत्र (१) वशिष्ठ (२) कश्याप (३) आत्रे (४)गौतम (५)भारद्धाज (६) जन्मदाग्नि (७) विश्वामित्र । आफै लिन्छन् र अरु जातिलाई इन्द्र, आत्रे आदि गोत्रहरु दिने गर्छन् ।

४) पृथ्वी नारायण शाहको सेनामा बाहुन, खस, मगर, ठकुरी यिनै चार जात थिए । यिनैलाई थरघर भनिनथ्यो । पछि गएर पृथ्वीनारायण शाह पूर्व जितेपछि काजि विराज थापा मगर, काजी जयन्त ग्याग्मी राना मगर, ददा सुरतसिं राना मगरका सन्तानलाई जनै भिराएर थापा क्षेत्री बनाएका हुन् । सेनानायक रघुवीर राना मगर बडाकाजी अमरसिंह थापा मगर बजिरसिं थापा मगर, काजी बख्तावर थापा मगर, काजी पृथ्वीध्वज थापा मगर, काजी रामकृष्ण थापा मगर, मुख्तियार भिमसेन थापा मगर । उमराव रणभिम थापा मगर, सरदार रामभद्र थापा मगर, शक्ति थापा आदि मगरहरु हुन् । यतिसम्म की जंगबहादुर कुंवर राणा पनि मगर नै हुन् ।

 An account of the kingdom of Nepal P20 होमस्टेले भनेका छन् ”The Khas Ranas there is no doubt were originally Magars”

Gorkhas P.70-1906-1896, Notes on Nepal P.87 ”The famous prime minister Bhimsen Thapa was the descendant of a magar thapa as was also general Amar   Singh Thapa”

५) राजा नरभुपाल शाहको भित्रेनी कालीधाई मगरनी थिइन उनले ददा सुरतसिंह रानालाई पृथ्वीनारायण शाहका सुसारे बनाएकी थिइन पछि गएर उनलाई भक्तपुरको शासक बनाइयो ।

६) कपरदार कालीदास खड्का मगर पृथवीनारायण शाहको अर्थमन्त्री थिए ।

७) खाँड, मल्ल, सेन ठकुरी, चन्द, शाहि, शाह, बमहरुले पनि जनै लगाएर मगरबाट उपरोक्त पद खडा गरी विशिष्ट जात बनाएका हुन् । यिनीहरुले सुँगुरको मासु खान्छन्, मामाको छोरी विवाहा गर्छन् र आफ्नो कुल कुलानको स्थानहरुमा मगर पुजारी राख्दछन् । यीनैले बाहुनहरुको सहयोग लिएर मगरहरुको २०० राज्य मेटाएर बाईसे चौविसे राज्य खडा गरेका हुन् ।

८) प्राचीन काल र मध्यकालमा मगरहरु राजा थिए, राज्य थियो । मध्यकालको अन्तिमतिर मगर राज्यहरु हराए, मगरहरु दरबारिया भए, कोत पर्वमा अन्तिम जनरल अभिमान सिंह राना मारिएपछि मगरहरु दरबारबाट बिलुप्त भए ।

९) भुरे टाकुरे राज्यमा पर्वतमा शक्तिशाली राजा अरिमुडिले राज्य गर्दथे । १२ औँ शताब्दीमा काश्मिरका इतिहासकार कल्हणले लेखेका छन् । वि.सं ८३५ देखि ८४९ सम्मा मगरात राज्यमा मुसलमान राजा जयापिडले आक्रमण गर्दा राजा अरिमुडी सेना सहित पछि हट्दै गई थुनी राखेको काली गण्डकीको बाँध खोली जयापिडको कईयो सेना बगाई दिए । जयापिडसँग धमासान लडाई गरी जयापिडको कईयो सेना बगाई दिए। ज्यपिडसंग धमासान लडाई गरी जयापिडलाई समातेको हुनाले सो युद्धस्थलको नाम अरिमुडी हुन गयो जसलाई आज पनि अपभ्रंश भए र अर्मादी भनिन्छ ।

१०) इशाको १४औँ सताब्दीमा पाल्पा जिल्लामा बलिहाङराजाले आफ्नो साम्राज्य खडा गरेकोले सो ठाउँलाई आज बल्डेङगढी भनिन्छ । तिहारको इतिहास पनि उनैको नामले जानिन्छ ।

११) सन् १६८१ मा भुटानका राजा सानदुङ नवाङ नाम्ग्यालले गोर्खाका राजा राम शाहसंग भुटानको राक्षार्थ र बस्ती बसाल्न गोर्खालीहरु मागेको हुनाले निशन थापा मगरको नेतृत्वमा ४०/४० घरपरिवार भुटान पठाएका थिए । (भुटान पिपल्स पार्टि अध्ययक्ष बलराम पौडेल)

१२) ‘‘जर्नि टु द लामा एन सेन्ट्रल तिब्बत’’ १९७० पृ.२७ मा सरतचन्द दासले तिब्बतको काङपाचाङ उपत्यकाको उपल्लो भागमा सेर्पा तल्लो भागमा मगरहरु थिए । दुवैको एउटै मगर राजा थिए । मगर राजाहरुले शेर्पाहरुको बढी कर लगाउने गरेको हुनाले शेर्पाहरुले मगर राजालाई छल गरेर मारिदिए । रानीले राजाको अन्त्यष्ठिमा शेर्पाहरुलाई रक्सीमा विष दिएको हुनाले कयौं शेर्पाहरु मरे, बचेकाले युद्ध गर्दा रानी मारिइन र आज पनि शेर्पाहरु मारिएको ठाउँलाई टोङसोङ्गफुग’’ र राजाको किल्लालाई ‘‘मगरजुङ’’ भनिन्छ ।

१३) गोर्खा राज्यले साना साना राज्य एकिकरण गरेता पनि सुशासन चलाउन नसकेर चोर, डाकु र ठगहरुको जताततै लुटपाट गर्ने लागेपछि चारैतिर अव्यवस्था फैलिएको हुनाले पाखापानीलाई (म्याग्दी) राजधानी बनाएर आफूलाई राजा घोषित गरी वि.सं १८९७ आषाढ ३० सोमबार राज तिलक गराए । वि.सं १८९७ श्रावण २९ का दिन बाग्लुङ अड्डाका विचारी भागवत पाठक डिठ्ठा लक्ष्मण भण्डारीको नेतृत्वमा १८ गाउँका मुखिया, भद्र भलाद्मी शिकारी बहालवाला सैनिक र झराली फौजलाई ३० श्रावण १८९७ मा मारेको हुनाले यो विद्रोह १ महिना सम्म चल्यो । कतिपय रोहानी मगरहरुले सरकारी दमन छल्न आफ्नो जात छाडी पुर्जा, पुन र पाइजा आदि लेख्न लागेका हुन् । (टेकबहादुर श्रेष्ठ पर्वत राज्यको ऐतिहासिक रुप रेखा ‘‘पृ.१७ । दिनेश राज पन्तको दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति’’ पृ.३७ ह्यामिल्टनको ’’एन एकाउन्ट अफ दि किङ्गडम अफ नेपाल पृ.२७१ ‘‘कणर् बानियाँ’’ बानियावंशको नालिबेली पृ.१० ज्ञानमणि नेपाल नेपालको महा भारत’’ पृ. १३६ ऐ.पृ १६१)

१४) राणाहरुको एकतन्त्री शासनदेखि आजित भएर पुरानो गोरखा पल्टनका क्याप्टेन लखन थापाले जोसमनी मतको धार्मिक आड लिएर २००० सेना खडा गरी गोर्खामा जनसरकार समेत बनाई किल्ला खडा गरी जयसिंह चुमीमगरलाई सेना प्रमुख बनाए । गोर्खाको शासकले जंगबहादुर राणासँग उजुरी गरेपछि देवीदत्त पल्टन बुँकोट पुगी किल्ला घेरी मारकाट मच्चाउँदै लखन थापा मगर जयसिंह चुमीमगर समेत ५ जनालाई बर्वर यातना दिई वि.सं १९३३ फागुन २ गते गोर्खामा रुखमा झुण्डाएर फाँसी दिइयो । प्रथम प्रजातन्त्रको लडाईमा क्याप्टेन लखन थापा लगायत ५ जना सहिद भएकोले नेपाल मगर संघले लखन थापालाई प्रथम सहिद घोषणा गर भनी माग राखे तापनि सहिद घोषणा त गरेको छ तापनि प्रथम सहिद घोषणा गर्न कञ्जुस्याई गरिरहेको छ । तत्काल घोषणा गरोस् ।

१५) सबै जातजातिको चाडमा विदा दिने गरिएको छ । तर मगर जातिको चाड खुट्टाउन नसकिएकाले घोषित चाडको नाम लिई विदा दिने गरिएको छैन । प्राचीनकालदेखि मगरहरुले माघेसंक्रान्तिको दिनलाई विशेष चाड मानी झुरुङ नचाउने, खिचडी खाने, चेलीबेटि बोलाउने, भकुण्डो खेल्ने, धनुकाँडले तार हान्ने, सुँगुर काट्ने, घुमाउने र बुटक रोटी बनाउने, कोदोको मद्यपान बनाउने, बनतरुल र घरतरुलको भुजिया, मास, केराउ र सिल्टुङको बाराको रोटि आदि बनाउने गर्ने गरेको हुनाले माघे संक्रान्तिलाई थारुको मात्र नभएर मगरको पनि चाड घोषणा गरी सो दिन बिदा दिइनु पर्दछ ।

सन्दर्भ सूची

१) हूएनसाँग -लिचेपोबाट अपभ्रंश भई लिच्छवी भएको हो।
२) विसेन्ट आर्थर -लिच्छवीको उत्पत्ति तिब्बतमा भएको हो । लिच्छवीको मृत संस्कार र न्याय पद्धति तिब्बत संग मिल्दछ ।
३)न्या ङ्खसिस्तनपो तिब्बतका प्रथम राजा थिए यिनी लिच्छवी शाक्य वंशीय थिए । शाम्यवंशको तीन शाखा थियो । (१) महाशाक्य (२) लिच्छवी शाक्य (३) पर्वतीय शाक्य
४) मृक्षबाट बृजि, बज्जी, लिच्छवी अपभ्रंश भएको हो । मृक्षको अर्थ शक्ति धोतक भालु या सिँह हुन्छ, लिच्छव्हिरुको झण्डामा सिंह चिन्ह हुन्छ ।
५) ऋगवेद्मा मगध राज्यलाई किकट भनिन्थ्यो हाल भारतको अम्बाला नै किकट हो ।

मेरा लागि याज्ञिकहरुले १५२० वटा गोरुको मासु पकाउछन् त्यहि मासु र रक्सी खाई मोटो भई राक्षसहरुको नास गर्दछु ऋगवेद (१०-८६-१४)

पौड्रकाश्चौड्रदाविद ःकाम्बोजा यवनाःशकः ।

पारदापहवाश्चीनः करिात दरदा ः खशाः ।। १२८ मनुस्मृति १०-४४ अर्थात मनुस्मृतिले खसलाई पनि शुद्ध भनेको छ ।

२) आर्यहरुको विष्णु भगवानको राज्य सोहि नकसा अनुसार बैकुण्ठलोक चीनको दक्षिणी भेकमा देखाइएको छ बैकुण्ठलोक चीनमा थियो भने यिनी सौभारवंशी किरात हुन् र उनी नागशैयामा बस्दथिए भन्नुको अर्थ नागहरुको राजा थिए । विष्णु मगर राजा थिए । यिनका गुरु ब्रह्मा र गुप्तचर नारद थिए ।

३) किरातेश्वर पशुपतिको हातमा पाशुपात शास्त्र अर्थात फलामको त्रिशुल हुने गर्दथियो । त्यति बेला फलाम अतीशक्तिशाली शास्त्र हुने गर्दथ्यो । फलाम उत्खनन् किरातीहरुले नै पहिला गरेका थिए । बारुदको उत्पति पनि चिनियाहरुले नै गरेका हुन् किरातेश्वर महादेव किराती भएको हुनाले नै आर्यहरुको पुज्य गोरुमा सवार हुन्थे र सुँगुरको मासु खान्थे, शक्तिपुजन आर्यहरुले नै महादेवलाई भगवान स्थापित गरेका हुन् ।

४) आर्यहरु सधैं राजाहरुका सल्लाहकार वा गुरु भए कहिल्यै राजा भएनन् । जस्तो विष्णुको ।

मगर जातिको संस्कार तथा संस्कृति

मगर जातिको संस्कार तथा संस्कृति

डा. गोविन्द प्रसाद थापा

पृष्ठभूमि

प्रा.डा. प्रेमकुमार खत्रीबाट सम्पादित नेपालका जातीय सामाजिक संस्कार पुस्तकमा किङगरिया, चमार, जिरेल, तामाङ, धोबी, नुनिया, बनकरिया, समेरा, हलखोर, अवधी, खस, किरात राइ, खसब्राह्मण, गुरूङ, थारू, नेवार, धिमाल, राजवंशी, मेचे, गन्गाइ, उराँव, किसान, मगर, मुस्लिम, याक्थुम्बा, शेर्पा, जातिका संस्कार संकृतिका बारेमा सामग्री छापिएका छन् । मेरो यो लेखमा मगर जातिको संस्कारका बारेमा छोटो लेख प्रकाशित भएका छन् ।

मगर जाति नेपालको तेस्रो ठूलो जनसंख्या तथा आदिवासी जनजाति समुदायकै पहिलो ठूलो जनसंख्या रहेको आदिवासी जनजाति हो । राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार १८ लाख ८७ हजार ७ सय ३३ मगर जातिको जनसंख्या छ । मगर जाति मध्यपहाडी भेगमा बसोबास गर्ने बासिन्दा हुन् । स्थानीय नदि तथा स्थान नाम हरु सबै मगर भाषामा हुनु उनिहरुको प्रचीनतको द्योतक हो भन्न सकिन्छ । यिनीहरुको आफ्नै कला संस्कृति, रहनसहन र भाषा छ । मगर क्षेत्र भाषिक हिसाबले तीन क्षेत्रमा बिभाजित छ । कालीगण्डकी पूर्वलाई बाह्र मगरात भन्ने गरिन्छ भने त्योभन्दा पश्चिम अठार मगरात तथा डोल्पा क्षेत्रलाई तराली मगरात क्षेत्रको रुपमा चिनिने गरिन्छ ।

मगर जातिको उत्पत्ति, नामाकरण तथा इतिहासका बारेमा अन्यौल छ । मगरहरुको मूल उत्पत्ति स्थान हिमालय अंचल, उत्तरतिर शीन (Shin) भन्ने देश हो भनिएको छ (राई, २०५१ ः १) । एम. एस. थापा मगरका अनुसार मगरहरु आफनो जीविकाको खोजीमा आजभन्दा चार हजार वर्ष अगाडी मगर लगायतका अन्य मगोलियाई वंशजहरु यस भारतीय महाद्वीपमा प्रवेश गरेको देखिन्छ (थापा, २०५९ ः ४) । इमान सिंह चेमजोङ (Chemjong, २००३, १३८–१४१) आफनो पुस्तक किरात वंशावलीमा मगरजातिको उद्यगम स्थलका रुपमा उत्तरको शीन भन्ने स्थान रहेको र त्यस स्थान बाट शिंङ मगर र चितु मगरको नेतृत्वमा दक्षीण तर्फ आएको लेख्नुहुन्छ । त्यहाँका मानिस हरुले यिनी हरु लाई टाँङसाङ ठापा अर्थात टाडा उत्तर दिशाबाट आएका मानिस भनी सम्बोधन गर्ने गर्थे भनिएको छ ।

किराँतको नालीबेलिमा नारद मुनि थुलुङ (थुलुङ, २०४२ ः १८४–१८५) लेख्नु हुन्छ, अघि मगधलाई मगरात भनिन्थ्यो । त्यहाँका वासीन्दाहरुलाई मगर कहिन्थ्यो । यो मगर शब्दको जन्म मओङ्गबाट, मआङ्गील, मओङ्गली, यिनै मओङ्गोलीहरु पश्चिम आजको इराक, इरान र क्यासोपियनसी प्राचीन कासेप सागर बाट पुग्दै आएर भारतका मगध नामक राज्य स्थापना मगरहरुले गरेका हुन् । यी मगर हरुमा अरु के को भए बुझने आधार नपाइएको तर महाभारतकालमा जरासन्ध नामक एउटा राजा पाइन्छ । जो कौरव पक्षका थिए । तिनलाई मगधपति या मगधका राजा भन्न्थ्यिो । यिनकै राज्य भूमि मगधका मगर हरु उत्तर पटटि लागी पश्चिम नेपाल तर्फ प्रवेश हुंदै समस्त पूर्व नेपालमा बसोवास गर्न पुगेका हुन् । यिनै मगरहरु मध्यका केही मगर सिमरनगढ पट्टि प्रवेश भएर बस्न थालेका थिए भनि उहाँले लेख्नु भएको छ ।

प्रदीप नेपालले खसहरू ककेसियाबाट पूर्व लागेर जुम्ला छिरेका हुन् भने उपत्यकाबाट पूर्व खेदिएका किराँतहरू ह्वाङ्हो सभ्यताका उपज हुन् । मगरहरू खस हुन् । नेपालमा सबैभन्दा लामो समय राज गर्ने समुदाय पनि मगर नै हो । तर, गुरुङ, तामाङजस्ता जातिहरू किराँतहरू आउनुभन्दा धेरै पछि, झण्डै झण्डै दक्षिणबाट नेपाल छिरेका आर्यहरूसँगै उत्तरबाट नेपाल छिरेका हुन् भनेका छन् (नेपाल, गोरखा पत्र, २०७६)। प्राज्ञ डा. जगमान गुरुङले (गुरुङ, २०६७ ः २२) आफनो पुस्तकमा गण्डकीप्रस्रवण क्षेत्रमा तमुवान, र तामाङहरुको बस्ती भएको इलाकादेखि दक्षिणपट्टिको कछाड भागलाई मगरात भनिन्छ, जहाँ मगरहरुको बाक्लो बस्ती पाइन्छ । पूर्वमध्यकालिक मंग्वरविषयलाई नै अहिले मगरात भनिएको छ । यस बाट मगर शब्दको पूर्वरुप मंग्वर रहेछ भन्ने बुझिन्छ भनि उल्लेख गरेका छन् ।

प्रा. बालकृष्ण पोखरेलले मगरजातिका पुर्वजहरु लुकाहरु (लाङ्गाली) लाइ मानेका छन् । उनि लेख्छन्, यी नेपालका लाङ्गा (मगर), काइके (कपिक), माक्वेली(मक्वानी), सुनुवार, रङ्कु(राजी), लाप्चे आदिका पुर्खा प्रतित हुन्छ । (पोखरेल, २०७५ः९४) उनि अगाडी लेख्छन्, नेवार, मगर, राई, लिम्बू, आदि समाजमा विलीन भइसकेका खस हरु पुनः खस बन्लान् भन्न सकिन्न (पोखरेल, २०७५ः४०२) । यसबाट यि जातिहरु पनि खस थिए भन्ने आभास हुन्छ । कतिपयले हंगेरीका मग्यार जातिसंग पनि मगरलाइ जोडेका छन् । पछिल्लो पटक २०७६ भाद्र १४मा मगर अध्ययन केन्द्रले चीनमा पाईने मंगुर (Mongour)जाति सम्वन्धी एउटा गोष्ठिको आयोजना गरेको थियो जसको मूल उद्येश्य चीनको गान्सु प्रान्तका मंगुर जातिका बारेमा जानकारी गराउनु रहेको थियो र सम्भवतः नेपालका मगर र चीनका मंगुर हरुको उदगम स्थल एउटै हुनु पर्छ भन्ने थियो । (थापा, मगर अध्ययन केन्द्र, २०७६)

मगर जातिको जीवन दर्शन

मगर जाति सोझासाझा, कसैलाइ हानि नोक्सानी नपुरयाउने र आफनो काममा इमानदारी पूर्वक लागी रहने जाति हो भन्नु अतिशयोक्ति नहोला । मगरहरु कुनै धर्म मान्दैनन् । यिनिहरु कुनै देवीदेवताको पूजाआजामा भन्दा पनि बढी आफ्नै पूर्खा र प्रकृतिको पूजामा विश्वास गर्दछन् । यिनि हरु प्रकृति पूजक हुन् र प्राकृतिक नियम अनुसार आफना संस्कार तथा संस्कृतिको व्यवहारिक रुपमा पालना गर्दछन् । आफनो जीवनमा आइपर्ने बाधा अडचन हरुको सास रहुन्जेल आसमा विश्वास राख्दै एकतामा बल हुन्छ भनि हाँसीखुशी मिलीजुली जीवन निर्वाह गर्नु नै मगर जातिको जीवन दर्शन हो भन्न सकिन्छ । यो जातिको जीवन दर्शन यिनिहरुको चक्रीय संस्कार, संस्कृति, विश्वास, आचरण तथा व्यवहार बाट स्पष्ट रुपमा देखिन्छ । 

केशरजंग बराल मगरले (बराल, २०६२) मगरहरुको स्वभावलाई मगर समाजको परिवर्तनको आकाँक्षालाइ बोकेर भेडा गोठाला देखि सर्घषरत बर्मन बुढाको जिवन कथामा एक जना विदेशीले मगरहरुको स्वभावलाई यसरी बताएका छन् भनि उल्लेख गरेका छन्, मेरो आत्माले कसैलाई ढात्न, कसैलाई छल्न दिदैन । अरुलाई तलमाथि गर्न दिदैन । बरालका अनुसार, “यो स्वभाव बर्मन बुढाको मात्र होइन, आम मगरहरुको स्वभाव हो । मगरहरुले यसैलाइ आफ्नो आदर्श मान्दछन् । अर्को शब्दमा भन्दा मगरहरुले कसैलाई ढाट्न हुदैन, कसैलाई छल्न हुदैन र कसैलाई अन्याय गर्न हुदैन भन्ने मान्यता राख्दछन् । यसैलाइ नै मैले मगराँत धर्म भन्दै आएकोछु । मगरहरुमा भएको यो स्वभाव र आदर्श, विश्वास नै मगराँत धर्मको मूल आधार हो ।”

मगरजातिको धार्मिक आस्था

आदिवासी जनजाति समुदायमा प्रकृति र प्रकृतिबाट उत्पन्न अदभूत जीव वनस्पति वा निराकार वस्तुमा देवत्व आरोपित गरेर पूजाआजा गर्ने आदिम प्रचलनको निरन्तरता रहेको लेख्नु हुन्छ डा. मीन श्रीस (श्रीस, २०७७ः ३१)। यसबाट उनिहरुमा कूलप्रतिक(Totem) मान्ने एवं पूर्खा पूजाको (Ancestor worship) परम्परा रहेको छ । साँस्कृतिक रुपमा नेपाली समाज झाँक्रीवाद र जीवात्मावादमा आधारित पूर्खापूजा परम्परा, वैदिक हिन्दू र बौद परम्पराको सम्मिश्रण एवं अन्तरघुलन बाट विकसित भएको पाइन्छ । भिन्न भिन्न जातीय समुदायहरुका बीचमा साँस्कृतिक आदान प्रदान, रहनसहनको लेनदेन, र आपसी सदभावले गर्दा नेपाली संस्कृतिमा व्यावहारिक र मनोवैज्ञानिक संगमको विशिष्टखाले साँस्कृतिक सभ्यताको स्वरुप देखा परेको छ । यसको ज्वलंन्त उदाहरणका रुपमा मगर पुजारी रहेका देवस्थलहरुलाई लिन सकिन्छ । प्रकृति पूजा, कूलप्रतीक को लौकिक परम्पराबाट उत्पत्ति र विकास भएका यी मगर पुजारी रहेका देवस्थलहरुमा आफना खानपान संस्कारअनुरुपकै जाँडरक्सी, सुँगुर, कुखुरा, आदि चढाएर पूजा आराधाना गरिने मौलिक प्रचलनले निरन्तरता पाइरहेकै भए पनि समयानुकूल हिन्दु तथा बौद्ध परम्पराका प्रभावहरु समेत भित्रिएका छन् ।

मानिसको स्वभावलाई आफूमा निहित विश्वासले असर पार्दछ । त्यसैले धर्मलाई मानिसको कुनै दैवी शक्ति वा भगवान माथिको  विश्वासको रुपमा  लिन सकिन्छ । धर्म भनेको मानिसको दैवी शक्ति माथि गर्ने विश्वास हो । त्यसैले धर्मलाई जिवनको दर्शन पनि भनिन्छ । मगरहरुको विश्वास र उनीहरुको स्वभावलाई विश्लेषण गर्दा उनीहरुलाई हिन्दू वा बौद्ध भनेर भन्न मिल्दैन । धर्म भनेको व्यक्तिमा सधै रहिरहने स्वभाव हो अथवा मनिसहरुमा भएको विश्वास हो । मगरहरुको स्वभाव र विश्वास हिन्दूहरुको र बौद्धहरुको भन्दा भिन्न छ । हिन्दूहरुले ब्रह्म, विष्णु, राम आदिमा विश्वास गर्दछन् (बराल, २०६२)। बौद्धमार्गीहरुले अहिँसा परम धर्म भन्ने कुरामा विश्वास गर्दछन् । तर यहाँका अधिकाँश मगरहरुले प्रकृतिमा विश्वास गर्दछन् र प्रकृतिको नै पूजा गर्दछन् । जस्तो खोलानाला, रुख, पहाड, हवा, ढुङ्गा र माटो जस्ता प्रकृतिका अभिन्न अङ्गलाई  पुज्ने र मान्ने गर्दछन् । प्रकृतिवादमा आधारित झाँक्रीवाद (Shamanism) मा विश्वास गर्दछन् । झाक्रीको ज्ञानमा  आधारित धेरै औषधि विज्ञान पनि मगरहरु सँग छ ।

पाल्पाका मगरहरुले परम्परा देखी मान्दै आएका देवीदेवताहरुको अध्ययनबाट यिनीहरुले मान्ने गरेका देवीदेवता अन्य धर्म वा परम्पराभन्दा भिन्नै प्रकारको देखिन्छ । यिनीहरुले मान्ने गरेका देवीदवता र पूजा गर्ने विधिहरुको सुक्ष्म अध्ययन गर्दा प्राचीन आदिवासीका प्राकृतिक शक्ति तथा श्रोतप्रतिको विश्वासलाई देवी देवताको नामले चिन्ने गरेको पाइन्छ । वनजंगल नदिनाला, पानीको स्रोतको उचित व्यवस्थापन तथा जंगली जनावरको प्रकोपको साथै रोगव्याधी आदिबाट बाँच्नका निम्ति देवीदेवताको विश्वास लिएको देखिन्छ । यसका साथै दुर्लभ पशुपंक्षी तथा जीवजन्तुको विनास गर्न नहुने कुरा पनि यहि देवीदेवताको विश्वास संग सम्बन्धित रहेको छ । छविलाल चिदीका अनुसार पाल्पाका देवीदेवता हरु पूर्वेली बाजेबज्यै, बुढा बराजु, सिद्ध, रम्भा देवी, खाँद देवी, कालिका देवी, मैयाँ देवी, माई देवता, स्याम्बायु, भोमरी देवता, सिरउँ, गोठोगैडी, भ्यूसिन, चण्डी देवता, मरी, झाँक्री, लेढेन, मसान, भूत देवता, हरेलो, कूलपूजा, सबैमा बलि चढाउने परम्परा रहेको छ । पाल्पाका मगरहरु वास्तवमा बौद्ध वा हिन्दु धर्मका अनुयायी नभएको निश्कर्ष छ । (चिदी, २०७२) । प्रेम खत्रीका(खत्री, २०७३) अनुसार पनि धेरै आदिवासी जनजाति समाजमा आदिकालको प्रकृति र पितृपूजाको अवशेष पाइएको र सबैजसो संस्कारमा यी वाह्य शक्तिप्रतिको गहन आस्था र श्रद्धाभाव समानरुपले रहेको पाइएको छ ।

नेपालको सन्दर्भमा सर्वप्रथम नेपाल सरकारको आधिकारिक दस्तावेज राष्ट्रिय संस्कृति नीति, २०६७ मा नेपाली राष्ट्रिय संस्कृतिलाई यसरी परिभाषित गरिएको छः “वर्तमान नेपालको सीमाभित्र इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा बसोबास गरेका विभिन्न मानवसमुदाय वा मानवसमुदायहरूले सिर्जना गरेर छाडेका र हाल बसोबास गरिरहेका हाम्रा विभिन्न जाति एवं समुदायका पूर्खाहरूले सिर्जना र अवलम्बन गरी हामीलाई जिम्मा लाएर गएका भौतिक, अभौतिक सम्पदाहरू र त्यस अनुरूपको जीवनशैलीको समष्टिगत रूप नै नेपालको राष्ट्रिय संस्कृति हो ।” (नेपाल सरकार, सूचना विभाग, २०६७) । संस्कृति भनेको परापूर्वकालदेखि हाम्र्रा पूर्खाहरुले आफनो ज्ञान, सीप, र क्षमताबाछ श्रृजना, संरक्षण एवम् पालना गरी हामीलाई छोडेर गएका र हामीले पनि विरन्तर रुपमा तिनको प्रयोग उपयोग, परिमार्जन, संसोधन, संरक्षण एवम् पालना गर्दै आएको असल जीवनशैली तथा हाम्रो पहिचान हो  (खत्री, २०७०ः ६)। त्यसर्थ मानिसको सबै उपलब्धी उसको संस्कृति हो भन्न सकिन्छ ।

संस्कृति समुदायको वा समाजको अभिन्न अंग हो । माया हिस्कीका अनुसार (हिस्की, २०७६), संस्कृति बिना मानिस अपांङ्ग हुन्छ र समाजमा संस्कारको जन्म हुन सक्दैन । आफू संग भएको ज्ञान, शीप, चलन चल्ती, रहन सहन, रीतिरिवाजले नै मानवीय जिवनलाई पूर्ण बनाउदछ । संस्कृतिले नै व्यक्ति, समुदाय र समाजको पहिचान निर्माण गर्दछ । संस्कृति कुनै पनि जातिको विशिष्ट पहिचान हो । तसर्थ समाजसंगै निर्मित ज्ञान, शिप, क्षमतालाई परम्परागतरुपमा प्रयोग गरिदै आउनु र पुस्तान्त्रण हुदै जानुको जुन चक्रिय प्रणाली छ, त्यही नै समग्रमा संस्कृति हो भन्न सकिन्छ । सुदर्शन अर्याल का अनुसार (अर्याल, २०७६) मगर हरुले विसौना स्थापना गरी पुस्तौँ पुस्ता पित्तरहरुलाई वरपिपल घेरेर थापना गर्ने चलन छ मुर्ति राख्ने गरिदैन । परिवार आफ्ना पित्रृहरु आफ्नै कूलमा पुनरजन्म लिएर आउन् भन्ने अपेक्षा गर्दछन् । मृत्युपछि पनि पित्रृको रुपमा घुर विसौनीमा आफैसँग रही रहने हुँदा मिठो मसिनो र पाहुनाको पाहुर पहिलो नम्बरमा उनीहरुलाई पस्केर मात्र अरुले खाने चलन छ । यसले मगर जाति आफ्ना पूर्वजप्रति अति समर्पित जाति हो भन्न सकिन्छ ।

मगर जातिका आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक र धार्मिक मान्यताहरु अनुसार प्रकृतिप्रति श्रद्धा राख्ने पितृपूजक मगर जाति काल्पनिक देवीदेवताहरुको पूजा नगर्ने बरु यथार्थरुपमा अस्तित्वमा रहेका प्राकृतिक शक्ति र पितृहरुको पूजा र शान्ति गर्ने गरेका छन् (घर्ती मगर ः २०७७) । मगर संस्कृतिविद् बमकुमारी बुढामगरका अनुसार मगर जातिका आफ्नै दुइ ऋतुहरु छन् जसलाई उभेउली र उधेउली भनिन्छ । बार्षिक समयचक्रलाई यही दुइ ऋतुमा मौलिक ढंगले मानव जीवनपद्धतिसँग मगर जातिले आवद्ध गरेको छ । तराली भेगका मगर जाति पनि मगर मौलिक संस्कारहरु अनुसरण गर्ने गरेको मगर संस्कृतिका अध्ययेता जगबहादुर बुढाको धारणा छ (बुढा मगर, पृ.२०)। तिब्बती बौद्ध र खस संस्कृतिको चपेटाका बाबजुद डोल्पाका तराली मगरको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान आज पनि चुल्होका बज्यु र बराहाको पूजा मार्फत बाँचिरहेको उहाँको धारणा छ ।

परम्परागत कर्मकाण्डीय संस्कार तथा संस्कृति

जातिय संस्कार हरुका रुपमा गण्डकि क्षेत्रका मगर हरूमा जन्म, छैंटी, न्वारन, अन्नप्राशन, छेवर, कर्णवेध, छोरीको गुनियो चोली दिने, विवाह, तथा मृत्यु पछि गरिने अन्त्येष्टि संस्कारका साथै कूलदेवताको पूजा प्रचलनमा रहेका छन् ।

जन्म संस्कार

मगर परिवारमा बच्चा जन्मेको क्षणलाई उल्लासताका रूपमा लिइन्छ । बच्चा जन्मिएको समयलाई सूतक भनिन्छ । सूतक ३ देखि ७ दिन सम्मको रहन्छ । कसै कसैले ११ दिनसम्म पनि लम्ब्याउँछन् । यस बेला भाइ खलकका घरमा शुभ कार्यलाइ वर्जित गरिएको हुन्छ । बच्चा जन्मेको ६ दिनमा छैंटी गरिन्छ । यसलाई छैटौं,  छैंटी, अथवा छैटुङ पनि भनिन्छ । यस दिनमा भाविले बच्चाको भाग्य लेखन कार्य गर्छन् भन्ने विश्वासमा उत्सव मनाउने काम गरिएको भनिन्छ । यस दिन विभिन्न नाचगान गरेर रातभर जागै बस्तछन् । रातभर नाच्ने गाउनेलाई बिहान भए पछि नाङलामा चामल, पैसा, खानेकुरा, रक्सी आदि राखिदिने चलन छ । ३ दिन अथवा ७ दिन अथवा ११ दिनमा उक्त बच्चाको नाम राख्ने गरिन्छ । यसलाई न्वारान भनिन्छ । न्वारानका दिन, भान्जा अथवा जुवाइँले लोटामा गहुँत, फूल, चामल र रूपियाँ पैसा हालेर मानिल्याएका पूरोहित अथवा पण्डितका घर जान्छन् । पूरोहित अथवा पण्डितले गायत्री मन्त्रले उक्त गहँत मन्त्रिने काम गर्दछन् । बच्चा जन्मिएको समय सोधेर, तिथि, नक्षत्र पहिल्याइ, नाम जुराउने काम पनि गर्दछन् । यसरी पूरोहित अथवा पण्डितले मन्त्रिएको गहँत लगेर सुतक लागेको घरमा छर्किएर चोख्याउने गर्दछन् । न्वारानका दिन घर रातो माटो र गोबरले लिप पोत गरी चोख्याएको हुन्छ । आँगन, सिकुवा सबै बडारकुँडार गरिएको हुन्छ । घरमा गहुँत छर्किए पछि, सम्पूर्ण सूतक लागेका सन्तानलाई पनि खान दिइन्छ । नयाँ जन्मिएको बच्चालाई आँगनमा गोबरको कुण्ड बनाइ दूधको अर्घ दिई, त्यस कुण्डमा कुल्चाइन्छ । यसलाई सूर्यको दर्शन गराएको भनिन्छ । न्वारानमा चेलीबेटी, कुलकुटुम्ब, नातागोता, इष्टमित्र र छरछिमेकीहरूलाई निमन्त्रणा गरिएको हुन्छ । न्वारानमा आउँदा निम्तारूले चामल, पैसा, सक्नेले कुखुरा, जाँड, रक्सी, आदि ल्याउने गर्दछन् । समयको परिवर्तनसँगै आज भोलि बच्चालाई खेलाउने सामान, लुगा फाटा पनि दिइन्छ ।

अन्नप्राशन

बच्चा ६ महिनाको भएपछि भात खुवाउने चलन छ । यसलाई पाःनी अथवा “ज्याट् खुलाइ” भनिन्छ । यस दिन बच्चालाई सुन पानीमा नुहाएर नयाँ लुगा लगाइ दिने गरिन्छ । त्यसपछि चाँदिका सिक्काले भात खुवाउने चलन छ । कसैकसैले कुथुर्का नामको चराको टाउकाले पनि भात खुवाउने गर्दछन् । यसरी भात खुवाउने काम सबै भन्दा पाको उमेर भएका बाट सुरू गरिन्छ । भात खुवाए पछि पनि पाको उमेर भएकाले बच्चा र दाल चामलको पोको पिठिउँमा बोकी, जोर लौरो टेकेर “परदेश डुलाएको” भन्दै घर डुलाउने चलन छ । यसो गर्नाले बच्चाको आयु लामो हुन्छ भन्ने मान्यता छ । यसरी डुलेर आए पछि दुध अथवा दहीको सगुन खुवाउने चलन छ । बेलुकी भए पछि परदेशका लागि भनेर पोकामा राखि दिउँसो बच्चासँगै बोकीएको दाल चामलको खिचडी पकाएर बच्चालाई खुवाउने गरिन्छ । कतिपय घरमा पाःनीको दिनमा पनि नाचगान गरेर खुबै रमाइलो गर्दछन् ।

छेवर

परिवारमा जन्मिएको बच्चा छोरा भए ३ देखि ५ वर्षभित्रमा कपाल काटिदिने चलन छ । दोस्रो सन्तान छोरी भए ३ अथवा ४ वर्षमा पनि काट्न मिल्छ तर दोस्रो सन्तान छोरा भए, पहिलोको कपाल काट्न ५ वर्षको भइन्जेल पर्खनै पर्दछ । कपाल काट्दा “आमा कि मामाले” भन्ने चलन छ । आमाले काटिदिने भए झुक्याएर अथवा चोरेर काटिदिनु पर्दछ भने मामाले काटिदिंदा विधिवतरूपमा काटिदिने चलन छ । पहिलो चोटी केस काट्ने विधिलाई छेवर भनिन्छ । छेवरको केस काट्दा दाम्लाले घाँटीमा बाँधी कपाल काटिदिने चलन छ । कपाल काट्दा टुप्पी राखेर काट्ने गरिन्छ । कपाल काटि सकेपछि मामाले भान्जालाई टोपी लगाइदिने गर्दछन् । यस दिनलाई पनि उत्सवका रूपमा नै मनाइन्छ । कसै कसैको घरमा युवा तन्नेरीहरू रातको समयमा नाच गान गरेर खुबै रमाउने गर्दछन् । चेली बेटी, आफन्त, कूल कुटुम्ब, छरछिमेकीलाई गच्छे अनुसार निम्त्याइन्छ । सेलरोटी अथवा बाबरका साथमा मीठो मसिनोको बन्दोबस्त मिलाइएको हुन्छ । छोरीको छेवर गरिंदैन । छोरी चेलीलाई शूभ दिन ठहरयाएर गुन्यु चोली र मजेत्रो दिइ अशिर्वाद दिने गरीन्छ ।

विवाह संस्कार

विवाह दुई विपरीत लिङ्गीहरूको सम्मिलनको सामाजिक रूपमा स्वीकृत संस्था हो जसको प्रमुख उदेश्य मनोरञ्जन, प्रजनन र कहिलेकाहीँ समय, परिस्थिति, देश र कालअनुसार नियोजन गर्नु तथा सामाजिक उत्तरदायित्व वहन गर्नु हो । छोरा छोरी वयस्क भएपछि विवाहको कुरा आउँछ ।

विवाह संस्कारः मगर जातिमा विवाह दुइ प्रकार, मागी विवाह तथा प्रेम विवाह, प्रचलनमा छ ।

प्रेम विवाह ः मगर जातिमा केटाले आफुलाई मन पर्ने केटीलाई घरमा माग्न नगई प्रेम विवाह वा आमा बाबुको सल्लाहमा लैजाने प्रचलन पनि रहेकोछ । केटाले केटीलाई त्यसरी घरमा लगेपछि दुलहीलाई घरभित्र भित्रयाउने गरिन्छ । यस क्रममा दुलाहाको घरमा कुटुम्बले घरको दैलो लिपपोत गरी कुखुराको भाले काटेर दुलही भित्रयाउने गरिन्छ । उक्त दिन ईष्टमित्र बोलाई दुलाहा दुलहीलाई टीका लगाई आशिर्वाद दिने र भोज खाने गरिन्छ । यसरी भगाएर लगेको ३ दिन भित्र केटाको घरबाट रोटी, रक्सी, भातीको जाँंड र दही सहितको सगुन लिएर केटीको घरमा सोधनी (गीनक्हे) जानु पर्ने हुन्छ ।

यदि ३ दिन भित्र केटीको घरमा सोधनी (गीनक्हे) नगएको खण्डमा केटीको माईती पक्षले आफनो छोरी हराएको आरोपमा संबन्धित निकायमा उजुरी समेत दायर गर्न सक्ने संभावना रहेको हुन्छ । सोधनी (गीनक्हे) जाने दिनमा केटा पक्षका अनुभवी, चलाख र बोल्न सक्ने ब्यक्तिहरु केटीको घरमा गएर केटी पक्षसंग केटीमा आफुहरुले बुहारी बनाउन लगेको ब्यहोरा अति नै नम्र भएर जाहेर गर्नु पर्ने हुन्छ । केटा पक्षले आफना कुराहरु राखी सकेपछी केटी पक्ष राजी खुशी भएको खण्डमा केटा पक्षकाले लगेको रोटी, रक्सी, भातीको जाँड र दहि उनीहरुले स्वीकार गर्दछन । यसरी कोसेली स्वीकार गरी सकेपछी विवाह पक्का भएको मानिन्छ ।

मागी विवाह ः यसमा दुलहा पक्षले दुलही पक्ष संग दुलही माग्न जाने, सोधनि वा ठेकी लैजाने, सगुन फर्काउने, स्वयम्बर तथा विवाह गर्ने र त्यस पश्चात अन्तिममा दुलही फर्काउने संस्कार हरू पर्दछन् । केटी पक्षका अभिभावक हरू वा केटी स्वयमले स्वीकार गरेर हुन्छ भने पछि विवाहको औपचारिक रीति–रिवाज अनुसार कुरा अगाडी बढेको मानिन्छ ।

त्यस पछि केटा पक्षबाट केटी पक्षको घरमा सगुन सहित औपचारिक रूपमा केटी माग्न जाने काम गरीन्छ । यस बेला केटा पक्षले शगुनका रूपमा ठेकी लिएर जाने प्रचलन छ । सगुनमा सामान्यतयाः सेल रोटी, अन्डा, मासु, माछा, ठेकीमा जाँड, दही, रक्सी, फलफुल, हरू राखिने चलन छ । केटा पक्ष र केटी पक्ष बिच विवाह गर्ने दिन निश्चित भएपछि उक्त दिनमा जन्ती तथा निम्तालुहरुलाई भोज खुवाउनका लागी विवाहको अघिल्लो दिन केटी पक्षले मागे अनुसार चामल, मासु, रोटी, रक्सी, गहना, लुगा, घरको कुल देउताको रातो सेतो धजा, तथा आवश्यक सरसामानहरु केटाको घरबाट पुर्याउनु पर्ने हुन्छ । विवाहको दिन केटीको घरमा संपूर्ण वैवाहिक कार्यक्रमहरु सम्पन्न गर्ने गरिन्छ ।

मगर जातिको पारिवारिक ब्यवस्थापनमा महिलाहरुको स्थान महत्वपूर्ण रहेको हुन्छ । घरायसी कार्य विभाजन तथा निर्णय प्रकृयामा महिलाहरुको भूमिका अपरिहार्य रहेको हुन्छ। त्यस्तै गरी विवाह संस्कारमा पनि महिलाहरुको स्थानलाई सवोर्परि रुपमा लिईएको हुन्छ । केटा पक्ष र केटी पक्ष बिच विवाह गर्ने दिन निश्चित भएपछि उक्त दिनमा जन्ती तथा निम्तालुहरुलाई भोज खुवाउनका लागी विवाहको अघिल्लो दिन केटी पक्षले मागे अनुसार चामल, मासु, रोटी, रक्सी तथा आवश्यक सरसामानहरु केटाको घरबाट पुर्याउनु पर्ने हुन्छ । विवाहको दिन केटीको घरमा संपूर्ण वैवाहिक कार्यक्रमहरु सम्पन्न गर्ने गरिन्छ । अरु जातिमा झैं मगर जातिमा केटीको घरबाट दाईजो दिनु पर्ने कुरा अनिवार्य रहंदैन ।

विवाहको दिन दुलहीको घरमा केटीको मामा मावलीहरुको स्थान पनि अत्यन्त महत्वपुर्ण रहेको हुन्छ । दुलाहा सहितको जन्ती केटीको घरमा पुग्ने बेलामा स्वागत द्धारमा माईती पक्षले चिरागले स्वागत गरी सकेपछि मावली खलकले अक्षताले जन्ती पर्सिए पछि मात्र जन्तीहरुले विवाह घरमा प्रवेश पाउंदछन । उक्त दिन दुलहीको घरमा पाक्ने खानाका परिकारहरु मध्ये मावली खलकका लागी विशेष प्रकारले तयारी गरी खुवाउनु पर्ने हुन्छ, यसलाई मावली खुवाउने भनिन्छ । दुलाहाको घरबाट पनि मावलीहरुका लागी खसी, रोटी, रक्सी, भातीको जांड र दही आदि कोसेलीको रुपमा लैजानु पर्ने हुन्छ ।

विवाहको दिन जन्तीहरुलाई खाना सत्कारका लागी व्यवस्थित ढंगले बस्ने व्यवस्था गरिन्छ । यस क्रममा माईती पक्षका केटीहरुले जन्तीहरुलाई हात धुलाई दिने गर्दछन । त्यस पछि सगुनका रुपमा रोटी, मासु भातीको जांड र रक्सीले स्वागत गरि सकेपछि खाना खान दिईन्छ । खाना खाई सकेपछि माईती पक्षले सालको पातबाट तयार पारेको आकर्षक टपरी वर्नौली, नाच गान र हाउभाउ सहित जन्ती पक्षलाई हस्तान्तरण गरिन्छ । त्यस्तै गरी दुलाहाको बाबा, दुलाहा र लोकन्तेलाई मूल्य अंकित सालको पातको झोला हस्तान्तरण गरिन्छ । त्यस पछि उनीहरुले नाच गान र हाउ भाउ सहित उक्त झोलामा अंकित मूल्य सहितको पैसा सोही झोलामा राखेर माईती पक्षलाई फिर्ता गर्नु पर्ने हुन्छ । त्यस पछी लोकन्ते वा जन्ती पक्षले तोकेको कुनै व्यक्तिले वर्नौलीमा राखिएको सुंगुरको दाह्रा मुखमा च्यापेर बाघको अभिनय गर्दै भान्सामा गई त्यहाँ यही प्रयोजनका लागी राखिएको विशेष प्रकारको खाना खोजेर खाने प्रयत्न गर्दछन् भने माईती पक्षबाट एक जनाले कुकुरको अभिनय गर्दै उक्त बाघलाई भान्सा भित्र छिर्न दिदैनन् । यस प्रकारको अभिनय र नाच गान सहित वैवाहिक कार्यक्रम सकिए पछि माईती पक्षबाट बिदा पाए पछि दुलही लिएर जन्ती दुलाहाको घर फर्किने गरिन्छ ।

मृत्यु संस्कार

मानिस जन्मे पछि अन्तिम पटक गरीने संस्कार मृत्यु संस्कार मानिन्छ । मगर समुदायमा कुनै व्यक्तिको मृत्यु भयो भने मृतकको दाह संस्कार गरिन्छ र ७ वा १३ दिन सम्म मृतकको छोरा, बुहारी र छोरीहरु किरिया बसी मृतकको आत्माको चीर शान्तिका लागी धुप, दियो बालेर दिनमा एक पटक मात्र अलिनो खाना खाएर बस्ने गर्दछन । ७ वा १३औं दिनका दिन चोखिने क्रममा बाहुन पण्डित वा वापा वा भुषाल राखेर पुजा गरी चोखिने गरिन्छ । (श्रीस मगर, २०७४ १३८-१४०)

कूल पूजा

वैदिककालका मानिसहरु दुईवटा शक्तिलाई मान्थे । एउटा त अदृश्य तत्वको रुपमा रहेको भगवान र अर्का पुर्खाहरु । ऋग्वैदिक काल (आजभन्दा तीन हजार वर्ष पहिले) सम्म पनि कुनै प्राकृतिक समस्याको कारण अलौकिक शक्ति नै हो भन्ने मान्यता देखिन्छ । खडेरी, अतिबृष्टि, अनाबृष्टि, हुरीबतास आदिको कारण अलौकिक शक्तिलाई मान्ने चलन पहिलेदेखि नै चल्दै आएको चलन हो । यसैबाट जन्मिएको मानिन्छ कूलपूजाको परम्परा । मध्य पहाडको जहाँसुकै पाइने तितेपाती मगर जातिको पूजाआजामा उपयोग हुने धूप बन्यो जो विज्ञानले अधिक एन्टिवायोटिक गुण भएको वनस्पतिको रुपमा व्याख्या समेत गर्यो । भाङ्गो जसलाई फरा भनिन्छ यसको औषधीय उपयोगको अलावा रेसाबाट पोशाक संस्कृतिको विकास गर्यो । मध्ये पहाडमा सजिलै फसल दिने प्राचीन अन्न कोदो, घैया र जोंलाई खाध्य संस्कृतिमा उपयोग गर्यो । बाख्रा पालनबाट मगरको प्राचीन अर्थतन्त्र निकै समृद्ध रहेको पुष्टि हुन्छ । पशुपालनका माध्यमबाट पोशाक संस्कृति, खाद्य व्यवहार तथा आभूषण र संगीतयन्त्र समेत निर्माण गरी उपयोग गरेको देखिन्छ । 

मगर जातिको धर्म, सामाजिक संस्कारमा बदलिदो समय अनुसार केही परिवर्तन हरु देखा परेका छन् । अहिले मगरहरुले हिन्दु, बौद्य र ईसाइ धर्म समेत अंगालेका छन् । मगर जातिले यसलाइ धर्मको रोजाई वा अंगिकार गर्ने कुरा नितान्त व्यक्तिगत कुरा हो भन्ने धारणा राखेको पाइन्छ । यसो हुँदा एकातिर बौद्ध धर्मका अनुसार संस्कार कार्य गर्ने अर्को तर्फ मारकाट वा वलि दिने पनि गरेका छन् । नयाँ पिढीले आजभोली विदेशी संस्कार हरुमा बढी ध्यान दिएको पाइन्छ । यसो हुनाको मुख्य कारण संचार माध्यमको सहज पहुँच हो भन्न सकिन्छ । संस्कार कार्यका लागी मगरहरुमा परम्परागत रुपमा चेलीबेटी लाई प्रयोग गरिन्थ्यो तर आजभोली बाहुन पुरोहित वा मगर पुजारी बाट यस्ता कार्य सम्पन्न भई रहेका छन् । संस्कार विधिमा एकरुपता ल्याउनका लागी कर्मकाण्डकालागी निर्देशिका बनाउनु पर्ने देखिन्छ ।

मगरहरुका प्रमुख लोकगीत तथा नृत्य

मगर अध्ययन केन्द्र(मगर अध्ययन केन्द्र, २०६३)बाट अठार मगरातका मगरमा गरिएको अध्ययनमा तराली मगर हरुले गाइने गीतहरुमा भाआलु (चैतीमा देवताको स्वागत गर्न गाउने गीत), नवैजीत (चैती बोक्ने बेलामा गाउने गीत), क्याम्डो (लामाहरुले गाउने गीत) झाम्रे गीत, लामा गीत, बैसारी गीत, क्यासेट गीत आदी छन । आजकल आफुले गीत गाउन भन्दा पनि क्यासेटमा लोक गीत सुन्ने गरेको प्रमुख सूचनाकर्ताहरु र लक्षित समुह छलफलका सहभागीहरुले बताएका छन । यस जिल्लामा नाच्ने नाँचहरुमा झाम्रे नाच अति प्रचलित नाच भएको पाइयो । यो नाच जो पनि र जहिलेपनि नाच्ने गर्दछन । यसैगरि अन्य नाचहरुमा लामा नाच (लामाहरु नाच्ने), च्योकोरा (मान्छे मरेको बेला लामाहरु नाच्ने), घुरुञ्चा (लामाहरु ढ्याङ्गो बनाउदै नाच्ने), चैतीमा नाच्ने नाच  (चैतीमा मान्छेहरु फेटा गुथ्ने, रातो रिवनले बाध्ने र यसमा मयुरको प्वाँख र दुम्सीको कॉडा फेटामा अनिवार्य राखेर नाच्ने नाच), ढिटिङ्ग (तरवाजस्तो हतियार लिएर सेतो दौरा सुरवाल लगायर नाँच्ने) नाच्ने गरेको पाइयो । जसमा प्रमुख मान्छे गुरुवाले घाँघर लगाउने चलन छ ।

त्यस्तै रुकुम जिल्लामा नाचिने लोक नाचहरुमा पैसरुँ, सोरठी, (पुरुषले मात्र नाच्ने) ख्याली सिगारुँ, बलनाच, मैयूर (सराङ्गे) नाच (लोपोन्मुख), नचारु (पुरुषले मात्र नाच्ने) भूम्या÷बलनाँच झ्याउरे, लहरे, पैसरी झाँक्री (काँक्रीमा नाचिने) झाङखरे, नाम्को डिंग्रे, गरुवा (रन्मार्मैकोटमा नाचिने) फोरेल्नी (महिलाले मात्र नाच्ने) नाचहरु रहेको पनि उनिहरुले बताएका थिए । यसै गरि यस जिल्लामा बजाइने बाजाहरुमा मादल, देउडी, डम्फू, दमाहा, सनाही, झ्याली नर्सिङ्गा, वासुरी मुरली, भुर्चुङ्गा पैंजन, न्याउर, चाँप, खैजडी, ढ्याङ्गे (काँक्रीमा बजाइने) रहेको बताए । यस अधययनले मगरहरुको नाचहरु, गीतहरु र बजाइने बाजबहरुलाई विश्लेषण गरि हेर्दा डोल्पामा केहि संस्कारहरु गर्दा र चाडहरु मनाउदा लामा नाच नाच्ने र लामाहरुकै बाजाहरु बजाउने गरेको तर सामान्य अबस्थामा यी तिनै जिल्लामा चाड पर्व र संस्कारहरु मनाउदा झाम्रे नाच र झाम्रे गीत नै प्रचलित रहेको तथा आजकल क्यासेट गीत र त्यहि क्यासेट गीटमा नाच नाचिने पाइनुले हिन्दु वा बौद्ध धर्म सम्बन्धित संस्कारबाट फरक भै आफ्नै मौलिक प्राकृतिक धर्म र संस्कार संग सम्बन्धित भएको देखिन्छ । (मगर अध्ययन केन्द्र, २०६३)

डा.केशरजंग बरालमगरका (बराल, २०५०ः ८५–८६) अनुसार मगरहरू पहाडको डाँडाकाँडा, भीरपाखा, पखेरामा जन्मेर, हुर्केर आर्थिक विषमताको जाँतोमा पिल्सिएको भएता पनि यिनीहरू को जीवन निरस हुँदैन । आफ्नै जातीय नाचगानमा होमिएका र झुम्मिएका हुन्छन् । प्रायः मगरहरू मेला, घाँसपात जाँदा, पँधेरा, जात्रा, चाडपर्वमा समय अनुसारका गीत र नृत्यमा रमाइरहेका हुन्छन् । सुदूर पश्चिमको उत्तरी क्षेत्रका मगरहरू छोट्टी (केटा र केटी मिलेर बस्ने रोदी घर जस्तै बस्ने परम्परा पाइन्छ । पाल्पा, तनहूँ, स्याङ्जाका मगरहरू धान रोप्दा बाली (असारे गीत र कोदो रोप्दा, गोड्दा सालैजोमा, भदौ महिना लागेपछि झोरा (मगरहरू ले तिज गीतलाई झोरा भन्दछन्) असोज, कार्तिक, मंसिर, पौषसम्म सोरठी र नचरीमा, माघ, फागुन, चैत्र, वैशाख, जष्ेठ, असारसम्म कौहा र घाँटुमा भुलेका हुन्छन् । यसरी मगरहरू बाह्रै महिना जति दुःख कष्ट भोग्न परे तापनि सामयिक, सामाजिक, धार्मिक लोकनृत्यमा भुलेर जहिले पनि हँसिला देखिन्छन् । मगरहरु चाड, पर्व, मेला, राम रमिता, पूजा आजामा झाम्रे, चुटका, साले जो, यानीमाया, लस्के, ठाडो भाकाका साथै थुप्रै लोक गीतहरु गाउ‘छन् र नाच्छन पनि । यसै गरी झाम्रे नाच, सोरठी नाच, कौडा नाच, टप्पा नाच, नाच्ने गर्दछन भने काइके र खाम मगरहरु झोरा, डाम्फे, फांक, सराङ्गे, बैसरी, पैसरी, फरौले, भुमे नाच आदी नाच नाच्ने गर्दछन् । त्यसै गरी मगर बसोवास गर्ने अठार मगरात र तराली मगरहरुको वसोवास क्षेत्रहरुमा पनि विभिन्न सांस्कृति नाचगान हरु हुने गरेका छन् ।

प्रतिभा पुन ले लोकनाच लोकज्ञानको निधि मानेकी छन् । प्रदर्शनकारी लोककलाका रुपमा परिचित लोकनाच हरुमा मानिसका आफना आदिम भावना र धार्मिक भावना संप्रेषित भएका हुन्छन् । यस्ता नाचहरुबाट मनोरञ्जनका साथै प्राचीन संस्कृति, इतिहास, र सभ्यताको चिनारी हुन्छ भनेका छन् । (पुन, २०७५) वास्तवमा लोकनृत्यहरु समाजका दर्पण हुन् । स्थानीय लोकगीत एवम् नृत्यहरुले स्थान विशेषको परिचय दिन्छन् जस्तो लाग्छ । उदाहरणका लागी हिमाली ठाउँका मानिसहरुको नृत्यमा प्रयोग हुने शब्द, वेशभूषा, गहना, नाचको  लय र गति समथर स्थानमा नाचिने नृत्यमा फरक हुन सक्छ । नृत्यहरुका भाव भंगिमाहरुले समेत घटना विशेषका बारेमा धेरै कुराको जानकारी दिएका हुन्छन् ।

डा. मुकुन्द शर्माले आफनो पुस्तक मगरको घाँटोनाचमा (शर्मा, २०७६) पाल्पाका निस्दी, र्पूवखोला र माथागढी गाउँका मगरहरुको घाँटु नाचका बारेमा देखापरेका भ्रमहरुलाई मेटाउन तथा थप अध्ययन अनुसन्धानका लागि ठुलो मद्यत पुरयाउने विश्वास लिन सकिन्छ । घाँटुको कथावस्तु, घटनाक्रम, पात्र चरित्र, परिवेश, भाषाशैली, वेशभूषा, प्रस्तुतिको विधान आदि मगर संस्कृति अनुकूल रहेको कुरा डा. शर्माले गर्नु भएको छ । घाँटु गाथाको परिवेश कालीगण्डकी सेरोफेरो अर्थात नवलपरासी, पाल्पा, स्याङजा, तनहुँ, पर्वत, गुल्मी, बागलुङ आदि क्षेत्र भएको स्पष्ट हुन्छ । पात्रहरु प्नि त्यसै क्षेत्रका चौवीसी कालीन राज्यका राजारानीहरु भएको बुझिन्छ, त्यस्तै नृत्यङ्गनाको वेशभूषा पनि कालीगण्डकी प्रस्रवणक्षेत्रकै मगर समाज प्रतिविम्वित भएको झैं लाग्दछ ।

संस्कार तथा संस्कृतिका चुनौतिहरु

विश्वव्यापीकरणका कारणले मानिसका आदिमकालीन संस्कार हरुमा परिवर्तन वान्छनीय छ भन्न सकिन्छ । उदाहरणका लागी परम्परागत रुपमा पशुवलि दिने प्रचलनमा कमि आएको छ । सम्भवतः भावि दिन हरुमा पशुवलि दिने प्रथा रोकिने देखिन्छ । त्यसै गरी अमानवीय किसीमका संस्कार हरुलाई दुरुत्साहित गरीनु पर्छ भन्ने अन्तराष्ट्रिय दवाव श्रृजना भएको छ ।

मानिसको धर्म र संस्कृति प्रतिको मूल्य र मान्यताहरूमा आएका विचलनका मगर जातिमा पनि देखा परेको छ । युवा पुस्तामा विदेशी संस्कृतिहरुलाई रुचाउने प्रवृति बढेको देखिन्छ । त्यसै गरी बढ्दो शहरीकरण र बसाइ सराईका कारण पनि गाउँ घरका संस्कृति हरु हराउँदै गई रहेका छन् । राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक तथा सांस्कृतिक अतिक्रमणले पनि आफनो संस्कृति प्रति मगर हरुको आस्थामा कमि ल्याएको देखिन्छ । कतिपय जातिहरुको आफनो लिपि नहुँदा आफना संस्कृतिलाइ लिखित रुपमा संरक्षण गर्न कठिन भएका कारण पनि मौलिक संस्कृति हरु लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । विदेशमा जागीर का लागी जाने क्रम बढदै जाँदा मातृभाषा बोल्ने हरुको सँख्या दिन दिनै घटदो छ ।

सामाजिक संस्कारहरुमा विकृति मौलाएको छ । कतिपय संस्कारहरु धेरै खर्चिलो र आडम्बरी हुन पुगेका छन् । पूजा पाठमा पुरोहित हरुले कर्मपाण्डीय संस्कार गराउँदा धेरै विकृति ल्याएको गुनासो सुनिन्छ । युटयूबमा कर्मकाण्डीय संस्कार देखाएर कर्मकाण्ड गर्ने गराउने अभ्यास पनि बढेको छ । तिहारको देउसी भैलोमा पनि विकृति भित्रिएको छ । आजभोली त फिल्मी गीत र नाच हरु देखाएर देउसी भैलोमा दान माग्ने प्रचलन बलियो देखिन्छ । कतिपय समाजमा अन्य जातिका संस्कृति प्रति घृणाभावका कारण पनि आफना संस्कार र संस्कृति छोडने मनोवृति देखिएको छ ।

मगर जातिको धर्म, सामाजिक संस्कारमा बदलिदो समय अनुसार केही परिवर्तन हरु देखा परेका छन् । अहिले मगरहरुले हिन्दु, बौद्य र ईसाइ धर्म समेत अंगालेका छन् । मगर समाजले यसलाइ धर्मको रोजाई वा अंगिकार गर्ने कुरा नितान्त व्यक्तिगत कुरा हो भन्ने धारणा राखेको पाइन्छ । यसो गर्ने अधिकार व्यक्तिमा रहन्छ तर समग्र मगर जातिनै बौद्ध वा अन्य धर्मावलम्बी थिए वा हुन् भन्नु गलत हुने छ । नयाँ पिढीले आजभोली विदेशी संस्कार हरुमा बढी ध्यान दिएको पाइन्छ । यसो हुनाको मुख्य कारण संचार माध्यमको सहज पहुँच हो भन्न सकिन्छ । प्रत्येक परिवारले आफना नानी हरु लाई स्यानै देखी आफना संस्कार र संस्कृतिका बारेमा ज्ञान दिनु आवश्यक देखिएको छ ।

भावि रणनीति तथा कार्यक्रम

भाषा, कला, साहित्य र संस्कृति समाजको ऐना हो र मुलुकको गौरवशाली निधि हो । मौलिक तथा विभिन्न जातजातिका भाषा र संस्कृति, साहित्य र कला, गायन, संगीत, नृत्य, चित्रकला, मूर्तिकला, अभिनय कला, उद्घोषण कला, लेखनकला, सृजनात्मक गतिविधिहरुको संरक्षण, संवर्धन, प्रवद्र्धन, र प्रोत्साहन गर्न निम्न लिखित कार्यक्रम संचालन गरीनु पर्छ ।

१. नेपालका धेरै जातजातिहरुका इतिहास, भाषा, संस्कार तथा संस्कृतिहरु लोप हुने अवस्था देखिन्छ । यसो हुनुको मुख्य कारण वैज्ञानिक अध्ययन तथा अनुसन्धानका काम सुनियोजित ढंग बाट नहुनु र मूर्त अमूर्त कला एवम् संस्कृति हरुको संरक्षणको कार्यक्रमहरु अगाडी बढन न सक्नु नै हो । राज्यले यस्ता महत्वपूर्ण काम हरुमा सांस्कृतिक निधीहरुको संरक्षण तथा प्रवर्धन गर्नु पर्छ ।

२. विश्व विद्यालयहरुमा भाषा एवम् संस्कृतिका बारेमा खोजमूलक अनुसन्धान गर्ने तर्फ विद्यार्थी हरुलाई प्रेरित र सही मार्ग निर्देश गरीनु र्पदछ ।

३. सबै जात जाति हरुले आफना अमूल्य निधीका रुपमा रहेका संस्कार तथा संस्कृति हरुमा गर्व गर्दै यिनको संरक्षण गर्नु त्यत्तिकै आवश्यक देखिन्छ । उनि हरुलाई यस अभियानमा समावेश गराई सरकारले सहयोग गर्नु पर्छ ।

४. समाजमा अमानवीय तथा पशुपंक्षी हरुलाई यातनापूर्ण व्यवहार वा बलि दिने संस्कारहरुलाई दुरुत्साहित गरीनु पर्छ ।

५. नेपाल विभिन्न जातजातिको देश भएकोले यहाँका १२३ भन्दा बढी भाषाहरुको समान रुपमा संरक्षण र प्रवर्धनमा काम गर्नु पर्छ । विद्यमान अनिवार्य तथा निशुल्क शिक्षा सम्बन्धी ऐन, २०७५ को दफा २६(१) मा विद्यालयले प्रदान गर्ने शिक्षणको माध्यम नेपाली भाषा,

अङ्ग्रेजी भाषा वा दुवै भाषा वा सम्बन्धित नेपाली समुदायको मातृभाषा हुन सक्नेछ भनी उल्लेख भएको छ । यस बाट मातृभाषाको माध्यमलाई मान्यता मिलेको छ । तर नेपाली र अङ्ग्रेजी दुवै माध्यमलाई एउटै दर्जा दिइँदा नेपालको विद्यालयीय शिक्षामा अङ्ग्रेजीकरण हुन गई नेपाली भाषा र नेपालका अन्य राष्ट्रभाषा समेत विद्यालय शिक्षाको मूलधारवबट विस्तापित हुने अवस्था सिर्जना भएको छ । यस प्रावधानको पुनरावलोकन गरीनु पर्छ ।

६. विभिन्न चाड पर्वहरुको विविध पक्ष उजागर हुने गरी वित्तचित्र मार्फत स्वदेश एवम् विदेशमा समेत प्रदर्शन गरीनु पर्छ ।

७. समय अनुसार नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान तथा विश्वविद्यालयहरुले नेपालका भाषा तथा संस्कृतिका विषयहरुमा गोष्ठि संचालन गर्ने र पुस्तक हरु प्रकाशन गर्नु पर्छ ।

८. विद्यालयहरुमा नै नवसर्जकका लागि कविता, गजल सहितका साहित्यिक विधाको प्रतियोगिता गराइनु पर्छ ।

९. प्रचलित कानुन बमोजिम दर्ता भई भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको संरक्षण, विस्तार एवम् प्रवद्र्धनमा क्रियाशिल नाफा रहित संस्थाहरुको प्रवद्र्धन तथा भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको क्षेत्रमा क्रियाशिल सर्जकको प्रोत्साहनका लागि अनुदानमा कार्यक्रमका साथै तत्सम्वन्धी गतिविधि अघि बढाउन आवश्यक छ ।

१०. साहित्य, कला र संस्कृतिको प्रवद्र्धन एवम् विकासमा टेवा पुर्याउने, सृजनशील समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने सर्जक हरुलाई स्थानीय सरकारले वर्षेनी पुरस्कार प्रदान गरिनु पर्छ ।

११. पठन एवम् अध्ययन संस्कृतिको विकास गर्न नगर तथा गाउँका प्रत्येक वडाको आवश्यक ठाउँमा इन्टरनेटको अडियो भिजुअल सहितको पुस्तकालय स्थापना गरिनुका साथै अध्ययन संस्कृतिलाई वढावा दिन आवश्यकता अनुसारका घुम्ती कार्यक्रम सञ्चालन गरिनु पर्छ ।

सन्दर्भ सामग्री

राई, सचेन्द्र दुमी, घुम दार्जिलिङ, मगर जाति(मगर किरात), उत्पत्ति र अवस्थान भाषा र जनसंख्या, रुपरंग अनि वीरता, राहा, वर्ष १, अंक १, असौज २०५१

थापा, एम. एस., प्राचीन मगर र अक्खा लिपि, बृजी प्रकाशन, २०५९

Chemjong, Iman Singh, History and culture of Kirat people, Kirat Yakthung Chumlung, 2003

थुलुङ, नारदमुनि, किराँतको नालीबेलि, श्रीमति अङ्गुर कन्दङवा, २०४२

नेपाल, प्रदीप, हाम्रो इतिहासको आरम्भ हिमवत्खण्ड, गोरखापत्र, २०७६

गुरुङ, प्राज्ञ डा. जगमान, गण्डकीप्रस्रवण क्षेत्रको साँस्कृतिक सम्पदा, पश्चिमाञ्चल विकास मञ्च, २०६७

पोखरेल, प्रा. बालकृष्ण, खस जातिको इतिहास, फिनिक्स बुक्स, २०७५

थापा, गोविन्द प्रसाद, मगर अध्ययन केन्द्र, २०७६

मगर अध्ययन केन्द्र, अप्रकाशित अध्ययन प्रतिवेदन, अठार मगरातका मगरहरुको साँस्कृतिक संस्कारहरु तथा धार्मिक आस्थासम्बन्धी अध्ययन, आदिवासी जनजाति उत्थान राष्टिय प्रतिष्ठान, ललितपुर, २०६३

बराल, केशरजंग, छलफल पत्रः  मगरहरुको धर्म र संस्कृति । नेपाल मगर सँघ, स्याङ्गजाले वालिङ्गमा २०६२ साल आश्विन १४ र १५ गते आयोजना गर्ने अन्तरक्रिया कार्यक्रममा प्रस्तुत कार्यपत्र

घर्ति मगर, के मगरात मगर जातिको मौलिक धर्मसंस्कृतिको पहिचान बन्न सक्छ ?, www.pahilopage.com/2020/10/18, २०७७

श्रीस मगर, डा. मीन श्रीस मगर, नेपाली राष्ट्रियताको विकासमा मगर पुजारीहरुको भूमिका, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०७७

चिदी, छविलाल, मगर समाजमा देवीदेवताप्रतिको विश्वास र पूजाविधि, मगर अध्ययन केन्द्र, काठमाण्डु, २०७२

खत्री, प्रा.डा.प्रेम, नेपालका जातीय सामाजिक संस्कार, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, काठमाण्डौ, २०७३

नेपाल सरकार, सूचना विभाग, २०६७

खत्री, प्रा. डा.प्रेम, संस्कृति र अनुभूतिका आयाम हरु, सम्पदा संरक्षण, विपद व्यवस्थापन तथा सामुदायिक विकास समाज, २०७०

हिस्की, माया, डोल्पा जिल्लामा वसोबास गर्ने तराली मगरहरुको अमूर्त संस्कृति रुङ्मा(चैती) पर्व बिषयक अध्ययन, २०७६

अर्याल, सुदर्शन, कुलपूजा ः पूर्खा र प्रकृति रिझाउने उत्सव, किन, कसरी र कहिले गरिन्छ ? २०७६ फागुन ३० गते

बुढा मगर, जग बहादुर, प्रेम खत्री, नेपालका जातीय संस्कार अंक ५, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०७६

बराल, केशरजंग, पाल्पा, तनहुँ र स्याडजाका मगरहरुका संस्कृति, नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०५०

पुन, प्रतिभा, पुख्र्यौली लोकनाचः एक चिनारी, लालबहादुर पुन, २०७५

शर्मा, डा. मुकुन्द, मगरको घाँटो नाच, नेपाल सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०७६

गुल्मी जिल्लामा मगर जातिको इतिहास

गुल्मी जिल्लामा मगर जातिको इतिहास

डा.गोविन्द प्रसाद थापा

केही बर्ष अघि गुल्मी जिल्लाको मगर संघका अध्यक्ष श्री बालासिङ्ग काउछा मगरबाट मलाई आग्रह भयो उहाँहरुको पत्रिका लंघ्घनका लागि एउटा लेख लेखी दिनु परयो भनेर । प्रारम्भमा त मैले हुन्छ लेखी दिन्छु पनि भनि हाले म आफु मगर जाति र गुल्मी जिल्लाकै बासिन्दा भएकाले लेखको शिर्षक पनि “गुल्मी जिल्ला र मगर जाति” भनेर लेख्छु पनि भनी हाले । पछि पो बुझ्दै जाँदा त लेख बुझाउनु पर्ने समय पनि थोरै मात्र बाँकि र विषय पनि अपठ्यारो लाग्यो । म आफु इतिहास विषयको कमजोर विद्यार्थी त्यसमाथि पनि पुलिसको चर्को जागीर । यी दुई कठीन परिस्थिति हुँदा हुँदै पनि लेख्न तम्सिनु प¥यो । लेख तपाँईहरुको हातमा छ । लेखको विषय ऐतिहासिक र नेपाली इतिहासमा नै अलिखित रुपमा रहेको हुँदा पाठक वर्गलाई रुचिकर हुनेछ भन्ने विश्वास छ । कश्मिरका राजा जयपिदा र नेपालका राजा अरामुडीका बीच “काली गण्डीका”(Kaligandika) का किनारमा भएको लडाई कल्लणको राजतरंगिणी नामक इतिहास पुस्तकमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ । उक्त युद्धमा अरामुडीले जयपिदलाई बन्दी बनाएर राखेको स्थानको नाउँबाट उक्त युद्ध गुल्मी जिल्लामा नै भएको गर्न सकिन्छ भनी विद्धानहरुको राय रहेको छ । स्टीलले अंग्रेजीमा अनुवाद गरेको उक्त पुस्तकबाट केही पंक्तिहरु तल उद्धृत गरिएका छन् ।

1531- King Aramudi, Who ruled Nepal, and who possessed of wisdom and prowess, wished to prevail over him by cunning.546- He (Aramudi) Placed Jayapida in the hands of trusted jailors, in a castle which was (built) of stones on the bank of the Kalagandika, and very high.

राजाराम सुवेदीका अनुसार जयपिदा र अरामुडीका बारेमा नेपालको इतिहास मौन छ । जयपिदाको शासनकाल वि.सं.८०८ देखी ८३९ सम्म रहेको देखिन्छ र सम्भवतः वि.सं.८१३ भन्दा पछि यो युद्ध भएको हुन सक्ने बताउनु हुन्छ ।2त्यसताका गण्डकी र कर्णाली प्रदेशमा अरामुडी नामका स्वतन्त्र राजा भएको बुझिन्छ र “उनी मगराँत क्षेत्रको राजा भएको देखिन्छ ।” डी.आर.रेग्मीले त अरामुडी “मगरका नाइके होलान त ?” भनी शंका व्यक्त गरेको पाइन्छ ।3त्यस्तै माइकल विजेलले (Michael Witzel) पनि जयपिदा र अरामुडीको युद्धको चर्चा गरेका छन् । उनकै शब्दमा ः

“A battle between the Kashmiri king and the “Nepalese King” Aramudi took place on the Kala-gandika, the modern name Kali Gandaki, the Kashmiri King was defeated and kept a prisoner in a fortiness built high above the bank of the Kalagandika. the place where the Kashmiri King was kept temporarily is called by Kalhana asma-vesman “stone house”. In modern Nepal, there is Gulmi district, situated on the west bank of the Kaligandaki; Gandigulma is already known from two documents of 998 and 1165 AD. Now Gulma Means “Police station, toll station”, and M.R. Pant conjures that king Armudi’s “stone house” is intended here”

उनीले पनि अरामुडी मगर हुन सक्ने तर्फ इंगित गर्दछन् । उनको तर्क अनुसार अरामुडी नाम मगर भाषाबाट रहेको हुन सक्ने बुझिन्छ ।4

“We are therefore led to think that Aramu-di (or Aramodi?) might represent a Magar name for the area this” King of Nepal” had under his reign.”

उनको तर्क अनुसार मगर भाषामा नदीहरुको नाम –री वा –डी मा अन्त्य भएको छ जस्तै ः मस्र्याङदी, रिडी, हुग्दी, म्याग्दी, बुरी गण्डकी, भेरी, छम्दी, लुम्दी, गेदी आदी । यसैको आधारमा अरामुडी पनि कतै मगर भाषाबाट श्रृजित नाउँ हो कि त । यद्यपी यस विषयको टुङ्गो भने अझै लागेको छैन । आज गुल्मी जिल्ला बारे थप केही भनी रहनु पर्दैन । तथापि यस जिल्लाको नामाकरणको प्रसंग पनि रोचक छ । त्यसैले केही उल्लेख गर्न सान्दर्भिक होला । इतिहासविद राजाराम सुवेदीले वर्तमान कालमा गुल्मीक्षेत्र एक जिल्लाको रुपमा भएपनि पहिले यो साह्रै महत्वको ठाउँ मानिन्थ्यो । मध्यकालमा त्यो क्षेत्रलाई मगराँत वा मग्राँत भनिन्थ्यो । सो क्षेत्रमा मगर जातिको बस्ती बाहुल्य थियो । यस क्षेत्रमा बलिहाङ्ग नामक एउटा राज्य नै थियो र यसको राजधानी बल्ढेङगढीमा थियो । त्यसो हुनाले गुल्मी नाम कतै मगर बोलीसँग सम्बन्धित छ कि भन्ने तर्क गर्नु पनि अप्रासाँगिक छैन । तर हालसम्म प्रचलित मगर कुरा र खाम कुराले गुल्मीको अर्थ गर्दैनन् र यसको व्युत्पति हेतु पनि थाहा पाइदैन भनी उल्लेख गरेका छन् ।5

गुल्मी जिल्लाको नामाकरणको प्रसंगमा सबैभन्दा नजिक विद्धान धनब्रज बज्राचार्य पुगेको जस्तो लाग्छ । उनले “गण्डी”लाई काली गण्डकी र “गुल्म विषय” भन्दा सैनिक टुकुडी बस्ने क्षेत्र भएकोले वर्तमान गुल्मी हुनुपर्ने वा त्यस क्षेत्र वरिपरि हुनुपर्ने कुरा तोकेका छन् ।6

यस कुरासँग डि.आर.रेग्मी र एम.आर.पन्त दुवै जना सहमत हुनु हुन्छ । त्यसैगरी कर्कपैट्रिक 7 ले ई.१८११मा, डा.जगदीशचन्द्र रेग्मी 8 को “नेपालको बैधानिक परम्परा” र पीताम्बर लाल यादवको “नेपालको राजनैतिक ईतिहास”9 पुस्तकहरुमा समेत गुल्मी जिल्ला चौविसि राज्यको पंक्तीमा रहेको छ तर योगी नरहरीनाथको “इतिहास प्रकाश” अंक २ भाग ३ को पृष्ठ ७८६–५८७ मा चौविसी राज्यहरुको नामावलीमा गुल्मी राज्यको नाम देखिन्न ।

योगि नरहरीनाथको विवरण अनुसार चौविसि राज्यहरुको नामावली तपसील बमोजिम रहेको पाईन्छ जस्मा आजको “गुल्मी” को नाउँ रहेको देखिदैन ।

तपसील(राज्य) (धुरी) (राजा)

तनहुँ आठ हजार का राजा हरिदत्तसेन (द्वर कुमार दत्तसेन) १

लमजुं आठ हजार का राजा विरमर्दन्साह १

कास्कि आठ हजार का राजा सिद्धिनारायणसाह १

ढोर दुइ हजार का राजा कृतिषान् १ नुवाकोट् छ हजार का राजा अडि (रि) दमन् साह १

सतौ दुइ हजार का राजा दिर्घनारायणसाह १ भिर्कोट छ हजार का राजा चक्रपतिषान १

गहौ छ हजार का राजा १

म(स)ल्हांकोट सातसय का राजा १

रिसिं छ हजार का राजा वेनिप्रसादसेन् १

घिरि दुई हजार का राजा १पञ्यु दुई हजार का राजा १

पर्वत आठ हजार का राजा किर्तिवम्मल्ल १

गलकोट् दुई हजार का राजा जगतवम १

मुसिकोट् दुई हजार का राजा जगतभुपालसिं १

इस्मा चार हजार का राजा गोविन्दसिं १

धुर्कोट् सातसये का राजा भुपेन्द्रमल्ल १

प्युठाना बाह्र हजार का राजा दिपचंद १

गजुल दुइ हजार का राजा १षुमरी सातसये का राजा १

अर्घा चार हजार का राजा विर्र्कुमार साहि १

मुसिकोट् चार हजार का राजा १

गोताम् का राजा १

रुगुम् का राजा १

योगी नरहरीनाथको विवरणमा मुसिकोट् धुरी संख्या चार हजार र मुसिकोट् घर धुरी संख्या दुइ हजार गरी दुई स्थानमा एउटै नाउँका राज्यहरु परेको र “(४३ पृष्ठ भेटिएको छैन)” भन्ने समेत उल्लेख भएबाट गुल्मीको नाउँ छुट हुन गएको होला भनी अड्कल गर्न सकिने ठाउँ रहेको छ ।

मैले इतिहासको पानाबाट उपरोक्त दुइवटा ऐतिहासिक प्रसँग बारे कुरा उठाए । प्रसंगबश उठ्ने कुराहरुको खुलदुली भने मेटिन बाँकि नै छ । ती हुन अरामुडी र जयपिदाको युद्धको प्रसंग नेपाली इतिहासमा किन उल्लेख भएन ? अरामुडी को थिए त ? जयपिदाको पुनः विजय पछि के भयो ? आदि । त्यस्तै गुल्मी जिल्लाको नाम “गुल्मी” कसरी रहन गयो त ? भन्नेवारे अन्तिम र सर्वमान्य तर्क आउन बाँकि नै देखिन्छ । यस्ता महत्वपूर्ण घटनाहरुको नेपाली इतिहासमा उल्लेख सम्म नहुनु र अध्ययन–अनुसन्धान तर्फ कुनै प्रकारको जिम्मेवारीपूर्ण पहल नहुनु दुःखद कुरा हो । आशा छ आगामी दिनहरुमा यस्तै थुप्रै ऐतिहासिक घटनाहरुका वारेमा अध्ययन–अनुसन्धान हुनेछन् र अलिखित वा विवादित कुराहरुको सही र निष्पक्ष ढंगबाट निक्र्योल हुनेछन् ।

नोटः

1. Stein, M.A. Kalhan’s Rajatarangini; A chronicle of the Kings of Kasmir, vol. I Book IV, pp.170-172

2. राजाराम सुवेदी, गुल्मी जल्लाको इतिहास , पृ. ४२
3 डि. आर. रेग्मी, Ancient Nepal, 1962, p.172

4. Michael Witzel, Nepalese Hydrology, Harvard University, 12 July 1991, p.19-20

5. राजाराम सुवेदी, पूर्ववत
6. धनबज्र बज्राचार्य, “मध्यकालका शुरुका केही अभिलेख”, सि.एन.ए.एस.जर्नल, भो. ५, नंं. १, (( दिसम्वर १९९७ ई.) पृष्ठ ४९
7. Kirkpatrick, An Account of the Kingdom of the Nepal, London, 1811.p.285
8. डा. जगदीशचन्द्र रेग्मी, नेपालको बैधानिक परम्परा, पृष्ठ ८८

9. पीताम्बर लाल यादव, नेपालको राजनैतिक इतिहास, पृष्ठ ४७–५२

An Introduction to China’s Monguor People

Monguor people pf China

An Introduction to China’s Monguor People

Rachel Deason

16 June 2018

The Monguor are a relatively small ethnic minority in western China whose colorful traditions face extinction in the modern age.

The Monguor, as the ethnic group is called by Western scholars, go by several names. They call themselves the Chaghan Monguor, which means “White Mongols.” Their official name in China, however, is Tu, which may derive from Tuyühu Khan, a possible ancestor of the Monguor.

Homeland

Most Monguor live in the eastern part of western China’s Qinghai province, primarily in the Datong Hui and Tu Autonomous County, the Minhe Hui and Tu Autonomous County, and the Huzhu Tu Autonomous County. Most live off the land, subsisting as farmers and dabbling in animal husbandry as well as seasonal work in the cities. The average yearly temperature in Monguor lands is around 8°C (46.5°F).

Qinghai province is large but scarcely populated, and much of it once belonged to Tibet, helping explain the overwhelming number of Tibetan Buddhists within Monguor ranks.

History

Monguor history is widely contested, with some scholars believing the people to be direct descendants of the Xianbei – or proto-Mongols – and others claiming the Monguor first arose in the Yuan dynasty as mixed-race descendants of Mongol troops stationed in the Qinghai area. Some even believe the Monguor to be Turkic or Han in blood.

One reason it is so difficult to pinpoint the origins of the Monguor is due to wide diversity within the group, as well as the confusing system of classification of ethnic minorities that the Chinese government imposed after 1949. By the time of the Communist takeover, the Monguor had already begun to lose their language. Those who were Monguor but could only speak Mandarin were classified as Han, the term for China’s largest ethnic group. Those who could not speak their language but had adopted Islam were classified as Hui, an umbrella term for Chinese Muslims who don’t fit neatly into another ethnic group. Those who could speak their language and had adopted Islam were sorted into the Dongxiang, Bao’an, and Yugu.

Culture

Throughout their disjointed and convoluted history, the Monguor have lost many of the traditions that once made them unique. However, there are still elements of the culture that refuse to die off.

Though most Monguor now only speak Mandarin, two distinct Monguor languages still exist: Mongghul and Mangghuer, both Mongolic languages. In 1979, a script based on the Roman alphabet was created for Mongghul and quickly caught on with those living in Huzhu Tu Autonomous County. Still, the script didn’t help significantly in the preservation of the language.

An estimated 98% of all Monguor are Tibetan Buddhist, and Tibet even considers them part of the Tibetan nationality, despite no historical, cultural, or linguistic ties between the two groups. Their main center of worship is the Youning Monastery, located about an hour and a half from Qinghai’s capital of Xining. Most villages have their own Buddhist temple and Taoist shrine as well

Unlike their Han neighbors, whose main festival is Chinese New Year, the Monguor’s main holiday is Nadun, a 63-day festival held at the end of the summer, which celebrates the harvest. Celebrations themselves don’t last as long as they once did, mirroring the unfortunate decline of Monguor culture. The festival does, however, nod back to the Monguor’s animistic and shamanistic past, with a medium known as the Fala being a large part of the festivities. Other Nadun traditions include the donning of masks for dances that retell Monguor history.

https://www.instagram.com/yanyi_cos/

The Monguor (Chinese: 蒙古尔) or Tu people (Chinese: 土族, 土昆), White Mongol or Tsagaan Mongol are one of the 56 officially recognized ethnic groups in China. The “Tu” ethnic category was created in the 1950s.

According to the 2000 census the total population was 241,198 and lived mostly in the Qinghai and Gansu provinces. The 2010 census gave their number as 289,565. The Monguor people speak the Monguor language, which belongs to the family of Mongolic languages but has been heavily influenced by both local Chinese and Tibetan dialects. These days, nearly all Tu people can also speak Chinese. Most are farmers, and some keep livestock.
Their culture and social organizations have been influenced by Confucianism, Tibetan Buddhism, Taoism, and local beliefs. A few Tu in Huzhu and Minhe are Christian, the result of on-going American and Korean missionary work in the area.

more information:
https://en.wikipedia.org/wiki/Monguor_people

#china #中国 #중국 #土族 #ethnic #民族 #pueblo #Nation #etnik #etnico #Travel #Voyager #reizen #minority #путешествовать #viajar #旅游 #viaggio #culture #ثقافة #Kultur #Minority #cultura #Tourism #fashion #패션 #ファッション #옷스타그램 #style #series / Photographer: 陈海汶

Booker Talliaferro Washington

Booker T Washington, Circa 1903 (Courtesy: Library of Congress, American Memory Project)
Born: April 5, 1856, Died: November 14, 1915

Santa Bahadur Pun
(September 2021, Ashwin 2078)

Text Box: Booker T. Washington, circa 1903(Courtesy Library of Congress, American Memory Project)Writer’s Note: This is a follow-up to a good article by Dr. PB Nepali of Kathmandu University on Booker T Washington that was published by Spotlight on August 6, 2021. In an age raging with George Floyd, Black Lives Matter and in our own Nepal despite the abolishment of Kamalaris/Kamaiyas system the recent sad inter-caste clashes in the districts, the writer felt a short summary of Booker Washington’s remarkable life will be of interest to Spotlight readers. The following is a summary of Booker’s life from an excellent book George Washington Carver – The Man Who Overcame by Lawrence Elliott about Carver, another great Black American of that period.

Measure me not by the Heights to which I have climbed But the Depths from which I have come!’ – Frederick Douglass, the first great spokesman of the Negro people, after the 1863 abolition of slavery in USA, who died in 1895 and the mantle of leadership fell on Booker T. Washington.

Booker was born into slavery in 1856 on the Burroughs plantation in Franklin County, Virginia. His mother, Jane, was a cook in a ‘big house’ and of his father he only knew that he was a white man from some neighbouring plantation. Sometimes Booker was called up to the mansion to shoo away flies from the dining room. Even as a boy he was highly valued – assessed by a court at $400! Each Sunday his mother was permitted to take home some molasses for her three children. Home was a fourteen by sixteen cabin in the slave quarter with earthen floor and no windows. For Booker, raised on corn bread and fat pork daily, that piece of molasses was heart-stopping treat. He was not yet ten when the Civil War ended in 1865 and the slaves were freed. He remembers an army officer, standing on the verandah of the colonnaded white house, reading to the assembled Negroes US President Abraham Lincoln’s 1863 Emancipation Proclamation[1]. ‘You are free’ the officer said and Booker felt his mother’s tears as she stooped to kiss him. There were tumult, songs and great shouts of rejoicing long into the night. Only later were they to realize and ponder: where to go, how to live, where would their food come from, and who would take care of their old folks? Washington later wrote ‘In a few hours, the great questions with which the Anglo-Saxon race had been grappling for centuries had been thrown upon these people to be solved.’ Four million souls had been flung into a strange and alien liberty without money, homes, jobs or votes. Free for what? Washington clearly saw, ‘To vie with their one time white masters! To them Booker T Washington devoted his life, struggling to make meaningful this new-found freedom, to put into unskilled black hands the tools of learning and enterprise and opportunity. His incredible journey from slavery to the Hall of Fame began in 1865. In Malden, close to Charleston, his mother’s husband, Washington Ferguson (Booker’s stepfather), sent nine year old Booker and his brother to work in salt furnaces. For seven years Booker scooped and packed salt and hacked coal in the dark mine bottom. With hunger to read and write, he scrambled his way to a rudimentary education. Nearly everything he read and heard told him that the Negro race was the lowest and most hopeless of God’s creatures.

In 1872 having heard about a School for Negroes in a place called Hampton Institute near Norfolk, Booker travelled 500 miles across the civil war-torn Virginia – begging for rides and walking. Working as a janitor to pay his way, he graduated in 1875 and returned to Malden to teach the School there. Four years later, Booker went back to Hampton to take a teaching post. In May 1881 his school principal, General Samuel C Armstrong received an urgent request from a group of people in Tuskegee, deep in the ‘black belt’ of Alabama but home also of the staunch racist Confederates, for a white teacher for a School for Negroes that the Legislature had authorized. Tuskegee was a little town of 1,000 whites and 1,000 Negroes. WF Foster, a former Confederate officer, an aspirant to the State Legislature asked Lewis Adams, once a slave, what his people wanted for their support. Adams, a skilled metal worker, asked for a Negro training School. Colonel Foster was elected[2] to the State Senate and a bill authorized the establishment of a Normal School for coloured teachers. General Armstrong replied that he had no white teacher for that post but recommended an eminently suited coloured man. Three days later a telegram to General Armstrong said ‘Booker T Washington will suit us. Send him at once.’

Washington came to Tuskegee in June 1881. His School consisted of a leaky Methodist Church building about to collapse and a more worse nearby shanty. There were no books, no slates, no desks and no students. Though disillusioned, he was not baulked. Two days later he borrowed a mule and wagon and set out to learn what he could about the Tuskegee people and their needs. He met an old grizzled man who related him about being sold into slavery. To Washington’s query ‘How many of them were sold?‘Five’ was the reply. ‘Myself, brother and three mules!’ The School started at the dilapidated church on July 4, 1881. There were 30 pupils most of them older than the 25 year old teacher himself. Late that year, Washington heard of a 100 acres of abandoned plantation about a mile north of town that could be purchased for $500. The land was arid, bare with four ruined buildings. But Washington now had 50 students and he dreamt of 50 times that number. So he wrote to General Armstrong begging for a loan which he promised to pay back. The money came by return mail. Only days later, the teacher and students were swarming through the plantation cabin, kitchen, stable and hen house hammering, scrubbing, whitewashing. A new teacher, Miss Olivia A Davidson, who was to become Washington’s wife, undertook to raise money to pay back the awesome debt. She organized festivals, concerts and suppers among the community to raise money. People offered gifts according to their means. One day an old coloured lady hobbled up to Washington and putting six eggs on his desk said ‘I have no money. But I want you to take this toward the learning of the young ‘uns.’ Within five months, the entire $500 was repaid.

To most students, swinging an axe and ploughing the fields was not the education they had envisioned. They were all suffused[3] with the idea that learning would free them from toil and hard physical labour. That Schooling would make them escape from such toils. But when Washington, the principal, strode out among them with an axe on his shoulder and wielded it with vigour, the students’ mutterings died away. It was a graphic lesson in the Dignity of Labourthe basic tenet Tuskegee Institute would grow and flourish on. Washington taught them to wash, plough and plant aiming to turn out not Scholars but teachers and technicians and competent farmers. In the next 15 years, 40 buildings were erected, all but four by student labour. Washington travelled widely for his School’s funds and at the same time addressing for a better understanding between the white and coloured races. When Frederick Douglass, the first great spokesman of the Negro people died in 1895, the mantle of leadership fell on the shoulders of the slave boy who had fought his way up from the deepest darkness.

That same year in 1895, Washington was invited to speak at the Atlanta Cotton States and International Exposition. This Exposition was to demonstrate to all that the onetime Confederacy had come back from Civil War devastation. King Cotton was back on the throne ready to do business with the Northern merchants and foreign mills. But there still were diehards who cried To permit a Negro on the same platform with Southern leaders was to confess to the world that the blacks and whites were equal after all.’ At the International Exposition auditorium, Washington told them the parable of a ship lost at sea with its crew dying of thirst. Sighting another ship, the unfortunate crew hoisted a signal for water and the answer came back, ‘Cast down your bucket.’ Again and again they hoisted their pleas and the reply was the same, ‘Cast down your bucket where you are.’ The exasperated Captain finally ordered a bucket down over the side – and up came the sparkling fresh water! The distressed ship was at rest in the great mouth of the Amazon River. Washington continued ‘Cast down your bucket where you are, among the 8 million Negroes whose habits you know, whose fidelity and love you have tested. Cast down your bucket among these people who tilled your fields, cleared your forests, built your railroads and cities. In all things social we can be as separate[4] as the fingers’ – so saying he indicated the fingers of his raised open brown hand and then dramatically closing them into a fist, he roared ‘Yet One as a Hand in all Things Essential – to Mutual Progress!’ The audience roared its approval and Washington’s speech turned out to be the high point of the Exposition and his speech there was later also known as the Atlanta Compromise. Overnight Washington became one of the most famous men of the land. The problems and yearnings of his people were understood as never before. But many of his own race jeered him as ‘Uncle Tom’ charging Washington with betrayal of the Negro’s social and political claims.

Somewhere he had heard that there was a noted agriculturist, a coloured man, working at the Agricultural School at Ames in Iowa. George Washington Carver had just received his master’s degree in agriculture and was working at that School. On April 1, 1896 Washington sat down to write him a letter:

I cannot offer you money, position or fame. The first two you have. The last, from the place that you now occupy, you will no doubt achieve. These things I now ask you to give up. I offer you in their place work – hard, hard work – the task of bringing a people from degradation, poverty and waste to full manhood.

Four days later George W Carver read the letter. In addition to accepting Tuskegee’s offer of an annual salary of $1500, Carver replied ‘To this end, I have been preparing myself for these many years ….. that this line of education is the key to unlock the golden door of freedom to our people.’ And in October 1896, the Tuskegee Institute paper reported that the new Agricultural Department would be headed by a Mr. George Washington Carver[5], en route from Iowa.

In October 1901, President Theodore Roosevelt invited Booker Washington for dinner at the White House. This aroused intense anger and uproar in the South. While Democratic Party politician from Mississippi James K Vardaman described the White House as being ‘saturated with the odour of the nigger’, South Carolina’s Senator Benjamin Tillman from the same Party made far harsher racist remarks ‘The action of President Roosevelt in entertaining that nigger will necessitate our killing a thousand nigger in the South before they will learn their place again.’ Washington never responded directly to such racist remarks of his critics, whether white or black. He was a true apostle of tolerance between the blacks and whites. For Washington, the burning question of the time, so well uttered by the two politicians of the South, was whether the black man was actually a human being or not.

Pressed and burdened with such environment, Washington, unable to find rest, would sometimes in the middle of night knock at George Carver’s door and apologetically say ‘I thought perhaps you would like to take a walk.’ Invariably Carver would quickly dress and hurry out to join the principal. Carver well knew the heavy weight that Washington alone was carrying. The two, though highly diverse in personality and talent, had the same vision – dedicated totally to the cause of uplifting their people.

On the evening of 25th October 1915, Washington spoke in New Haven – his favourite subject, as usual, was race tolerance – and almost immediately, he fell ill. Still he insisted on going on to New York. But there were to be no more speeches for him. Days later, he collapsed and was rushed to a hospital where doctors told him he might live only a few hours. Gasping for voice, Washington told his friend, Robert Russa Moton, who succeeded him as President of Tuskegee: ’Take me home. I was born in the South. I have lived and laboured in the South and I wish to die and be buried in the South.’[6] He was carried to the train and returned to his Tuskegee School in Alabama. On the morning of November 14th 1915, Washington breathed his last and his body was laid to rest on a little rise of ground at the School – now the Tuskegee University. When Booker Washington died in 1915, Tuskegee owned more than 100 well-equipped buildings with about 1,500 students learning 38 trades and professions and had an endowment of approximately $2 million.


[1] This Emancipation Proclamation was made on January 1, 1863. Three years earlier in 1860, Britain had already abolished slavery in India introducing the Indian Penal Code which not only abolished slavery but made enslavement of human beings a criminal offence. Slavery in Jung Bahadur Rana’s 1854 Mulki Ain contain interestingly detailed separate chapters dealing with: punishment of slaves for having sexual relationship, punishment to those who assist the slaves to run away, norms to be applied when selling off slaves, what to do when the mother slave is separated from her children during her owner’s family partition and even on keeping the female slave as wife by the owner. As slavery had been abolished in India, it was but natural for many Nepalese slaves to run away to India for refuge. So in 1868 Jung conveniently clamped a bill that freed only those slaves, who ran away from their owners, to Naya Muluk (Kanchanpur, Kailali, Banke and Bardiya districts) and Morang/Jhapa – vast birtas owned by Jung families and his ruling coterie who required cheap labour to till them! We should also remember that though slavery was abolished as early as 1860 in India, the ingenious ruler coining the term ‘indented labour’ exported hundred of thousands of poverty-ridden Indians to the colonial sugar farms of Mauritius, British Guyana, West Indies, Fiji and South Africa. Similarly in Nepal, after kamara/slavery was abolished in 1925, the ingenious rulers introduced the kamaiyas/kamalaris system to tend to their comforts. It is very strange that the kamaras/kamaiyas/kamalaris, that has haunted Nepal to this day, has failed to attract the attention of Nepalese researchers. The kamaras, Malati/Mangale, appeared on the musical drama only in BS 2042 after Madhav Prasad Ghimire wrote it in BS 2039.

[2] Colonel Foster’s political career was brief. Goaded as a ‘nigger-lover’, he was swept away from office in the next election.

[3]Unfortunately, such concepts, totally bereft of the Dignity of Labour, continue to still pervade our Schools and Colleges of Nepal!

[4]  Sadly, even the 21st century Nepalese leaders still fail to see this Strength in Nepal’s Diversity – diversity in ethnic races. Prithwi Narayan Shah in his Dibya Upadesh called Nepal Char Jat, Chhattis Varna ko Fulbari’! However, Jung’s 1854 Mulki Ain forgot the ‘chhattis varna’ and preferred to limit Nepal only to ‘Char Jat’!

[5]Carver taught at the Tuskegee Institute for 47 years till his death in 1943. Like Booker Washington, Carver became internationally known for his work at Tuskegee. Presidents, princes and even Mahatma Gandhi were in touch with him. Thomas Edison invited Carver to come and work in his Edison laboratories at Menlo Park, New Jersey at a minimum salary of $ 100,000/. Carver thanked Edison but did not accept the offer. He was still working at an annual salary of $1,500. Later when someone, having heard of Edison’s offer, queried ‘But if you had all that money, you could help your people.’ Carver replied ‘If I had all that money I might forget about my people!’

[6] Not unlike what the cancer-ridden terminally ill Dr Upendra Devkota did. When his treatment in Britain failed, Dr. Devkota returned to Kathmandu as he wanted to die in Nepal. His last wish was to do what he used to do in his boyhood: drink the sparkling water from the ‘dhunge dhara’ of his native Boharagaon in Gorkha. Having fulfilled that wish, Dr. Devkota passed away on 18th June 2018.

हिमवत खण्डमा गोर्खालीहरुको आगमन

हिमवत खण्डमा गोर्खालीहरुको आगमन

त्रिलोकसिंह थापा मगर

२०७८ असोज २५ गते १०:५२

https://www.wenepali.com/2021/10/

भारतको उत्तराखण्ड तथा हिमाञ्चल प्रदेशको विभिन्न भेगहरुमा विभिन्न समय, काल तथा चरणहरुमा गोर्खा राज्यको सीमा बिस्तारको क्रममा गोर्खा समुदायको आगमन भएको बुझिन्छ। गोर्खा सेना त्यस भूखण्डमा गोर्खा राज्यको सरहद बिस्तार गर्न गराउन त्यहाँ पुगेका थिए । आफ्नै मुलुकजस्तै हिमवत खण्डको मनमोहक सौंदर्यता, रमणीय, मन छुने मोहनी लगाउने शान्त पर्यावरण तथा आकर्षक पर्वतीय भेग र हिम शिखरमा रमाएर केही गोर्खा सैनिकका परिवारहरु विभिन्न समयकाल तथा चरणहरुमा आफ्नो थलो छोडेर त्यहाँ स्थायी बसोबास गर्न थाले । जुनको विवरण यसप्रकार छ

पहिलो चरणः (सन १७९०) गोर्खालीहरुको आगमन
(क) सन् १७९० मा कुमाउ तथा गढवाल राज्यका पूर्व राजा हर्षदेव जोशीको आग्रह र अनुरोधमा बृहत गोर्खा राज्यका गोर्खाली सेनाले कुमाऊ राज्यमा ठूलो संख्यामा प्रवेश गरे । त्यसै समय देखि (सन् १७९०) कुमाऊँ, गढवाल तथा हालको हिमाञ्चल प्रदेशका विभिन्न पर्वतीय भेगहरुमा गोर्खा राज्यका केही गोर्खाली सैनिकहरु स्वेच्छाले त्यही बसोबास गर्न थाले ।
(ख) प्रमाणको रुपमा हालको उत्तराखण्ड तथा हिमाञ्चल प्रदेशका विभिन्न ठाऊँ तथा स्थानहरुमा गोर्खाली सैनिकहरुले स्थापना तथा निर्माण गरेका प्रसिद्ध किल्ला, गढ, कोत, सैनिक छाउनी तथा मठ मन्दिर, पौवा पाटी, बाटो घाटो, धार्मिक यात्रु विश्राम घर, सराय र देवस्थालहरु आदी आज पनि त्यहाँ देख्न सकिन्छ । ती मध्ये केही प्रसिद्ध ऐतिहासिक तथा पुरात्वातिक महत्वका भवनहरुको नाम यस प्रकार छन् ।
(ग) मलाऊँको प्रसिद्ध किल्ला (सोलन) , अर्की किल्ला (शिमला), सैनिक कोत (सुबायु), नहानको किल्ला, नालागढ, जैथक कोत, जीत गढ, कुथल गढ, तारागढ किल्ला, (बकलोह) तथा देहादुनमा स्थित प्रख्यात नालापानी खलङ्गा किल्लाहरु आदी ।
(घ) सन् १८०३ देखि १८१४ सम्म सेनापति अमर सिंह थापा सरिवार शिमला शहरको नजिकको अर्की किल्लामा बस्नु भएको थियो । गोर्खाली सैनिकहरुले निर्माण तथा स्थापना गरेका ऐतिहासिक र पुरात्वतिक किल्ला, गढ, कोतहरुमध्ये अधिकांश हाल जीर्ण तथा भग्नावशेष अवस्थामा छन् । यी जीर्णावस्था तथा भग्नावशेषको रुपमा रहेका प्राचीन तथा प्रख्यात भवनहरुले विशाल गोर्खा राज्यको बिर्सिएको गाथाहरु मात्र सुनाउँछन् । यिनीहरुलाई हेरचाह गर्ने, मर्मत गर्ने, सोधपुछ गर्ने, आजभोलि कोही छैनन् । गोखार्ली फौजका सेना नायकहरु अमरसिंह थापा,
बलभद्र कुंवर, रणजीत सिंह थापा, भक्ति थापा आदिहरुले हालको हिमाञ्चल तथा उत्तराखण्डको विभिन्न स्थानहरुमा देवालय, मठ मन्दिरहरु र यात्रुघर स्थापना गरेका थिए । प्रसिद्ध जयन्ती देवी माता (काँगडा) सन् १८०५, रेणुका माता (सिरमौर) सन् १८०४, काल रात्री देवी (जैथोक)
सन् १८०९, श्री माता काली (सुबाथु), भैरव, बिष्णु र गणेश (मलाउन सोलन), पेगोडा शैलीको लोकेश्वर महादेव (बकलोह), भाग्सु नाथ (भाग्सु धर्मशाला) आदि । यी सम्पूर्ण मठ मन्दिर गोर्खा समुदायले सन् १७९० देखि निर्माण गरेको पाइन्छ । केही मठ मन्दिरहरुको पुनः निर्माण अंग्रेजहरुको शासनकालमा गोर्खाली समुदायले गरेका थिए ।
(ङ) सन् १८१२ मा जनरल अमर सिंह थापाले उत्तराकाशीमा प्रसिद्ध गंगोत्री मन्दिरको निर्माण गरेका थिए । केदारनाथको मन्दिर तथा गंगा नदीको मुहानमा प्रसिद्ध “गौमुख धारा” अमर सिंह थापाबाट निर्मित भएको थियो । त्यस ठाँऊमा बाटोघाटो र यात्रुघरहरु गोर्खालीले निर्माण गरेका थिए । देहरादुनमा प्रसिद्ध भद्रकाली मन्दिर सेनापति बलभद्र कुंवरबाट स्थापित भएको थियो ।
(च) वास्तवमा नेपाल सरकार तथा भारत सरकारको पुरातत्व विभागहरुको संयोजनमा ती प्रख्यात ऐतिहासिक तथा पुरात्वातिक महत्वको गोर्खालीहरुद्वारा निर्मित किल्ला, गढ, देवस्थल, मन्दिर तथा कोतहरुको विवरण संकलन गर्नुपर्ने र त्यसपछि संरक्षण र सम्बर्धनको कार्ययोजना तर्जुमा गर्नुपर्ने देखिन्छ । यी नेपाल र भारत तथा भारतीय गोर्खालीहरुको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, पुरात्वतिक धरोहर एवं सम्पदाहरु हुन् । यिनीहरुलाई जोगाउन आवश्यक छ ।

धार्मिक कुटनीति
गोर्खा राज्यको पश्चिम सरहदको बिस्तारको क्रममा गोर्खा सेना नायकहरु द्वारा निर्मित र स्थापित मन्दिर, देवस्थलहरु वास्तवमा धार्मिक कुटनीतिको रणनीति थियो । आफ्नो धार्मिक आस्था, विश्वासका साथै हिन्दु धर्मालम्बी समुदायमा चर्चित, जनप्रिय एवं लोकप्रिय हुने कुटनीति थियो । स्थानीय राजाहरुले गर्न नसकेको कार्य गोर्खाली सेना नायकहरुले गरे भन्ने सन्देश प्रवाहित गर्नु थियो । आजसम्म पनि स्थानिय निवासीहरुले गोर्खा सेना नायकहरुको नाम लिन्छन् । त्यसबेला गोर्खा सेना नायकहरुको विरुद्ध दुष्प्रचार गर्न ईष्ट ईन्डिया कम्पनी सरकारलाई ज्यादै कठिन र गाह्रो भएको थियो र हम्मे हम्मे परेको थियो ।

दोश्रो चरणः (सन् १८०५ देखि १८०९)
(क) सन् १८०५ देखि १८०९ सम्म बडाकाजी अमर सिंह थापाको नेतृत्वमा गोर्खा फौजले प्रसिद्ध किल्ला कांगडा किल्लालाई आफ्नो घेराबन्दी तथा कठोर नियन्त्रणमा राखेका थिए । त्यसै समय र अवधिमा कांगडा किल्लाको निकट पहाडको टाकुरामा माता जयन्ती देवीको मन्दिर उनले निर्माण गरे । मन्दिरका लागि शिलालेख, पुजारी, रक्षक तथा सहायकहरु काठमाण्डौंबाट झिकाएका थिए । मन्दिरको रेखदेख तथा पूजापाठ आदि सम्पूर्ण व्यवस्था र जिम्मेवारी गोर्खालीहरुको थियो । त्यसै समयदेखि केही गोर्खालीहरु मन्दिरको छेउछाउ गाउँहरुमा बसोबास गर्न थाले । आज पनि केही भाग्सुबासी गोर्खाली परिवारमा जयन्ती मातालाई आफ्नो ईष्ट देउटा मान्ने चलन यथावत कायम छ ।
(ख) सन् १८०९मा गोर्खा फौजका सेनापति अमर सिंह थापा तथा पञ्जाबका महाराजा रणजीत सिंहको बीच शान्तीमैत्रीको सन्धिको धारा अनुसार गोर्खा फौजले किल्ला कांगडाको घेराबन्दी र नाकाबन्दी छोड्नु पर्यो । राजा रणजीत सिंह गोर्खाली सैनिकहरुको वीरता एवं युद्धकलाबाट धेरै प्रभावित थिए । उनको अनुरोधमा केही गोर्खाली सैनिकहरु स्वेच्छाले महाराजा रणजीत सिंहको सिख सेनामा भर्ना भएका थिए । सिख सेनाले गोर्खाली सैनिकहरुको सपरिवार सम्मानका साथ स्थायी बसोबासको व्यवस्था मिलाइ दिए । कांगडा जिल्लाको ईच्छी, मसरेड, सेड्डा, गगल तथा मरकोरी गाउँहरुमा जग्गा जमिन मिलाई दिए । यसरी सन् १८०९ देखि धर्मशाला जिल्ला कांगडामा गोर्खालीहरुको दोश्रो चरणमा आगमन भएको देखिन्छ ।

तेश्रो चरणः (सन् १८४६ भाग्सुमा गोर्खालीहरु)
(क) सन् १८४६को हाराहारीमा ईष्ट ईण्डिया कम्पनी सरकारले पञ्जाबका महाराजा रणजीत सिंहको सिख सेनाबाट किल्ला कांगडा आफ्नो अधीनमा लिए । किल्लाका रक्षाको लागि गोर्खालीहरुको पहिलो तथा चौथो नरसरी बटालिएनका गोर्खा सैनिकहरुलाई त्यहाँ तैनाथ गरे । त्यस पछि गोर्खा सैनिकहरुको स्थायी आवास, तालिम केन्द्र, भर्ना केन्द्र तथा केन्द्रिय कार्यालय (रेकर्ड अफिस) आदिको लागि राम्रो ठाऊंको आवश्यकता पर्यो । साथै ईष्ट ईन्डिया कम्पनी सरकारको अङ्ग्रेजी सेना तथा अङ्ग्रेज निजामती कर्मचारी एवं अफिसरहरुका लागि शीतल, चीसो (ठँडा ठाउँ) पर्यावरण भएको स्थानको आवश्यकता महशुस भयो ।
(ख) कम्पनी सरकारले भाग्सू धर्मशालाको माथिल्लो भेगलाइ गोर्खा सेनाको सहायक छावनी खडा गर्न छनोट गरे । त्यस क्षेत्रको घना जंगल फँडानी गरी सन् १८४९ देखि गोर्खा सैनिकहरु बस्न शुरु गरेका थिए । बाटो घाटो, सहायक सैनिक छावनीको भवनहरुमा साथै भाग्सू नाथ मन्दिर तथा यात्रु विश्राम घर आदीको निर्माण कार्यमा गोर्खाली सैनिकहरुको श्रम शक्ति लागेको थियो ।
(ग) सन् १८४९ देखि नै केही गोर्खा सैनिक (नरसरी बटालिएन) सपरिवार त्यस भेगमा बसोबास गर्न थालेका थिए । सुनिन्छ भाग्सूबासी गोर्खालीहरुको पहिलो गोर्खा बस्ती तथा गांऊहरु मकल्योडगंज, फुर्सेतगंज, बारहकोठे, तोतारानी र तिराहा लाईन सन् १८४९ पछि स्थापना भएको अनुमान गरिन्छ । त्यसपछि यलिघाडी, पेन्सन लाईन, सघेड, सल्लाघारी आदि ठाऊँहरुमा गोर्खाली गाँउहरु सन् १८६९ मा स्थापना भएको हो भनेर भनिन्छ ।

चौथो चरणः (सन् १८६१० फस्ट गोर्खा राईफलको आगमन)
(क) समूहगत रुपमा गोर्खालीहरुको भाग्सु धर्मशालामा आगमन बारेमा हिमाञ्चल प्रदेशका पूर्व मन्त्री श्री सत महाजनले आफ्नो अनुसन्धनात्मक लेखमा यसरी उल्लेख गर्नुभएको छ ।
“The Frist regular settlement of Dharmashala is known to have taken place sometime between 1879 and 1882 when the pensioners lines is known as Chilghari” (Gurkhas: Personification of courage in Quarterly Magazine Bindu 1987, Page 17)

(ख) वास्तवमा सन् १८६१ म पहिलो गोर्खा पल्टन वर्तमान पुलिस लाईनमा स्थानान्तरण भएको थियो । त्यसपछि सन् १६ फरवरी १८८६ तिर तिराह लाईनमा (कनलोट) अर्को गोर्खा बटालियनको स्थानान्तरण भएको थियो । त्यसपछि माथिल्लो धर्मशाला म्याकलोडगंजको परिसरमा गोर्खाली सेनाको फस्ट गोर्खा रेजिमेन्टको स्थायी आवाशीय छावनी, गोर्खा बस्ती, प्रसिद्ध भाग्सुनाथ मन्दिरको जिर्णोद्वार तथा पर्यटकीय विकाशको प्रारम्भिक चरणमा फस्ट गोर्खा राईफल्सको गोर्खा सैनिकहरुको अभूतपूर्व योगदान रहेको ईतिहास छ ।
(ग) अनकण्टार, घनाजंगल, दुर्गम र उराठलाग्दो माथिल्लो धर्मशाला म्याकलोडगंजलाई विश्वप्रसिद्ध पर्वतीय शहरमा विकसित गर्नु गराउनुमा भाग्सुका गोर्खा समुदाय र फस्ट गोर्खा राईफलको महत्वपूर्ण भूमिका आज ईतिहासको पानामा लुकेर बसेको छ ।

छोटकरीमा
हिमवत खण्डमा गोर्खा समुदाय गोर्खा राज्यको सीमा विस्तारको क्रममा विभिन्न समयकाल, चरणहरुमा (सन् १७९०, सन् १८०५,सन् १८०९, सन् १८४६, सन् १८४९, सन् १८६०—६१ तथा सन् १८६९) आगमन भएको अनुमान सजिलैसंग गर्न सकिन्छ । हिमाञ्चल प्रदेशको भाग्सु धर्मशाला, कांगडा जिल्लामा गोर्खाली समाज र समुदायको बसोबास गरेको झण्डै २५० वर्ष लामो ईतिहास छ । यस्तो लामो अवधिमा पनि भाग्सुका गोर्खालीहरुले आफ्नो जातीय पहिचान, गोर्खा संस्कृति, परम्परा, रीतिरिवाज, सामाजिक चाडपर्वलाई यथावत सकेसम्म जोगाई
राखेका छन् । आफ्नो गौरवमय ईतिहास सुरक्षित राखेका छन् । नेपाल सरकारको संस्कृति मन्त्रालयले उनीहरुलाई थप सहयोग गर्नुपर्ने देखिन्छ । जे होस् “जय गोरख” को अभिवादन भाग्सुबासी गोरखालीको विशिष्टता हो ।

मित्रको डायरी

मित्रको डायरी

(विजय हितानद्वारा उधृत ‘मास्टर मित्रसेन र उनका सिर्जना’ (पृष्ट ९३– १११) बाट)

आफ्नो जीवनको धेरैजसो भाग देशी वा गोर्खाली जनताको सेवामा बिताएपछि १३ जुलाई १९४४ को दिन दाडी गाउँ, धर्मशाला (भाग्सू) जिल्ला, काँगडामा मैले आफ्नो बाँकी जीवन ‘गोर्खा सतसंग प्रचारिणी सभा’लाई समर्पित गर्ने फैसला गरेँ । यो सभाको स्थापना पनि आजै त्यहाँ गरियो । सभाका प्रमुख कार्यकर्ताहरूमध्ये कप्तान बहादुरसिंह बराल, मास्टर नत्थुराम बिएबिटी, पेन्सनर जम्दार रामकृष्ण, थानेदार दुर्गासिंह र पेन्सनर सुवेदार दयारामज्यू बैठकमा उपस्थित हुनुहुन्थ्यो ।

 प्रतिज्ञा त भयो तर केटाकेटीले गरेको कुराझैँ पो हुने हो कि भन्ने डर पनि मनमा उत्पन्न भयो । एकापट्टि परिवारको निर्वाह र अर्कोपट्टि समाजसेवाको उत्कट अभिलाषाले मन विचलित हुन थाल्यो । तर परमात्मामा मेरो अटल विश्वास रहेको हुँदा र निस्वार्थ भावनाले समाजको सेवा गर्ने दृढ अठोटले गर्दा के खाउँला, के लाउँला भन्ने चिन्तालाई परित्याग गरी म समाजसेवाको सत्य मार्गतर्फ नै लागेँ । सभाका कार्यकर्ता भला आद्मीहरूलाई पनि यही नै चिन्ता रहेको रहेछ । अघिअघि पनि धर्मप्रचारको काम गर्दै रहन्थेँ तर त्यसबेला त केही न केही आम्दानीको बाटो राखेकै थिएँ । एक सानो पसल (दोकान) गाउँ तातोरानी (भाग्सू) मा उहिले बाबुकै पालादेखि चलाउँथँे र निर्वाह राम्रो गरी भएकै थियो । तर आजभोलिको विश्वव्यापी युद्धले गर्दा रेलवेले माल बुक नगर्ने, खोजेको माल बेलामा नपाइने, कहिले कतै अलिकति माल पाए तापनि साह्रै महङ्गो पाइने, सरकारले भने यस दरभन्दा बढ्ता दाम कसैले लिने छैन भनी धेरै चिजको दरभाउ बाँधिदिएको, आफूलाई चैँ त्यो भाउमा नपुग्ने । साह्रै अप्ठ्यारो पर्न गयो अन्त पसलको काम बन्द गर्न बाध्य भएँ । कसैसँग केही नलिई आफ्नो भिन्दै सात्विक कमाइ गरी परिवार निर्वाह गर्ने अनि बाँचेको समयमा जनताको सेवा गर्ने मेरो विचार । तर यस विचारलाई पूरा हुन नदिने एउटा अर्को कारण पनि थियो, म सन् १९४० को श्रावण मासदेखि रोगग्रस्त भएको बल्लबल्ल यस साल (सन् १९४४) मा बिरामीले अलिकति छोडेको छ तर पूर्ण रोग नाश नहुनाले शरीर साह्रै निर्बल छ । कुनै प्रकारको सात्विक कमाइ गर्न सक्ने बल शरीरमा छैन । अतः सभाको निर्णयअनुसार समाजकै माथि परिवारको भार थोपी, नाम मात्रको, ढाँट स्वयम्सेवक हुन स्वीकार गरेँ । छिः छिः कति नसुहाउँदो कुरा गर्दै छु, कति ठूलो आत्मघात म गर्दै छु । यस्तो आत्मग्लानि लिएर मैले सभाको कारवाही बहीमा हस्ताक्षर गरिदिएँ । सभाको तर्फबाट मलाई सर्वप्रथम नौतुना गएर प्रचार गर्नू भन्ने हुकुम भयो । आदेश पाउनसाथ घरादिको बन्दोबस्त मिलाई परिवारसहित नौतुना जान तयार भएँ । घर अनि दोकान दुवै २२ रुपियाँ मासिक किरायामा दिएँ, त्यस किरायाबाट १५० रुपियाँ लिएँ, डेढ सय जति रुपियाँ मैले ऋण पनि तिर्नु थियो । अतः बाटो खर्च पुग्दैन कि भनी मैले १८ जुलाईमा एक पत्र कप्तान साहेब बहादुरसिंह बरालज्यूका हजुरमा पठाएँ । पुगनपुग बाटो खर्चका लागि १०० रुपियाँको सहायता गर्नुहोस् । आस थियो, कप्तान साहेबले अवश्य रुपियाँ पठाइदिनुहुने छ तर २७÷७÷४४ को दुई बजेसम्म बाटो हेर्दा पनि रुपियाँ आइपुगेन । मनमा अनेक कुराहरू खेल्न थाले । मैले भने १÷८÷४४ देखि घर अर्कैलाई किरायामा दिइसकेको, पहिला अगस्तको बिहानै घर अवश्य छोड्नु थियो । तर बाटो खर्चलाई कसो गरुँ ? ऋण नदिऊँ भने पनि नहुने । ऋण दिऊँ भने बाटो खर्च नपुग्ने । केकति कारणले कप्तान साहेबले रुपियाँ पठाउनुभएन ? उहाँले त बचन दिनुभएको थियो, ‘जहिलेसम्म सतसंग प्रचारिणी सभामा धन एकत्र भएको छैन, म पूरा गरुँला ।’ उनकै आशाभरोसामा मैले यो कार्यभार उठाउने निश्चय गरेको थिएँ, किनभने आज १५– २० वर्षदेखि ठाउँठाउँ गोर्खाली संसारमा प्रचार गरी हिँड्दा, अन्तरआत्माले जातिको हित चिताउने अनि जातिका लागि तन, मन, धन सबै अर्पण गरी कर्तव्यक्षेत्रमा हामफाल्ने जातिप्रेमीहरू मैले कप्तान साहेब बहादुरसिंह बराललाई भेटाएको थिएँ ।

तर २८÷७÷४४ सम्म पनि न केही पत्र आयो न रुपियाँ । के कप्तान साहेबले आफ्नो विचार अर्कै गर्नुभएर हो कि ? तुरुन्तै एउटा एक्सप्रेस तार २८ जुलाईको तीन बजेमा धर्मशाला छाउनीको तारघरबाट पठाएँ, ‘पहिला अगस्तमा हिँड्ने विचार छ, हजुरको के आज्ञा छ ?’ जसको उत्तर २९÷७÷४४ को तीन बजेमा ‘हुन्छ आऊ ।’ भन्ने तारद्वारा पाएँ । त्यो तार नपाउँदासम्म त अब अघिकै झैँ स्वतन्त्र प्रचार गर्नुप¥यो भनी ठाउँठाउँको प्रोग्राम बनाउँदै थिएँ । सो तार हात पर्दा मन ढुक्क भयो, प्रोग्राम त नौतुनैको भयो, तर खर्च कसो गर्ने ? साहुको ऋण पछि तिरुँला भन्ने निश्चय गरी १ अगस्तको बिहान साढे आठ बजे डाकमोटरमा पानीले भिज्दै घर छाडी हिँड्यौँ । गग्गल, शाहपुर, कोटला सबै ठाउँमा झमझम पानी पर्दै थियो । मोटरको छानामा राखेको सामानमाथि त्रिपाल ओढाइएको थियो । तर पूरा नछोपिएको हुनाले असबाब सब भिजिसकेको थियो । भाल्ली भन्ने ठाउँबाट कोटलासम्म त झन् मोटर पाँच माइल प्रतिघण्टाको हिसाबले हिँड्न लाग्यो । ठाउँठाउँमा पहिरो गएर सडकै थुन्निएको, डाँडाहरूका खोल्चाखोल्चीको भल जम्मै सडकको माझमा बगिरहेको थियो, मानो सडक के थियो ? एक खासा ठूलो खोलाझैँ थियो । जसोतसो गरी चक्की नदी पार भयौँ, बल्ल पानी पनि थामियो । झण्डै दुई बजेतिर हामी पठानकोटको रेल स्टेशननेर आइपुग्यौँ । रेलैको बाटो जाऔँ भनी मैले स्टेशनैमा असबाब उतार्न लगाएँ । हत्तपत्त टिकेट बाबुकोमा गएर टिकट मागेँ । ‘टिकट दिने समय भएको छैन ।’ भन्यो । तर दुनियाँ लोभी छन्, दुईचार पैसा अप्ठ्यारो परेका परदेशीबाट फुत्काउनका लागि पनि अहिले समय भएको छैन भनी भन्छन् । सो कुरा विचार गरी तिनीहरूलाई पानफूलका लागि भिन्दै भेटी चढाएँ र बल्ल चार टिकेट पठानकोटदेखि गोरखपुरसम्मको ८३ रुपियाँ १२ आना खर्च गरी इन्टर किलासको लिएँ । थर्ड किलासको टिकट लिएर मजस्तो रोगीले सफर गर्नु आजभोलि साह्रै कठिन छ । भित्र ठाउँ नपाएर झुन्डिएर मुसाफिरहरू सफर गर्छन् । रेलमा ठाउँ नपाएर तीनचार दिनसम्म स्टेशनमा मानिसहरू थुप्रिएका देखिए । माराकुटी घुचेटाघुचेटमा निर्बल मानिसहरू कसरी सफर गर्न सक्छन् ? भएन भनेर सँगमा मेरी स्त्री अनि ८५ वर्ष पुगेकी बृद्ध महातारी पनि हुनुहुन्थ्यो । हुल त आजभोलि सबै किलासमा हुन्छ तर इन्टर किलासमा पढेलेखेका भला आद्मीहरू नै धेरै हुन्छन्, अलि मारकुट घुचेटाघुचेट हुँदैन । बस्ने ठाउँ नपाए पनि उभिने ठाउँ त अवश्य पाइन्छ । यस्तो विचार गरी इन्टर किलासको टिकट लिन करै लाग्यो । टिकट लिएर माल बुक गराउन भनी गएँ । त्यहाँ पनि बाबुले आलेटाले कुरा गर्न थाल्यो । यसले खोजेकै हो भन्ने ठानी त्यसलाई पनि भेटी चढाएँ । भेटी पाउनसाथ झट्टै माल जोखजाख पारी बिल्टी काटी हातमा थमायो । जम्मै कुरा ठिकठाक पार्दा मलाई रुपियाँ पाँच बेसी खर्च गर्नुप¥यो । यताउता सोधपुछ गर्दा थाहा भयो कि एक डब्बा (कोच) तीन बजेमा पठानकोटबाट अमृतसर जान्छ, पाँच बजे अमृतसर पुग्छ र सात बजेर चालीस मिनेटमा अर्को रेल अमृतसर– हावडा मेल छुट्छ । तर त्यसमा साह्रै हुल हुन्छ । हुल भएपनि जसोतसो त्यसै डब्बामा जाऔँ भन्ने निश्चय भयो । डब्बा आइपुग्यो । कस्तो हुल थियो, मलाई यहाँ वर्णन गर्न पनि गाह्रै छ । एक खासा मल्ल युद्ध मचियो, बृद्ध महतारीलाई लिईकन त्यस घचारोमा कसरी पसौँ, म आफैँ कमजोर । कोही भित्रबाट बाहिर झर्ने, कोही बाहिरबाट भित्र चढ्न खोज्ने । रेल डब्बाको ढोकामा ठ्याम्मै बुजो लागेजस्तो भयो । न बाहिरको भित्र पस्न सक्ने न भित्रको बाहिर आउने सक्ने, यस्तै संघर्षमा हामी पनि जुझ्दै थियौँ । यत्तिकैमा एउटा पुलिसको सिपाही आएर ढोकामा उभियो र पहिले भित्रका मुसाफिरहरूलाई बाहिर उतारेर बाहिरकालाई भित्र चढायो । त्यस्तो गर्नाले घचारो भए तापनि मानिसहरूले ठाउँ पाइहाले । रेलगाडी पाँच बजे अमृतसर पुग्यो । उहाँ फेरि उस्तै धक्कापेल सुरु भयो । त्यस घचारोमा च्यापिएर प्राण निस्किन्छ क्यारे भनेझैँ भयो । बूढीमाउलाई जोगाउन कठिन प¥यो । बलिया मानिसहरू त टाउको टाउकोमा टेक्नेझैँ गरी फाल काट्न लागे । न ओर्लिन सक्ने न आफ्नो ठाउँमा फर्किन सक्ने । बल्लबल्ल फर्किने बाटो पाएर आफ्नै ठाउँमा गएर बस्यौँ । आठदश मिनेटपछि घचारो अलि कम्ति भयो र घचेटघचाट पारेर बाहिर निस्क्यौँ । पहिले हाम्रो सल्लाह थियो, लुक्सरसम्म यसै गाडी (कलकत्ता मेल) मा गएर त्यहाँदेखि हरिद्वार जाऔँ, आमालाई सँगै ल्याउने मुख्य कारण पनि दुईचार तीर्थ घुमाइदिऊँ भन्ने थियो । तर त्यस घचारोले गर्दा आमाको मन फेरियो । ‘भयो, पछि फर्कंदा सुविस्ता प¥यो भने हरिद्वार स्नान गरुँला, अहिले चाहिँ सोझै जाऔँ, काशी जान पाइयो भने हरिद्वारको महात्म्य पनि भइहाल्छ ।’ अन्त यही निर्णय भयो र सोझै लखनौ उत्रियौँ । राति दश बजे गोरखपुरको गाडी चढी ३ तारिखको बिहान ७ बजे गोरखपुर पुग्यौँ । कप्तान बराल साहेबको दर्शन भयो अनि थाहा भयो कि उहाँले १४÷७÷४४ मा १०० रुपियाँ मनी अर्डर गरेर पठाइदिनुभएको रहेछ । तर कुन्नि के कारण प¥यो पैसा चाहिँ मेरो हात परेन । माल असबाब नआइपुगेको हुनाले तीन दिन कप्तान साहबकै पाहुना भएर बस्यौँ । ५ तारिख साँझको गाडीमा बसी राति डेढदुई बजे नौतुना पुग्यौँ । कप्तान कालुकहाँ हाम्रो डेराको बन्दोबस्त रहेछ । सो त्यहाँ पुगी रात बितायौँ । बिहान भयो, सुवेदार साहेब गिरधारी बिष्ट, जो त्यहाँ एसिस्टेन्ट रैकरुटिङ अफिसरको काम गर्दै हुनुहुन्थ्यो, आउनुभयो अनि उहाँले रासनपानी इत्यादिको बन्दोबस्त मिलाइदिनुभयो । १० अगस्त १९४४ (बिहीबार) मा सतसंगको पहिलो कार्यक्रम नौतुनामा राखियो । ११ अगस्त (शुक्रबार) कृष्णजन्माष्टमीको उत्सवमा भाग लिनका लागि निम्त्याइएको हुनाले म र मेरो छोरो दिग्विजयसेन कुँडाघाट (गोरखपुर) मा गयौँ । राति नौ बजेदेखि साढे बाह्र बजेसम्म कालीमन्दिरमा धुमधामसँगले कथा, वार्ता र भजनगायन गर्ने अवसर पायौँ । बिहानैको गाडीमा नौतुना फर्किने विचार थियो । तर, कुँडाघाटका जनताहरूले मानेनन् । १२ अगस्तको दिन दुई बजेदेखि साढे चार बजेसम्म स्कुल भवनमा अनि साँझ सात बजेदेखि नौ बजेसम्म हेडक्लर्क जम्दार साहेबको घरमा सतसंग प्रचारको कार्यक्रम साजसङ्गीतको साथमा सम्पन्न गरियो । १३ अगस्त (आइतबार) मा पनि यस्तै प्रकारको प्रोग्राम दिनभरि चलि नै रह्यो । मेरो भने आङको लुगा पसिनाले डुङ्डुङ्ती गन्हाउन थाल्यो । कुँडाघाटका गोर्खाली जनताले पचास रुपियाँ सतसंग प्रचारिणी सभालाई दान गरे । १४ अगस्तको बिहानै रेलगाडीमा बसी दिउँसो डेढ बजे नौतुना फिर्ता पुग्यौँ । अति बिसञ्चो हुनाले दुई दिन आराम गरी १६ अगस्तदेखि फेरि सतसंग प्रचार कार्यक्रम नियमित पाराले सुरु भयो । हर आइतबार अनि बिहीबारमा बिहान ८ बजेदेखि १० बजेसम्म सतसंग (ढोगभेट) प्रोग्राम हुन्थ्यो, बाँकी दिनको प्रचार कार्यक्रम बेलुकी पाँच बजेदेखि सात, साढे सात बजेसम्म हुन्थ्यो ।

अब नौतुनाको अलिकति परिचय दिन जरुरी सम्झन्छु । विशेषगरी पश्चिम खण्डको गोर्खाली लाहुरे अनि पेन्सनेहरूको पहाड आउने जाने ठूलो गौँडा नौतुना हो । हामीले यसलाई ‘नौतुना’ भन्छौँ । यो अङ्ग्रेज राज्यभित्र एउटा सानो शहरको रूपमा छ । त्यहाँ रेलको आखिरी स्टेशन छ । नौतुनाबाट झण्डै नौ कोस टाढामा बटौली भन्ने एउटा नगर पहाडको घ्याँचमा तिन्हुँ खोलाको छेउमा बसेको छ । त्यहाँबाट अङ्ग्रेज राज्य सकिएर नेपाल राज्य सुरु हुन्छ । हुन त नौतुना अङ्ग्रेज राज्यमा छ तर अङ्ग्रेजले अरू ठाउँमा जस्तो बन्दोबस्त मिलाएर राखेको छ, त्यस्तो बन्दोबस्त नौतुनामा मिलाएको झैँ बुझिएन । यहाँ लाख रुपियाँको व्यापार हुन्छ । धनी धनी मारवाडी शेठहरू यहाँ व्यापार गर्छन्, नगर पनि ठूलै छ तर कोही अड्डाअदालत अथवा थानापुलिस यहाँ छैन । सिर्फ दुईतीन जना पुलिसे सिपाही बस्छन् । यो नौतुना शासक नभएको प्रदेशजस्तो छ । जसलाई जे मन प¥यो उही गर्दै छन् । केही दरभाउ निश्चित छैन । एक रुपियाँको माल छ, सात रुपियाँको दरमा लाटोसुधो लाहुरेहरूलाई बिक्री गरेका छन् । दोकानदार (पसलेहरू) यति अहङ्कारी ठूला भएका छन् कि सितिमिती बाहिरका मानिसहरूसँग कुराकानी पनि गर्न मन पराउँदैनन् । लाहुरेहरूलाई मात्र आउनुहोस्, बस्नुहोस् भनी फस्ल्याङफुस्लुङ पारी अनीतिको कमाइले आफ्नो ढुकुटी भर्दै छन्, कसैको डर रत्तिभर छैन । यहाँ न सरकारको डर न परमात्माको भय । यस्ता आफूपन्थे नास्तिक, सुनचाँदीका पुजारीहरू मात्र नौतुनामा देखियो ।

अन्दाजी एक सय गोर्खालीहरू होटल खोली भट्टी थापी बसेका छन् । यिनीहरूले देशतर्फ जाने अनि छुट्टी पेन्सनमा पहाडतिर फर्कने गोर्खालीहरूलाई भातरोटी पकाएर ख्वाउँछन् । परदेशीलाई भात पकाएर ख्वाउनु अनि मुनासिब दाम लिनु असल कुरा हो, धर्मको धर्म हुने अनि धनको धन पाइहाल्ने । तर यहाँ अर्कै जङ्गली चाल देखियो । हरेक भट्टीमा डम्फुमादल साथै तरुनी आइमाईहरूको चडकभडक छ । उनैका हातबाट रक्सी ख्वाई लाहुरेहरूलाई जोशमा ल्याउँछन्, अनेक प्रकारको छाँट झिकी मखौल ठट्टा गर्दै गीतमा तानाबाना मार्दै मनलाई विषय बास्नातिर तान्छन् र एकै रातमा एक लाहुरेबाट काफी ज्यादा रुपियाँ फुत्काउँछन् । प्रत्येक भट्टीमा दशपन्ध्र लाहुरेहरू त कमसे कम बसेकै भेट्छौँ । यस हिसाबले एक मामुलीभन्दा मामुली भट्टीवालाले एक रातमा कम्ति भनेको तीन सयजति रुपियाँ लाहुरेहरूबाट खसाल्छन् । ओहो ! कस्तो अनीति, कस्तो अधर्म सय ठाउँमा चलेको छ !

२४ अगस्त १९४४ को राति साह्रै गर्मी हुनाले म राम्ररी निदाउन पाइनँ, अढाई बजे रातदेखिन् हरेक होटलवालाले आफ्आफ्ना झोलामा पाँच छ बोतल हाली हातमा टर्चबत्ती वा लाल्टिन लिएर गल्याङगुलुङ कुरा गर्दै बिहानसम्म रक्सी ओसारेको नजारा मैले कहिले पनि भुल्ने छैनँ । रातभरि भट्टीभट्टीमा मादल बज्दै थियो । बिहानपख मोटरभित्र लाहुरेहरू अटाई नअटाई अनि छानामाथि पन्ध्रबीस जना बसेका थिए । माल बोक्ने लरीले पनि लाहुरेहरूलाई धमाधम ओसार्दै थियो । विश्वयुद्धको बेला आजभोलि लाहुरेहरूको ओहोरदोहोर खुबै तेज भएको छ । रोजै इस्पेशल गाडीले पाँचसात सय गोर्खाली जवानलाई गोरखपुर पु¥याउने अनि त्यहाँबाट ठाउँठाउँ पल्टनहरूमा लैजाने गर्दै छ । लाउरेहरूका पासमा रुपियाँ पैसाको कमी छैन । हजारबाह्र सय त जाबो एउटा मामुली सिपाहीले छुट्टीमा जाँदा बोकेकै हुन्छ । कति तरुनीहरू त मोटर अड्डासम्म लाहुरेहरूका पछिपछि गई कसैको लाज नमानी लाहुरेहरूसँग हात हाली चल्छन् अनि पाँचदश फुत्काएर ल्याउँछन् । कति आइमाईले राति विचेत भएका लाहुरेहरूका जम्मै रुपियाँ झिकेर लुकाइदिन्छन् र ती बरा घरमा पनि नगई त्यहाँबाट छाउनीतिर रित्तै फर्कन्छन् । बटौलीतिर त कति लाहुरेहरूलाई भट्टीवालाले लुटपिट गरी प्राणसमेत हरेर राति जङ्गलमा फालेर आउँछन् भन्छन् । यस विषयमा कुनै नौतुना निवासी भला आद्मीसँग कुरा ग¥यो भने यस्तायस्ता डरलाग्दा कुराहरू सुनाउँछन् कि यो आँङ त्यसै जिरिङ्ग भएर आउँछ । हामी सर्वत्र नाम पाएका बहादुर र इमान्दार गोर्खाली हौँ भन्ने कुरा त यहाँ छँदै छैन । जातिको गौरव भन्ने के हो कसैले बुझेको छैन । कति जना तरुनीहरू मदेशेसँग अँगालो मारी बजार बजार डुल्छन् । कतिजना गोर्खालीहरूले यहाँ आइमाई बेच्ने काम पनि गर्छन् भनी थाहा भयो ।

पहाड घरतर्फ गई रुपियाँ पैसाको लोभ र झिलिमिली लुगालत्ता देखाई लाटीसुधी केटीहरूलाई फस्ल्याङफुस्लुङ पारी साथमा लिएर आउँछन् अनि टाढाटाढा मधेशमा लगेर बेचिदिन्छन् । उहिले उहिले म पञ्जाबका जम्मै शहर गाउँमा धर्मप्रचारनिमित्त डुल्ने गर्थें । प्रत्येक सानोभन्दा सानो नगर अनि गाउँमा पनि दुईचारजना गोर्खाली आइमाई पन्जाबिनी भएर बसेकी मैले आफ्नै आँखाले देखेँ । मनैमनमा साह्रै दुखित भएर विचार गर्थें कि यतिका धेरै गोर्खाली आइमाईहरू कसरी यति टाढा यहाँ छापिन आइपुगे ? आज नौतुनाको हालचाल देख्दा अनि सुन्दा नबुझेका कुराहरू बल्ल बुझेँ । नौतुना मात्र होइन, यसप्रकार घिनलाग्दो व्यापारका अड्डा रक्सौल वीरगञ्ज इत्यादि ठाउँहरूमा पनि रहेछन् भनी मैले चाल पाएको छु । नेपाल सरकारले कुनै तरुनी आइमाईलाई बिनाजाँचको मदेशतर्फ जान नदिनू भन्ने कडा हुकुम जारी गरेको छ । सबै अड्डा चौकीहरूमा रोकथाम हुन्छ । तर पनि यी आइमाईहरूलाई कसरी कुन बाटो निस्काएर लैजान्छन् ? ती जात फाली दुःख पाएकी आइमाईहरूसँग मैले त्यहाँ (पञ्जाबमा) भेटेर कुरा गर्न धेरैपटक कोशिस गरेँ तर ती आइमाईहरूलाई जसै थाहा हुन्थ्यो कि यो गोर्खाली हो, एकदम लुकिजान्थे, सामने पर्दैनथे । म दङ्ग पर्थें, म त झन् आफ्नै दिदीबहिनी भनेर मायाले कुरा गर्न खोज्थेँ तर उनीहरू मलाई देखेर भाग्ने किन ? धेरै वर्षपछि आज त्यसको अर्थ पनि बुझ्न सकेँ । उनीहरूको श्रद्धा, विश्वास र मायाप्रेम गोर्खालीप्रति रित्तिइसकेको थियो । तिनीहरूको हृदयले गोर्खालीलाई सायद यसरी धिकारिरहन्थ्यो होला ‘हे निच पापी स्वास्नी बेचुवा गोर्खाली जाति, हामी गरिब अवलालाई धोकामा पारी हाम्रो जीवनलाई सधैँका लागि नाश पारिदियौ । अब कौन मुखले हामीसँग कुरा गर्न आएको ? जाऊ, हामी दुखी छौँ वा सुखी, हाम्रो सोधपुछ गर्नुपर्दैन । हाम्रा घर, इष्टमित्र, दिदीबहिनी र आमाबाबुसँग सधैँका लागि छुट्याई विदेशमा थुनुवा बनाउने निच गोर्खाली हो, जाऊ हामी तिमीहरूको मुख हेर्दैनौँ ।’

नौतुनामा गोर्खालीको यस्तो नजाती अवस्था देखेर जाती हितैषी कप्तान साहेब बहादुरसिंह बरालको मनमा साह्रै दुख लाग्यो र उहाँले केही समय अघिदेखि नै यहाँ सतसंग (ढोग) को साप्ताहिक कार्यक्रमद्वारा समाजसुधारको काम थाल्नुभएको रहेछ । त्यस सतसंगको प्रभावले गर्दा रुपियाँमा एक या दुई आना सुधार अवश्य भएको होला जस्तो लाग्छ । जहिलेसम्म कप्तान साहेबले नौतुनामा रैकरुटिङ अफिसरको काम गर्दै रहनुभयो उहिलेसम्म नौतुनामा काफी राम्रो सुधार हुँदै गयो । कप्तान साहेब यहाँबाट बदली भएर कुँडाघाट (गोरखपुर) जानुभएपछि उप्रान्त आजभोलि सुवेदार साहब गिरधारी बिष्टले कप्तान साहेबको पदभार सम्हाल्नुभएको छ । बिष्ट साहेबले पनि सतसंगको कार्यक्रमलाई झन् राम्रो ढङ्गले चलाइराख्नुभएको छ । यसै सतसंग प्रथालाई अझ बलियो बनाउन ससङ्गीत धर्मप्रचारको उद्देश्यले गोर्खा सतसंग प्रचारिणी सभा धर्मशाला (भाग्सू) ले मलाई नौतुना खटाइपठाएको हो ।

सतसंग भजनको नियमित कार्यक्रमबाहेक मैले यहाँ कथा पुराण, गायन गरेर सुनाउँदै अनेक प्रकारको धर्म उपदेश दृष्टान्त दिएर जनतालाई असल बाटोतिर हिँडाल्ने कोशिस गर्दै छु । तर संसारको एक छेउबाट अर्को छेउसम्म, पूर्वपश्चिम, उत्तरदक्खिन कतै गएर हेरे पनि यस वर्तमान कालमा लोभ नभएको मानिस कहाँ कता पाइएला ? सबैको मनमा एकैनासे लगन छ कि कुन सजिलो भन्दा सजिलो ढङ्गले म धेरैभन्दा धेरै धन जम्मा पार्न सकूँ । अनपढ र दुष्ट भए तापनि यदि उसैको सँगमा धेरै धन छ भने उसले संसारमा मान, प्रतिष्ठा पाएकै छ । समाजसुधारक विद्वान्हरूले पनि यस्तै उपदेश ठाउँठाउँमा दिँदै हिँड्छन् । साँचै भनुँ भने उन्नतिको मूल जरो धनै रहेछ । धनले गर्दा युरोप र अमेरिकाका सम्पन्न जातिहरूले संसारमा कस्ताकस्ता काम गरी देखाए अनि देखाउँदै छन् । धार्मिक गुरुहरूको पनि आजको समयमा यस्तै भनाइ छ, धन भएमा दान, पुन्य, तीर्थ, व्रत इत्यादि हुन सक्छ, परमात्मा प्राप्तिका लागि पनि धनैको खाँचो छ । समस्त भूमण्डलमा पैसा खुबै कमाउने हो भन्ने प्रचार बढेको छ भने नौतुना निवासीले केही अर्घेलो काम गरेको त म देख्दिनँ । आफ्आफ्ना योग्यताअनुसार यिनीहरूले पनि संसारको देखादेखीमा धन कमाउँदै छन् । रक्सी बेची कमाएको धन भनुँ भने रक्सी नबेच्ने जाति आज संसारमा को छ होला ? मैले पश्चिम एसिया र युरोपका साना ठूला धेरै शहरहरू घुमी राम्ररी देखेको छु । ती धनी देशहरूमा रक्सीको पसल गन्ती नगरिसक्नु छ । जता जाऊँ रक्सीकै पसल मात्रै छ, प्रत्येक पसलमा रक्सी बिक्री गर्ने तरुनी आइमाईहरू छन् । जस्तो हाम्रो नौतुनामा मादल, डम्फु बजाएर गीत गाउँछन्, उस्तै प्रकार उहाँ पनि प्यानो, वायलिन, साज बजाएर तरुनीतन्देरीहरू सँगसँगै मिलेर नाचगान अनि खेलठट्टा, हाँसो गर्छन् । नौतुनामा केही अनौठो कुरा मैले देखिनँ यदि धन कमाउँदामा केही पाप हुने रहेछ भने त्यसको उपाय पनि त हाम्रो समाजमा छँदै छ, सालमा एकपटक श्री सत्यनारायण भगवान्को पूजा गरेमा जम्मै पाप सजिलैसँगले पखालिन्छ ? ‘जाऊ, मित्रसेन नौतुना गएर सतसंग प्रचार गर ।’ भनी मलाई यहाँ खटाइपठाएको कुरा सत्य हो तर नौतुनाको हालको अवस्थालाई देख्दा कस्तो प्रकारले समाजसुधारको कुरा यहाँको जनताको सामुने राखुँ ? रक्सीको खण्डनमण्डन गर्ने कि नगर्ने ? लाहुरेहरूलाई लुटपिट नगर भन्ने कि चुपचाप लागी बस्ने ? मैले सुनाउँदै गरेको उपदेशको प्रभाव यहाँ असल पर्दै छ वा उल्टो ? मनमा अनेक प्रकारका चिन्ता, शङ्का चलिबस्छ । सबैमा धन जम्मा पार्ने इच्छा प्रबल छ किनभने धनैमा शक्ति छ । हरेक मानिसले राम्रो लाऊँ, रेलमोटरमा सफर गरुँ, ठूलो घर बनाऊँ, जमिन जग्गा बढाऊँ, सन्तानलाई खुबै पढाऊँ, सभासमाजमा मानइज्जत पाऊँ भन्ने चाहना गर्छ । यो प्रत्येक कुरा पूरा हुन सक्छ, मात्र पैसाको शक्तिले । पैसा उपार्जनका निम्ति कसैले नोकरी, चाकरी गर्दै छन्, कोही जमिनजग्गा कमाउँछन्, कति सौदाव्यापारपट्टि लागेका छन्, कोही चोरीडाँका गरेर अथवा धर्मकर्मका आडमा जीवन निर्वाह गर्ने छन् भने नौतुनावासीले आफ्नो धन उपार्जनको यस्तो सजिलो बाटो किन छोड्ने ? यो सतसंग (समाज सुधार) कार्यक्रमले केकति प्रभाव यहाँ पार्न सक्यो अथवा पार्नसक्छ अन्दाज लगाउन अलिक गाह्रो छ । तर हामी गोर्खाली हौँ भन्ने आत्मगौरव अब अलिअलि यहाँ जागेको जस्तो मलाई लाग्छ ।

३१ अगस्त १९४४ (बिहीबार) मा नौतुनाको एक भागमा हाम्रो सतसंग प्रचार (जाति सुधार) कार्यक्रम समाप्त भयो । समाप्तिका दिन श्रद्धालुजनले सिदा लिएर आए । जम्मै सिदादी जम्मा पारेर अघिल्लो दिन हाम्रो डेरामा पु¥याइदिए । तीसपैँतीस सेर चामल दुई छटाँक मसला, बेसार, नुन र एक छटाँकजति घिउ । यसबाहेक सतसंग प्रचारिणी सभालाई ३५० रुपियाँ दान प्राप्त भयो । हवल्दार सेतु आलेले चाहिँ कुन्नि किन हो कति रोक्दा पनि सुरुको दिनदेखिन् कहिले केही, कहिले केही सामान लिएर आउनुहुन्छ । मेरो आत्माभित्रको आवाजले भन्छ, ‘मित्र सिदा लिने काम तैँले निको गरिनस् ।’ तर श्रद्धाले दिएको सिदापानीलाई निरादर गर्नु पनि त उचित ठहरिँदैन । हामी चारजना परिवारमा छौँ । बाहिरबाट हामीलाई कुनै प्रकारको आम्दानी छैन । दिनभरि जाति सुधारका कुराहरू कथा, कविता, निबन्ध, गीत, भजन आदि लेख्छु । साँझ प्रचारकार्यमा लागिरहन्छु । शरीर अझ राम्रो तङ्ग्रिएको छैन । यहाँ सौदा पत्ता साह्रै महङ्गो छ । मामुली मोटो चामल एक रुपियाँको एक सेर, घिउ रुपियाँको पाँच छटाँक, तेल बाह्र छटाँक, आँटो दुई सेर । गृहस्थमा सबै थोक चाहिने । लुगाफाटा पनि सफा राख्नुप¥यो । सागतरकारी महङ्गो बेसाहामा मेरो पारिवारिक खर्च कम्तिमा भनेको ५० रुपियाँ मासिक त अवश्य होला । मेरा मित्र कप्तान बरालज्यू अनि सुवेदार बिष्टज्यूले मेरो र मेरो परिवारका लागि सकेसम्म मद्दत गरि नै रहनुभएको छ ।

जातिसेवाले तप र त्यागको माग गर्छ तर यसभित्र एक अजिव किसिमको आनन्द पनि छ । यसै आनन्दको लोभले गर्दा राधा फिल्म कम्पनीको डाइरेक्टरको प्रलोभन जालबाट म बाँच्न सकेँ । ‘डेढ सय रुपियाँ मासिक र बस्ने घर फ्री दिन्छौँ, कम्पनीमा काम गर ।’ भनी जोर हालेर भन्नुहुन्थ्यो । मैले चाहिँ मानिनँ । पोहोर साल लाहोर सनातन धर्म प्रतिनिधिसभाका मन्त्रीज्यूले ‘सभामा आएर फेरि काम गर्नुस्, तपार्इंलाई अघिभन्दा बढ्ता तलब दिने छौँ ।’ भनी आग्रह गर्नुभयो तर मैले ‘हुँदैन ।’ भनी उत्तर दिएँ । यस्तै प्रकार मेरा कतिजना धनीमानी देशी मित्रहरूले कतिपटक मलाई भनिसके, ‘तपाईं हाम्रोमा आएर बस्नुहोस्, जिमिनजग्गा, गाईभैँसी जम्मै गृहस्थका सरसरजाम मिलाइदिन्छौँ, आनन्दसाथमा जीवन निर्वाह गर्नुहोस् र समयसमयमा धर्मप्रचार गरेर उपकारको काम पनि गर्नुहोस् ।’ तर मैले त्यो सुझाउ पनि मानिनँ । मेरो लगन त आफ्नै जातितिर लागेको छ, कसरी म आफ्नो परिवारको सुखआनन्दको मात्र विचार गरुँ ? पैसा कमाउने इच्छा भएको भए म किन यो धर्मप्रचारको काम गरिहिँड्ने थिएँ ? आजभोलि यस महायुद्धमा खेर गएको लाटालुरेलाङ्ग्रे पनि जम्दारसुवेदार भएका छन्, के म जाबो हवल्दारसम्म पनि हुन सक्तिनथेँ ? मेरा इष्टमित्रले पनि भनिरहन्छन्, ‘मास्टरले छोरोलाई सपार्न सकेन । आफू धर्मप्रचारतिर लागे पनि छोरालाई त अङ्ग्रेजी तालिम पढाएर कतै जागिरे बनाउनुपर्ने थियो । नभए पल्टनमा भर्ती गराइदिनुपर्ने थियो । यति समझदार मानिस भएर किन भूल गर्दै छन् ?’ चारैतिरबाट आवाज उठ्दै छ । मैले छोरालाई ‘जस्तो तेरो विचारमा आउँछ, उस्तै गर् ।’ भनी स्वतन्त्र छोडेको छु । तर उसले चाहिँ कसैको कुरा नसुनी, अनेक दुःख अपमान सही, ‘म पनि जातिसेवा नै गर्छु ।’ भनी अग्रसर भएको छ । भविष्यमा कहाँसम्म ऊ अड्न सक्छ । यस कुराको अड्कल गर्न गाह्रो छ किनभने यो धर्मप्रचारको बाटो साह्रै अप्ठ्यारो छ । यसमा अनेक प्रकारका कष्ट छन् । छोराको अहिले बुद्धि छिप्पिएको छैन, १९ वर्षको उमेर छ । अहिलेसम्म त ऊ आफ्नो योग्यताअनुसार काम गर्दै छ । यदि राम्रो सङ्गत रह्यो र जातिले उसको उत्साहलाई बढाउँदै ग¥यो भने भविष्यमा राम्रै काम गर्ला ।

मैले जीवनभरि यात्रा नै गरेँ, ठाउँठाउँमा धर्मप्रचार गरी हिँडेँ तर यस्तो यात्रापुस्तक लेख्ने प्रयास अघि गरिनँ । १३ जुलाई १९४४ मा जुन दिन गोर्खा सतसंग प्रचारिणी सभाको स्थापना भाग्सूमा भयो, श्रीमान् माननीय मास्टर नत्थुराम बिएबिटीबाट मर्जी भयो कि ‘तपाईंले एउटा डायरी लेख्नुपर्छ । ठाउँठाउँ गएर केके हुन्छ ? केके काम गर्नुहुन्छ ? सबै कुराहरूको नोट गर्नुहोला ।’ उहाँको आदेशअनुसार यो डायरी यस ढङ्गले लेख्दै छु । यो लेख्दा मनमा विचार उठ्छ कि पुरानो जीवन यात्रा वृतान्त पनि लेखूँ । सो भगवान्को इच्छा ।

१÷९÷४४ को बेलुकी बिष्ट साहेबले मलाई २० रुपियाँ दिएर भन्नुभयो कि यो कप्तान साहेबले तपाईंहरूको खर्चका लागि पठाइदिनुभएको छ । ४÷९÷४४ देखि नौतुनाको अर्को भाग कप्तान टोलमा सतसंग प्रचारकार्य सुरु भयो । सतसंगको कार्यक्रमबाहेक मैले यहाँ सुदामाभक्तको चरित्र भजन गाएर सुनाएँ । दश दिनसम्मको यो सङ्गीत, कथा सकिएपछि यहाँ पनि श्रद्धालुजनले सिदापानी दिए अनि सतसंग प्रचारिणी सभालाई ३२ रुपियाँ ८ आना दान प्राप्त भयो । १४÷९÷४४ मा थाहा लाग्यो कि बराल साहेब ज्यादै बिसञ्चो हुनाले लखनौको ठूलो मिलिट्री अस्पतालमा दाखिल हुनुभएको छ । सो समाचारले हामी सबैलाई दुखी गरायो ।

‘१९÷९÷४४ देखि नौतुनाको दशैँघरमा दुर्गा चरित्र सुनाउनू ।’ भनी बिष्ट साहेबले अनुरोध गर्नुभयो । पाँच दिनसम्म दुर्गा चरित्र गायन गरी २३÷९÷४४ मा यो कार्यक्रम समाप्त गरियो । कप्तान साहेब बरालसँग सल्लाहविचार गरी मैले लेखेका भजन, कथा, गीत, उपदेशादि पुस्तकका रूपमा गोरखपुरको कुनै प्रेसमा छापेर सतसंग सभा हुँदा बिक्री गर्दै जाउँला भनी विचार गरेको थिएँ तर उहाँको लामो बिमारीले गर्दा मेरो योजना बिग्रँदै गएको जस्तो लाग्छ । धर्मशालादेखि नौतुनासम्म आएको बाटो खर्च एक सय अड्तीस रुपियाँ छ । पैसा सतसंग प्रचारिणी सभा भाग्सू (धर्मशाला) बाट अझ आइपुगेन । मेरो पासमा भएभरिको पैसा जम्मै सिद्धिसक्यो । बूढी आमालाई तीर्थ घुमाउन भनी ल्याएको रुपियाँ अब अलिअलि गरी खर्च गर्नुपर्दै छ ।

भगवान् बुद्धको जन्मस्थान लुम्बिनी नौतुनाको नजिकैमा पवित्र तीर्थस्थान छ । झण्डैझण्डै दुईअढाई कोस टाढा छ । तर आजभोलि बाटो खराब छ, ठाउँठाउँमा पानी छ भन्ने थाहा भयो र दर्शनका निमित्त केही दिनपछि जाने निश्चय ग¥यौँ । जन्मभूमि भाग्सूदेखि टाढा नौतुनासम्म आएर मुखसामनेको गोर्खा पहाडपखेरालाई देखाउन पनि जरुरी थियो । सो बिष्ट साहेबको अनुमतिले पहाडतर्फ रिडीसम्म गई गङ्गा स्नान गरी नौतुना फर्की आउने चाँजो मिलायौँ । दशैँटीकाको अघिल्लो दिन २९÷९÷४४ (बिहीबार) तदनुसार १३ असोज २००१ सम्वतमा हिँड्ने पक्का ठहरियो । सिरिफ बाटोमा चाहिने विस्तारा, लुगा, पकाई खाने भाँडा, रासन इत्यादि अलिअलि गर्दा पनि एउटा भरियाको भारी भइहाल्यो । यदि भरिया पाइएन भने यो भारी हामीले आफैँ बोकेर हिँडौँला भनी निर्णय गरियो । १३ असोजका दिन मोटरमा बसेर बटौलीतिर लाग्यौँ । नौतुनाबाट हिँड्दा मेरो गोजीमा जम्मा पच्चीस रुपियाँ थियो । पाँच रुपियाँ मोटरभाडा तिर्नुप¥यो । दश रुपियाँको मोहोर साटेँ । सो फर्किंदालाई दश रुपियाँ मात्र रह्यो । आफैँले भारी बोकेर हिँड्दा पनि रिडी यात्रा गरेर नौतुना फर्किनसम्म मलाई पुग्छ वा पुग्दैन ? परमात्मामा भरोसा राखी हिँडेँ । ईश्वरले आमालाई बल प्रदान गर्नुभो । विस्तार विस्तार ठाउँठाउँमा बिसाउँदै बत्ती बाल्ने बेलामा नुवाकोटको चौकीमा पुग्यौँ । थाकेर हलाक भएको प्राण मात्र बाँकी थियो । चौकीको हवल्दारलाई भनी चौकीमा नै बास बस्ने इरादा थियो । तर चौकीमा कोही पनि थिएन । त्यहाँ एउटी नेवार्नीको पसल रहेछ, सोधपुछ गर्दा चौकीको हवल्दार त टीका लाउन भनी हिजो गाउँमा गएका हुन्, थाहा भयो । सरकारी बन्दुक हातहतियार छोडेर, आफ्नो ड्युटीको पर्वाह नमानी जाने त्यो हवल्दार कस्ता रहेछन् छक्क लाग्यो ।

चौकीमा रात काट्ने आस पनि टुट्यो, उता तिनी नेवार्नी बहिनीले पनि बास दिन मानिनन् । रात पर्न लाग्यो । आमाले रातिमा आँखा नदेख्ने । विवश भएर झेरदीतिर ओह्रालो झर्नुप¥यो । झेरदीको पहिलो भट्टीमा बास माग्यौँ तर पाइएन । मन साह्रै दुख्यो । किन भट्टीवालाहरूले हामीलाई बास दिन मन गर्दैनन् ? यी लाहुरेहरूलाई मात्र खोज्छन् ? कारण स्पष्टै छ, जसको पासमा पैसा छ, उसको कदर संसारमा हुन्छ । हामी चामल बोकी हिँड्नेहरूबाट भट्टीवालाहरूलाई केको आम्दानी हुने ? लाहुरेहरूले रक्सी खान्छन्, कुखुरा काट्न लाउँछन् । तिनीहरू बास बसे १५ वा २० रुपियाँ झर्ने भयो । हामीलाई बास दियो भने चार मानिसको बीचमा धेरैभन्दा धेरै एक सुका पैसा पाउने भयो । सर्वशक्तिमान, सबै रोगव्याधि हटाउन सक्ने, जम्मै पापको नाश गराई स्वर्ग पु¥याउन सक्ने, मनको जम्मै इच्छा पूर्ण गर्न सक्ने साक्षात् पैसारूपी भगवान्लाई प्राप्त गर्न छाडी, धर्मकर्मको पछि किन पो लाग्थ्यो ? संसारमा मझैँ मुर्ख कुन होला ? पैसाको चमत्कार देख्दा मेरो पनि पैसातिर मन तानिन्छ । तर मनको भित्री कुनाबाट कसैले मलाई सावधान हो, भन्छ, रोक्छ । रात परिहाल्यो । आमा आत्तिन लागिन् । एउटा भट्टीमा भारी चाकरी गरेर बल्लबल्ल बास पायौँ तर यो शर्तमा कि यदि लाहुरेहरू आएछन् भने पटामा बास बस्नुपर्ला । नभन्दै केही छिनपछि लाहुरेहरू आए अनि मुनि अर्को भट्टीमा बास बसेँ । यो देखेर हाम्री भट्टीवाल्नी रिसले भुतुक्क भइन् । ‘यिनीहरूलाई देखेर यी लाहुरेहरू यहाँ बसेनन्, मलाई नोक्सान पा¥यो ।’ इत्यादि अनेक कुराहरू हामी ननिदाउञ्जेलसम्म गनगनाउँदै रहिन् ।

यसरी रात काटी १४ असोज (३० सितम्बर ४४) को बिहान त्यसै भट्टीमा भात खाएर आआफ्नो गुन्टा बोकी दोवानखोलातर्फ ओह्रालो लाग्यौँ । आमाको यौटा घुँडा ज्यादै कमजोर हुनाले ओह्रालो झर्दा तकलिफ हुन्थ्यो । विस्तार विस्तार हिँडी तीन घण्टामा बल्लबल्ल दोवान खोलामा पुग्यौँ । हिँड्दै बस्दै गर्दा बल्लबल्ल साँझ झिमझिम हुनेबेलामा मनयाक भन्ने ठाउँमा पुग्यौँ । त्यहाँ एउटी नेवार्नी बूढीमाऊको घरमा बास बस्यौँ । त्यहाँ कुनै प्रकारको कष्ट हामीलाई भएन । राम्रो सत्कार भयो । १५ असोजको बिहान भातभान्सा गरेर सुस्तोविस्तो सिस्नेखोलातिर लाग्यौँ । डुम्रे र नयाँपाटीको बीचमा पुग्दा सूर्य अस्तायो । नयाँपाटीसम्म पुग्दा झमक्क राति भइहाल्ने छ । आमाले आँखा देख्न छाडिन् भने डो¥याउनुपर्ने छ, बरु यस्तै बेलामा बास बस्न पाए हुने थियो, विचार गरेर नयाँपाटीको वरै खोलाको छेउमा एक भट्टीमा बास माग्दा बास दिएनन् । विवश भई नयाँपाटीतर्फ बढ्दै गयौँ । बाटोबाटै दाउरा पनि खोज्दै गयौँ । नयाँपाटी पुग्दासम्म राति भइहाल्यो । एउटा थकाल्नी बहिनीले हामीलाई बास दिइन्, राम्रो आदरसत्कार गरिन् ।

१६ असौज (१ अक्टोवर ४४) को बिहान त्यसै भट्टीमा भातभान्सा गरी बाटोमा मैलिएका लुगाहरू फुकाली सफा लुगा फे¥यौँ । भाँडाविस्तारा पनि बाँधेर त्यहीँ छाड्यौँ । तानसिङ नयाँपाटीबाट एक कोस छ । मेरो मित्र मेजर भूपेन्द्रविक्रम तनासिङको जङ्गी अड्डामा हुनुहुन्छ । उहाँकै आश्रयमा गुन्टा त्यहीँ भट्टीमा…..

नोटः श्री पूज्य पिताजीले यहाँसम्म लेख्दै हुनुहुन्थ्यो । उहाँ अचानक बिसन्चो हुनुभयो, लेख्दालेख्दै चट्ट छोड्नुभयो । छाडेको छाडै पार्नुभो । अन्त १÷१०÷४४ देखिन् उहाँको मृत्युकाल (९÷४÷४६) सम्मको यात्रा–डायरी छोटकरीमा लेख्दै छु ।

– दिग्विजय सेन ‘प्रदेशी’

त्यहीँ भट्टीमा गुन्टा राखी हामीहरू नयाँपाटीको फाँटको बाटो, त्यहाँको हरियो सुन्दर दृश्यलाई हेर्दै तानसिङको उकालो चढ्यौँ । तकरीवन चार बजे साँझ बाबुसाहेब मेजर भूपेन्द्रविक्रमज्यूका भवनमा पुग्यौँ । श्री भूपेन्द्रसमेत उहाँको जहानपरिवारले हाम्रो स्वागत गरे । उहाँले हाम्रो गाँसबासको असल व्यवस्था मिलाइदिनुभयो । चार दिनजति आराम गर्नाले बाबालाई निकै स्वास्थ्यलाभ पुग्यो । ५ अक्टोबर २०४४ मा बिहानै ६ बजे हामीहरू रिडी जान भनी तयार भयौँ । बतासेडाँडा, चुतरा भञ्ज्याङ, कुरुङखोलाको बाटो हुँदै तीन बजे अर्घेली पुग्यौँ । अर्घेलीबाट ओह्रालो झरी साढे पाँच बजेतिर रिडीको प्रसिद्ध देवमन्दिर ऋषिश्वरको धर्मशालामा पुग्यौँ । रिडीको चारैतर्फ पहाड हुनाले त्यहाँ छिट्टै रात पर्छ । हामी पुग्दा साँझ परिसकेको थियो । त्यही धर्मशालाको एक कुनामा डेरा जमायौँ । धर्मशाला ह्वाङ्ह्वाङ्ती थियो, ढोकाझ्याल नभएको । पास पसलबाट एकुन्टा गिलास चिया खाएर दिनभरि हिँडेको थकान मेट्यौँ । केहीपछि तानसिङबाट नै पकाएर ल्याएको खानासाना खाएर ओछ्यान गरी त्यहीँ भुइँमा लड्यौँ । कृष्णगण्डकीको सामुन्नेमा खल्लबल्ल गर्दै बगिरहेको मधुर आवाज तर मुटुसम्म छेड्ने चिसो बतास दुवैको आस्वादन गरी रात काट्यौँ । बिहानपख घामले अलि न्यानो गराएपछि गण्डकीमा नुहाउन भनी गङ्गाछेउमा गयौँ । स्नान आदि गरी फर्किंदा बाटोमा एकजना मानिसले बाबालाई चिनेछन् । एकछिनमा सारा रिडीमा लौ मास्टर मित्रसेन परिवारसमेत यहाँ आउनुभएको छ भन्ने खबर फैलियो । धर्मशालामा पुगी हामीहरू चिया खाँदै थियौँ, त्यत्तिकैमा रिडीका प्रसिद्ध मानिस दुर्गा शाह र त्यहाँका जनता स्वागतका निम्ति हामीनेर आइपुगे । गण्डकी नुहाएर आजै तानसिङ फर्किने विचार थियो । तर रिडीका जनताको आग्रहले एक महिनासम्म त्यहाँ बस्नुप¥यो । कात्तिक एकादशीमा रिडीमा ठूलो जात्रा निस्किन्छ, त्यतिबेला ऋषिश्वर तीर्थ महात्म्य विषयमा एउटा नाटक तयार पारिदिनुहोस् भनी सबैले बाबासँग अनुरोध गरे । बाबाले केही पौराणिक तथ्यका आधारमा एउटा नाटक लेख्नुभयो । रिहर्सल सुरु भयो । नाटकको मुख्य रोल बाबाले आफैँ अदा गर्नुभयो । नाटकको पहिलो शो रिडीबजारमा अनि दोस्रो शो ऋषिश्वर मन्दिरमा एकदमै राम्रो प्रकारले सम्पन्न भयो । जनताको फर्माइसलाई पूरा गर्नका निम्ति अघिल्लो रोज पनि धुमधामसँगले ऋषिश्वर मन्दिरमा एक शो अझ भयो । नाटकको कार्यक्रम सकेपछि रिडीका जनतासँग बिदा माग्यौँ । यसरी एक महिनापछि तानसिङ फर्कियौँ । तानसिङमा एक हप्ताजति बसी नौतुना फर्की आयौँ । बाबु साहेब मेजर भूपेन्द्रविक्रमज्यूले हाम्रो सुविस्ताका लागि दुई जना भरियाहरूको व्यवस्था मिलाइदिनुभयो ।

डिसेम्बर ४४ को पहिलो सप्ताहमा नौतुना फर्की आएपछि तीनचार दिन आराम गरेर बस्यौँ । त्यसपछि नौतुनाको रैकरुटिङ अफिसरको सामुन्ने फेरि सतसंग प्रचार कार्यक्रम साथसाथै बाबाले भक्त अम्बरिषको कथा गायन रूपमा सुन्दर प्रकारले जनतालाई सुनाउन सुरु गर्नुभयो । बीचबीचमा उहाँले नैतिक र सामाजिक विषयमा पनि व्याख्या दिनुहुन्थ्यो । कहिले झ्याउरे लयमा हँसाउने खालका गीत गाएर घत लाग्ने कुराहरू सम्झाउने यत्न गर्नुहुन्थ्यो । यो कार्यक्रम गर्दागर्दै सन् ४४ बित्यो अनि ४५ लाग्यो । नयाँ सालको सुरुमासमा अल इन्डिया ब्रोडकास्टिङ रेडियो स्टेशन, दिल्लीबाट रेकर्डिङका लागि बाबालाई बोलाइपठाए । ‘आमा र बज्यैको ख्याल राख्नू अनि सतसंगको कार्यक्रमलाई नियमित रूपले चलाउँदै रहनू ।’ बाबाले मलाई आदेश दिनुभो । बाबाको सेवा, सहायता र सुविस्ताका लागि बाबु जसबहादुरज्यूले आफ्नो छोरालाई साथमा पठाउनुभयो । दिल्ली र लाहोरमा गई रेकर्डिंङ आदिको काम सिद्धिएपछि बाबा तीन सप्ताहबात नौतुना फर्की आउनुभयो अनि सतसंग प्रचार आदिको जिम्मेदारी उहाँले आफैँ सम्हाल्नुभयो । सन् १९४५ अगस्त मासको आधासम्म नौतुना अनि कुँडाघाट (गोरखपुर) मा कथा, सङ्गीत, व्याख्यान, भजन, सतसंग कार्यक्रम सुचारुरूपले चलि नै रहेको थियो । बाबाले फुर्सद पाएमा निबन्ध, कविता, नाटक, गीत आदि पनि धमाधम लेखिबस्नु हुन्थ्यो । आमाजी सख्त बिमार हुनुभयो । गोरखपुरको नामी डाक्टरसँग जाँच गराउँदा उहाँले आमालाई दुईचार महिनाका लागि हावापानी बदली गर्नका निमित्त पहाडतिर लिई जाऊ भनी सल्लाह दिनुभयो । बज्यैले भाग्सू फिर्ता हुन्छु भन्नुभो । कप्तान साहेब बरालज्यू अनि सुवेदार साहेब बिष्टज्यूका सरसल्लाहले बजैलाई भाग्सू फिर्ता पठाउने बन्दोबस्त गरियो अनि हामी तीन जना (बाबा, आमा र म) शिलाङ जाने आँट भयो । भारतस्थित जम्मै गोर्खाली पल्टनहरूमा बाबाको उहिलेदेखि नै राम्रो चिनजानी र आनाजाना थियो । त्यसकारण शिलाङका सबै गोर्खालीहरूले बाबालाई राम्ररी चिन्थे ।

१९ अगस्त ४५ को साँझ हामी रेलमा बसी गोरखपुरदेखि शिलाङतर्फ हिँड्यौँ । २२ अगस्तमा गोहाटी पुग्यौँ तर हाम्रो सामान असबाब ढिलो पुगिदिएकाले २५ अगस्तको साँझ मात्र हामीहरू मोटरबाट हिँड्यौँ । बिहान भात खाएर मौप्रेम गाउँमा गयौँ । श्री देवसिंह जोशी अनि श्री लोकनाथज्यूसँग हाम्रो भेटघाट भयो । उहाँहरूले हाम्रो बासगाँसको असल व्यवस्था मिलाइदिनुभयो । आमाको इलाजपट्टि विशेष ध्यान दिए तापनि बाबाले आफ्नो सतसंग प्रचार कार्यक्रम हामी पुगेको तीनचार दिनपछि सुरु गरिहाल्नुभयो । पहिलो प्रोग्राम ठाकुरबाडीमा भयो, एक सप्ताहसम्म । त्यसपछि दुई सप्ताहको कार्यक्रम पाठशालामा राखियो । अब केही नाटक तयार पारिदिनुहोस् भनी त्यहाँका भला आद्मीहरूले बाबासँग अनुरोध गरे । प्रभुभक्ति नाटकको रिहर्सल बाबाको निर्देशनमा आरम्भ भयो । बाबाले आफँै सिनसिनरी (पर्दाहरू) चित्रकारी गरी बनाई तयार पार्नुभयो । सबै तयारी पूरा भइसकेपछि दुई दिनसम्म खुबै धूमधामसँगले यो नाटक त्यहाँ देखाइयो । बाबाले हार्माेनियम बजाउनुभयो अनि मैले तबला ।

शिलाङको ओसिलो हावापानी र नियमित इलाजले आमाको बिमारी काफी ठिक भयो । अतः ११ नोभेम्बर १९४४ मा शिलाङदेखि तेजपुर, शिलघाटतर्फ जाऔँ भनी गोहाटी आयौँ । राति आठ बजेमा हाम्रो स्टीमर हिँड्न थाल्यो । रातभरि दिनभरि त्यसमा सफर गरी १२ नोभेम्बरको साँझमा तेजपुर पुग्यौँ अनि राति एक बजेमा शिलघाट पुग्न सक्यौँ । त्यहाँ उत्रियौँ र ब्रह्मपुत्रको किनारा जङ्गलको बीचमा रात काट्यौँ । तर मञ्जिल अझ टाढा छ । बिहानपख एउटा डुङ्गामा बसी दिनभरिको सफर तय गरी राति आठ बजे हामीहरू आफ्नो मञ्जिलमा पुग्न सफल भयौँ । यो सफर अत्यन्तै कष्टदायक थियो । घोर जङ्गलभित्रको गाउँमा पुग्दा त्यहाँ बस्ने गोर्खालीहरूले हाम्रो खुब आदरसत्कार गरे । बाबाले सतसंग प्रचारको कुरा गर्दा ‘हामीहरू यहाँ बस्ने जम्मै गोर्खाली राधास्वामी मतका अनुयायी छौँ ।’ भनी भने । अतः चारपाँच दिन बसी तेजपुर फर्की आयौँ ।

तेजपुर पुग्दा बाबा अलि बिरामी हुनुभयो । तेजपुरमा दुई दिन बसी गोरखपुर फर्की आयौँ । केही दिन आराम गरी डिसेम्बर ४५ को पहिलो सप्ताहदेखि बाबाले सतसंग प्रचार कार्यलाई खुब जोश र उत्साहका साथमा फेरि थाल्नुभयो । निभ्न लागेको बत्तीजस्तै एकछिन झलल उज्यालो पारी विस्तारविस्तारै प्रकाश मन्द हुँदै गयो । बाबाको शरीर दिनदिनै सुक्दै गयो । कप्तान साहेब बरालज्यू, सुवेदार साहेब बिष्टज्यू अनि नौतुना र गोरखपुरका जम्मै भला आद्मीहरू चिन्तामा परे । बाबाको असल इलाजका लागि उनीहरूले केही कसर बाँकी राखेनन् । गोरखपुरको नामी डाक्टर जसवाल साहेबले बाबाको राम्ररी जाँच गरे । खुन टेस्ट, थुक टेस्ट, छातीको एक्सरे आदि सबैथोक गरे । तर रोगको पत्तै लाग्न सकेन । डाक्टर साहेब पनि छक्क परे । बाबाको हालत दिन प्रतिदिन झन्झन् खराब हुँदै गयो । अन्तत साह्रै हतास भएर भारी मुटुले बाबाले सतसंगको कार्यक्रमलाई अब स्थगित गर्नुप¥यो भन्ने विचार प्रकट गर्नुभयो । कप्तान साहेब बरालज्यू अनि सुवेदार बिष्टज्यूले पनि अब तपाईंहरू भाग्सू फर्किनुहोस् भन्ने सल्लाह दिनुभयो । २१ मार्च १९४६ का दिन बाबा, आमा र म नौतुना गोरखपुरको सतसंग धर्मप्रचार कार्यलाई बीचैमा छाडी रेलबाट भाग्सूतर्फ हिँड्यौँ ।

२४÷३÷४६ मा हामी घर (भाग्सू) फिर्ता पुग्यौँ । बाबालाई ज्वरोले छाडेन । ज्वरो १०३ डिग्रीसम्म रोजै चढ्ने अनि बेलुकी उत्रने । पल्टनका सरकारी डाक्टरलाई बोलाई बोलाई इलाज गर्न लगायौँ तर केही लाभ पुगेन । अन्ततः ९ अप्रेल १९४६ बुधबार चैते दशैँताका राम नवमीका दिन बाबाले यो नश्वर शरीरलाई त्याग गर्नुभयो । शरीर छाड्नुभन्दा केही छिनअघि मलाई भन्नुभयो ‘तँ अब टाठोबाठो भइसकेको छस्, आमा र बज्यैको ख्याल राख्नू अनि सतसंग धर्मप्रचार कार्यलाई जहाँसम्म हुन्छ चलाइ नै राख्नू ।’

 मास्टर मित्रसेन, मित्रको डायरी, १९८४ दोस्रो संस्करण (पेज १– २०), मित्रसेन साहित्य सङ्गीतसभा, ग्राम दाडी धर्मशाला, काँगडा, हिमाञ्चल प्रदेश ।

(विजय हितानद्वारा उधृत ‘मास्टर मित्रसेन र उनका सिर्जना’ (पृष्ट ९३– १११) बाट

The Gurkhas, Eden Vansittart

Vansittart, Eden, The Gurkhas, Anmol Publications, New Delhi, India, Reprint 1993
Book review by Dr. Govind Prasad Thapa

The Western division is inhabited by Doti and other non-Gurkha tribes and until the close of the last century was divided in, 22 separate principalities which were collectively called the Baisi Raj and were all tributary to the Raja of ‘Yumila’-Jumla.

Baisi is derived from Bais (twenty two). The names of these principalities were-
Jumla, Jagwikot, Chain, Acham, Rugham, Musikot, Roalpa, Mallijanta, Balhang, Daelekh, Darimeka, Doti, Sallyan, Bamphi, Mellianta, Jehari, Kalagaon, Goriakot, Gutam, Gajur, Jajarkot, Bilaspur.(p. 3)

Baisi is derived from Bais (twenty two). The names of these principalities were-
Jumla, Jagwikot, Chain, Acham, Rugham, Musikot, Roalpa, Mallijanta, Balhang, Daelekh, Darimeka, Doti, Sallyan, Bamphi, Mellianta, Jehari, Kalagaon, Goriakot, Gutam, Gajur, Jajarkot, Bilaspur.(p. 3)  

Towards the close of the last century the Central Division included in its limits, besides the Kingdom of Gurkha proper, 24 other independent principalities, collectively called the Chaubisia Raj, or ‘country of the 24 kings’. These principalities were called- 

Lamzung, Tanhung, Golkot, Malibam, Sathung, Garhun, Rising, Ghiring, Deorali, Palpa, Pokhra, Bhirkot, Butwal, Gulmi, Nuwakeot, Kashi, Isma, Dharkot, Musikot, Argha, Pyung, Latahung, Kaikho, Piuthan. Previous to the conquest of the western hill by Gurkhas, Jumla was the chief of the 46 principalities into which the country between the Kali and the province of Gurkha proper was divided, and all of which were nominally tributary to the Raja of Jumla.(p. 4)  

This book introduces Nepal-its geography, people, economy, culture and history. It also tells about the recruitment of Gorkhas into British army. The author lists the races of aboriginal stock of Nepal—”The aboriginal stock of Nepal is most undoubtedly Mongolian. This fact is inscribed in very plain characters, in their faces, forms, and languages. Amongst the aborigines of Nepal must be counted the Magars, Gurungs, Newars, Sunwars, Khambus, Yakhas, Yakthumbas, Limbus, Murmis, and Lepchas. (p.6) 

……The most ancient records would seem to prove that Nepal was originally inhabited by Mongolians. Probably from one of the great waves of Mongolian conquest, which spread through the breadth of Asia from east to west, some side wave was washed over the bleak snows of the mighty Himalayas into the fertile plains and valleys of Nepal. Finding here a cool and bracing climate and fertile soil, this mass of Mongolians settled down and adopted the country as their own. But again, the southern boundary of Nepal rested on India, from whence continual streamlets of natives were finding their way into Nepal. (p. 8-9)  

….In the Saka year 811, and Nepal Sambat 9(AD 889) on the 7th Sravara Sudi, a Saturday, Nanya, Deva Raja came from the south Karnataki country and entered Nepal. He brought with him the Saka Sahkala era and introduced it. Amongst the troops that there with him were Newars, from a country called Nayeva, who were Brahmaputra Chattris and Achars. He defeated the Malla Rajas, and established his court at Bhaktapur or Bhatgaon, he ruled over it as well as over Lalitapattan (present Patan), and Kantipur or Katmandu, and established a dynasty, which lasted about 220 years and gave six kings. The sixth and last king of this dynasty, by name Hari Deva, had at this time (about 1100 AD) a Magar in his service, who through the machinations of the ministers, was dismissed. This man returned to his home and praised Nepal as having houses with golden roofs and golden pranalis or dharas. The Magar Raja, by name Mukunda Sena, a brave and powerful monarch, having heard of this, came to Nepal from the west with a large number of mounted troops, and subdued Hari Deva, the son of Rama Sinha Deva. Of the Nepalese troops some were slain and others fled. Great confusion reigned in the three cities. The victorious soldiers broke and disfigured the images of the gods and sent the Bhairava, in front of Machindranatha, to their own country, Palpa and Botwal. With this Raja the Khas and Magar castes came to Nepal. These men having no mercy, committed great sins, and the southern face of Pashupati showed its frightful teeth, and sent a goddess named Maha-mari (pestilence) who, within a forthnight, cleared the country of the troops of Mukunda Sena. The Raja alone escaped to the east in disguise. On his way back to his own country he arrived at Devighat and died there.(pp. 15-16)  

Social relations appear to be governed more by custom, than by the fixed rules, and superstition prevails so widely that the most ordinary occurrences of everyday life are referred to supernatural agency, frequently to the malevolent action of some demon. The writer writes that information on “Magars, Gurungs, and Thakurs are fairly complete and correct. The lists of Khas, Limbus, Rais, Sunuwars, and Murmis are undoubtedly incomplete, and perhaps in parts incorrect.” The writer has given chapter VI to details on Magars.  

The writer has argued that, “….the most ancient records would seem to prove that Nepal was originally inhabitated by Mongolians. Probably from one of the great waves of Mongolian conquest, which spread through the breadth of Asia from east to west, some side wave was washed over the bleaks snows of the mighty Himalayas into the fertile plains and valleys of Nepal…the northern wave, which originally peopled Nepal, probably consisted of a most uncivilized,, ignorant race with, perhaps, no religion at all. Those who came from south, on the other hand, were Hindus, whose religion, even then, was an old established one, and who were famous for their intelligence and civilization.

“Of very ancient Magar history we know nothing, and the first time that they came into prominence as a great power is about AD 1100, when we hear that Mukunda Sena, the Magar King of Palpa and Botwal, invaded and conquered the Nepal Valley, and committed terrible atrocities during the reign of Hari Deva, King of Nepal. The principal seat of Magars was most of the central and lower parts of the mountain between the Jingrak (Rapti) of Gorakhpur) and Marsiandi rivers. That they resided about Palpa from time immemorial is well-known. Doctor F Hamilton in his book published in 1819 says that the Magars, who resided to the west of the Gandak river, seem to have received the Rajputs princes with much cordiality. Until the arrival of the Rajputs and Brahmans, the hill tribes seem all to have eaten every kind of animal food, including the cow. Each tribe appears to have originally to have a priesthood and duties peculiar to itself, and to have worshipped chiefly ghosts.”

“The Magars have for many centuries more or less admitted the supremacy of the doctrines of the Brahmans, and consequently they have adopted many Rajput customs, ceremonies, and names. The Gurungs also, but to a very much lesser degree, have borrowed from the Rajputs, but this does not give either of two tribes any claim to any other descent than Mongolian.

“Owing to the geographical positions of the tract of country inhabited by the Magars, they were the first to receive immigrants from the plains of India, and thus conversions were more numerous amongst the Magars than any of the other hill tribes living further north or east. 

“….Hence we find Magars many high-born titles such as Surajvansi, Chandrvansi etc., etc., which undoubtedly never existed amongst the Magar themselves, but were introduced from India. Some of the Magars having been converted assumed the sacred thread, whilst others did not; hence we find Ghartis, Ranas, and Thapas, who appear as tribes belonging both to the Magars and to the Khas.” p.81

“Makwanpur originally formed part of the estate of the Ruler of Palpa. There is no doubt that Makunda Sen possessed very extensive dominions, but on his death he devided his kingdom amongst his four sons. To the youngest, Lohanga by name, Makwanpur was given, a mountain chief, by name Bajuhang Rai, joined Lohanga with all his Kirant troops, and they conquered all the petty independent principalities lying to the east of Makwanpur and took possession of Bissipur.”

Bajuhang was killed during these wars, and his son, relinquishing the title of Hang, in its stead took that of Chautaria, and all his successors assumed Hindu names.

Lohanga now possessed a very extensive territory reaching from Mahananda in the east to Adiya on the west, and from Tibet to Julagar, near Purneah.

One of Lohanga’s successors was called Subha Sen, and two sons, who on their father’s death divided the kingdom. In 1774 the Gurkha’s overran the country. Vansittart..p99-100

Vansittart quotes Doctor F. Hamilton on Gurkha family: “In 1802 Doctor F. Hamilton writes: ‘The first persons of the Gurkha family, of whom I have heard, were two brothers, named Khancha and Mincha, words altogether barbarous, denoting their descent from a Magar family, and not from the Pamars, as they pretend'”.p.24

Vansittart claims that “Khancha was the founder of the imperial branch of the family, viz., they remained Magars. Mincha was the Chief of Nayakot, and adopted the Hindu rules of purity, and his descendants intermarried with the best families although not without creating disgust.” He further asserts that “Kulmandan, the son of Jagdeva, obtained sovereignty over Kaski, and having pleased the Mahomedan Emperor, received from him the title of Sah.”p. 24

…..The famous Prime Minister Bhim Sen was the descendant of a Magar Thapa, as was also General Amar Sing.(p. 67)  

To the north and to the west of Sallyan, numbers of Matwala Khas are to be found. They are rarely if ever found to the east of the Gandak  river. There can be no doubt that this race found its origin somewhere about Sallyan or perhaps still further west. The Matwala Khas is generally the progeny of a Khas of Western Nepal with a Magar woman of Western Nepal. If the woman happens to belong to the Rana clan of the Magar tribe, the progeny is then called a Bhat Rana. The Matwala Khas does not wear the thread. He eats and drinks and in every way assimilates himself with the Magars and Gurungs. He invariably claims to be a Magar. Amongst the Matwala Khas are to be found those who call themselves Bohra, Roka, Chohan, Jhankri, etc. These are easy to identify, but it is more difficult to find out a Matwala who calls himself a Thapa. His strong Magar appearance, his not wearing the thread, and his eating and drinking freely with the real Magars, all tend to prove him to be what he almost invariably claims to be, viz., a real Magar. The writer has found men in the ranks who for years had served as and been considered Magars, but who really were Matwala Khas. Some very excellent results are obtained amongst the Matwala Khas, although the greater proportion are coarse-bred and undesirable.(p. 70)  

Of very ancient Magar history we know nothing, and the first time that they came into prominence as a great power is about AD 1100, when hear that Mukunda Sena, the Magar King of Palpa and Botwal, invaded and conquered the Nepal Valley, and committed terrible atrocities during the reign of Hari Deva, King of Nepal. 

The principal seat of the Magars was most of the central and lower parts of the mountains between the Jhingrak ( Rapti of Gorakhpur) and Marsiangdi rivers. That they resided about Palpa from time immemorial is well known. Doctor F. Hamilton in book published in 1819 says that the Magars, who resided to the west of the Gandak River, seem to have received the Rajput princes with much cordiality. 

Until the arrival of Rajputs and Brahmans, the hill tribes seem all to have eaten every kind of animal food, including the cow. Each tribe appears originally to have had a priesthood and duties peculiar to itself, and to have worshipped chiefly ghosts. 

The Magars have for many centuries more or less admitted the supremacy of the doctrines of the Brahmans, and consequently they have adopted many Rajput customs, ceremonies, and names. The Gurungs also, but to a very much lesser degree, have borrowed from Rajputs, but this does not give either of these two tribes any claim to any other descent than Mongolian. 

Owing to the geographical position of the tract of country inhabited by the Magars, they were the first to receive immigrants from the plains of India, and thus conversions were more numerous amongst the Magars than any of the other tribes living further north or east.

At other place the writer claims that, “The famous Prime Minister Bhim Sen was the descendant of a Magar Thapa, as was also General Amar Sing.”p. 67

Though this book was written as guidebook for the purpose of British Officers who were engaged in the recruitment of Nepali, this book also covers information on many other aspects, history, culture, people, and geography of Nepal. So, this book will be very useful for the pursuit of further research on the people’s history of Nepal.

Who was Aramudi?

Was Aramudi a Magar? Need for Scholarly Researches through Magars’ Lens
SB Pun, Magar Studies Center, Journal Shodhmala, Volume 8, No. 9
January 2015, (Magh, 2071)


Aramudi in Kalhan’s Rajatarangini:

The Kashmiri historian, Kalhan, lived in the middle of the 12th century AD when the once powerful Kashmir Kings were very much on the wane. He was, in fact, a contemporary of the last Kashmir king. Kalhan’s celebrated Rajatarangini, A Chronicle of the Kings of Kasmir, is a five hundred years’ historical record of the Kashmir Kings from the 7th/8th century AD. According to MA Stein , the British scholar who in the late 19th century translated Kalhan’s Rajatarangini, King Jayapida ruled Kashmir in the ‘years AD 751 – 782 but in all probability fell much closer to the end of the eighth century, few authentic details seem to have been recorded.’ King Jayapida expanded his empire conquering large parts of northern and central India. During his territorial expansion, King Jayapida was, however, defeated and even captured by Aramudi in a battle on the bank of the river ‘Kala Gandak’. Dr. Dilli Raman Regmi quotes Kalhan’s following Rajatarangini verses, as translated by RS Pandit, to provide a vivid and enlightening description of the Jayapida versus Aramudi battle fought over 1200 years ago:

The Raja named Aramudi, skilled in magic, protector of Nepal, endowed with the arts of peace and war planned to over-reach him(531).
When Jayapida entered his principality he did not make his submission but retired from before him to a great distance with his army(532).
Thus, it was that he, who was ambitious to conquer, inflicted, while in pursuit of Aramudi, defeats on the various ruling princes which would have necessitated special efforts to achieve (533).
He was occasionally visible just like to the hawk the pigeon in the thicket (534).

At this time on the further bank of the river on the right of the king was found posted Aramudi displaying his army with the emblem of his own parasol (537).
Seeing his powerful army which resounded with the rattle of massed kettle drums, Jayapida flared up like fire which was absorbed melted butter (538).
He, on seeing that the river water, which was knee deep, was no impediment, in his anger, plunged in to cross, unacquainted with the terrain as he was from never having been before (539).
When the king had reached the middle, the river was filled by the rising tide and unexpectedly became unfathomably deep with the waters (540).
The king’s army teeming with men, elephants and horses sinking in the river, which was rising in the manner, in a trice came to an end (541).
The king, whose ornaments and clothes were torn off in the rushing waves, penetrated the waves with his arms and carried off far by the flood waters (542).
With the pitiful shrieks of the one army, the triumphant shouts of the other and with the roar of the waves of the river, the direction became full of tumult (543).
The enemy made haste and with armed men on inflated skins, he drew out Jayapida from the midst of the river and took him prisoner and held a feast (544)
his confidence (546).
Thus the Kashmiri king was once more submerged in adversity and, puzzled as to what should be done, was consumed by concealed sorrow (547).

Together with fortune of Jayapida, I shall deliver to you the throne of the king of Kashmir, thus through the emissaries, Aramudi heard the message (553)
When upon the arrival of the emissaries of the opposite side, the agreement was complete (554).

Who was Aramudi?

This, then, is the fascinating account by a Kashmiri historian about how his own powerful King Jayapida suffered an ignominious defeat on the bank of Kala Gandak at the hands of an obscure Aramudi. Now who was this Aramudi? According to Dr. KP Jayaswal, Aramudi in Kashmiri means a monk and hence identified him as Varadeva of Bendall’s chronicle. This chronicle relates a story about Varadeva’s life of renunciation as a monk and Jayaswal conveniently concluded that the above fight was between Varadeva and Jayapida. On the other hand, Professor Sylvian Levi, along with MA Stein, believed Aramudi was a Tibetan King as Aramudi is a Tibetan word. This was vehemently refuted by Dr. DR Regmi who believed that Professor Levi suffered from that ‘innate prejudice to give credence to anything glorifying Tibet.’ Both Regmi and Stein state that the name Aramudi does not appear in the traditional lists of Nepal Rajahs. In fact, Regmi finds this very strange – a name so eloquently appearing in Rajatarangini and yet traced nowhere in Nepal’s history.

Regmi believed that ‘Aramudi in all possibility was a king of the Gandak region. He might act as well as a ruler of a native dynasty of Magars. The Magar vocabulary might provide a clue to the meaning of the word Aramudi in its historical setting. But scholars with a competent knowledge of linguistics and Indo-Mongloid dialects are needed for the task.’ There is, thus, the task for the Magars to delve into this Aramudi issue in an impartial and scholarly manner. Aramudi now needs to be researched through the Magars’ lens. We have seen above how Jayaswal and Levi through their lens interpret Aramudi as a Kashmiri and Tibetan respectively. Regmi, however, has thrown the gauntlet to the Magars that as the battle was fought on the bank of Kala Gandak, Magarat, the land of Magars, Aramudi could very well be a Magar!
Aramudi Need to be Researched through Magars’ Lens:

The call for Aramudi to be studied through the Magars’ lens is eloquently illustrated by the following translations of the same Rajatarangini verses by RS Pandit and MA Stein:

(531) The Raja named Aramudi, skilled in magic, protector of Nepal, endowed with the arts of peace and war planned to over-reach him. RS Pandit

531. King Aramudi, who ruled Nepal, and who was possessed of wisdom and prowess, wished to prevail over him by cunning. MA Stein

(541) The king’s army teeming with men, elephants and horses sinking in the river, which was rising in the manner, in a trice came to an end. RS Pandit

541. Then the king’s army, with its mass of men, elephants and horses, was washed away by the swollen river, and destroyed in a moment. MA Stein

(554) When upon the arrival of the emissaries of the opposite side, the agreement was complete. RS Pandit

554. When an agreement had been arrived at, on the arrival of the envoys sent in return [by Aramudi], the minister, accompanied by an army, proceeded to the land of Nepal. MA Stein
It is said that beauty is in the eye of the beholder. One can see that the above three same verses of Rajatarangini are translated differently by Pandit and Stein. Whereas Pandit viewed Aramudi as the protector of Nepal, Stein saw him as the ruler of Nepal. One can draw a fine line between the protector and ruler of Nepal. Pandit’s translation of ‘men, elephant and horses sinking in the river which was rising’ is not as easy to understand as Stein’s ‘mass of men, elephants and horses was washed away by the swollen river’. Similarly, while Pandit translated ‘[Aramudi] was occasionally visible just like to the hawk the pigeon in the thicket’, Stein translated that same verse in a more difficult manner as ‘sometimes kept in hiding and sometimes showed himself, in pursuit from land to land, as the eagle [pursues] the dove in the thicket.’ Pandit’s hawk and pigeon get transformed into eagle and dove in Stein. These examples are illustrated merely to stress the need for Aramudi to be researched through the Magars’ lens. JC Dutt, who translated Rajatarangini into English, commented in March 1887 that Kalhan’s love for alliteration and artistic styles clouded many of his passages, making them difficult to translate. Dutt, however, was of the opinion that though the materials were meager and incomplete, Kalhan’s historical records are generally correct.

Aramudi’s Ignominious End:

563. When the clever [minister] had obtained the consent of the duped [Aramudi], he went to the imprisoned King Jayapida. MA Stein

579. As soon as he had reached his army, he at once invaded the kingdom of Nepal and destroyed it completely, together with its ruler. MA Stein

The clever minister, who came from Kashmir to rescue his King Jayapida and skillfully duped Aramudi, was Devasarman. The faithful Devasarman killed himself so that the imprisoned Jayapida could jump from his stone building imprisonment into Kala Gandak and across the river floating on the dead minister’s body. Once free, a thoroughly bitter and angry Jayapida then invaded Nepal and destroyed it completely together with Aramudi. This massive destruction of Nepal and the fleeting victory of Aramudi, so faithfully documented by Rajatarangini, failed to be registered in Nepal’s chronicle.

The End