छठ पर्वको महत्व

छठ पर्वको महत्व
आदर्श समाज सम्वाददाता
कार्तिक २६, २०७५

चार दिनसम्म मनाइने छठ पर्वमा पहिलो दिन बर्तालु महिला वा पुरुषले स्नान गरी चोखो हुने यस विधिलाई ‘नहायखाय’ भनिन्छ । दोस्रो दिन ‘खरना’। तेस्रो षष्ठीका दिन नदी वा तलाउमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य र चौंथो दिन बिहानै उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि यो पर्व सम्पन्न हुन्छ ।परिवारको कल्याण, सन्तान प्राप्ति र आरोग्यको कामना गर्दै घरका देवीदेवताका पूजाका साथै छठी माता र सूर्यदेवको पूजा अराधना गरी यो पर्व निष्ठाका साथ मनाइने गरिन्छ । यस पर्वमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिनाका साथै छठी माताको पनि पूजा गरिने भएकाले यस पर्वलाई छठ पर्व भनिएको हो ।को हुन् छठी माता ?छठी माताका सम्बन्धमा धार्मिकग्रन्थ ‘मद्यदेवी भागवत् पुराण’को नवौं स्कन्धमा उल्लेख भएअनुसार सन्तान प्राप्तिको मनोकामना राखेर राजा प्रियव्रतले यज्ञ गरे । महषि कश्यपले यज्ञको आहूतिका लागि पकाइएका खिर रानी मालिनीलाई प्रसादको रुपमा ग्रहण गर्न दिए र त्यो खिर खाएपछि निर्धारित समयमा रानीले एक पुत्ररत्न जन्म दिइन् तर उनी मृत अवस्थामा जन्मेका थिए ।सन्तान प्राप्त भएको खुशी एकै छिनमा शोकमा परिणत भयो । मृत सन्तानको जन्मको खबरले राजा बिहृवल भए र सो सन्तानको अन्तिम संस्कारका क्रममा मसान घाटमा राजा प्रियव्रतले प्राण त्याग गर्न खोजे ।सोही समयमा दिव्यरथमा सवार एक देवी प्रकट भएर राजालाई प्राण त्याग नगर्न सल्लाह दिँदै भनिन् ,’म, ब्रहृमाकी मानस पुत्री देवसेना हुँ । सृष्टिको मूल प्रवृतिबाट मेरो उत्पति भएको हो । सोही कारणले मलाई षष्ठी पनि भनिन्छ ।’उनले भनिन्, ‘हे राजन’ मेरो पूजा गर्नु र प्रजालाई पनि पूजा गर्न सल्लाह दिनु । मेरो पूजा गरेमा सन्तानको रक्षा, कर्मशील सन्तान हुने, मनोकामना पूरा हुने र दरिद्रता पनि अन्त्य हुनेछ ।” त्यसपछि राजाले देवीको आज्ञानुसार पूजा गरेपछि पुनः पुत्ररत्न प्राप्त भयो । कात्तिक शुक्ल षष्ठी तिथिमा षष्ठी देवीको पूजा शुरु भएको र कालान्तरमा षष्ठी शब्द अपभ्रंश हुँदै छठ वा छठी पर्वको नामले परिचित भएको देखिन्छ ।छठ पर्वमा सूर्यको पूजात्रेता युगमा भगवान् रामले वनवास हुँदा रावणको बध गरेको र वनवासको अवधि पूरा भएपछि कात्तिक शुक्लऔंसी तिथिमा उनी अयोध्या फर्केकाले सोही साँझ अयोध्यावासीले खुशीयालीमा दीप प्रज्जवलित गरेर दीपावली मनाइएको कुरा राममायणमा उल्लेख छ । राजकाज सञ्चालन गर्नुअगावै रावणसँग भएको युद्धको दागबाट मुक्त हुन ऋषिहरूले भगवान् रामलाई कात्तिक शुक्ल षष्ठीे तिथिमा सूर्यको उपासना गर्न सल्लाह दिए ।अविलम्ब राजकाज सञ्चालन गर्नुपर्ने भएकाले सोही तिथिमा रामले सूर्यको उपासना गरेर पाप मोचन गरेका र यी दुबै महत्वपूर्ण कार्य एउटै तिथिमा भएकाले संयुक्त रुपमा षष्ठी माता र सूर्यको पूजा गर्न थालिएको विश्वास गरिन्छ ।यसैगरी सर्वशास्त्रज्ञ शौंनक मुनिले रोगग्रस्त, सन्तानहीन, अल्पआयुमा मृत्यु लगायत कष्टमा रहेका मानवको दुःख नाशको उपायबारे सूतजीसमक्ष जिज्ञासा राख्दा सोही समयमा उपस्थित भीष्म पितामहले पुलस्त्यमुनिबाट प्राप्त जानकारी सुनाउँदै, भने, ‘एक दुष्ट क्षेत्रीय राजा कुष्ठ र क्षयरोगबाट ग्रसित थियो । सो कष्टबाट मुक्ति पाउनका लागि उनले मृत्युलाई नै वरण गर्नु नै उत्तम उपाय ठाने । सोही समयमा एक ब्राहृमण राजदरबारमा पुगेपछि राजाले विद्ववान ब्राहृमणसमक्ष आफ्नो शारीरिक कष्टका साथै कतिपय प्रजा पुत्रविहीन रहेको र कतिपयको अल्पायुमा मृत्यु हुने गरेकाले सोको समाधान गर्ने उपाय बताउन आग्रह गरे ।’त्यसपछि ब्राहृमणले सबै कष्टको निवारण सूर्यदेवको उपासनाबाट मात्र सम्भव रहेकाले कात्तिक शुक्ल पञ्चमी तिथिमा खरना गर्दै षष्ठी तिथिमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यको पूजाबारे जानकारी गराएकाका थिए । सोहीबेलादेखि षष्ठी तिथिमा विधिवत् सूर्यदेवको पूजा गरेपछि राजा र प्रजाको कष्ट निवारण भएको विश्वासमा यो पर्वकोे महत्व बढ्दै गएको उल्लेख छ ।पर्वको विधि :यस पर्वका बर्तालुले कात्तिक शुक्ल चतुर्थीमा घरको पूजास्थलमा गाईको गोबरले लितपोत गर्छन् । त्यसपछि, स्नान गरी अरुवा अरुवाइन खाने गर्छन् । यसलाई ‘नहायखाय’ भनिन्छ । पञ्चमी तिथिका दिन ‘खरना’ गरिन्छ । सो दिन बर्तालु दिनभर उपवासमा बसेर बेलुकी नयाँ माटोको चुल्होमा खिर पकाउने गर्छन् ।घर-घरमा देवीदेवताको पूजापाठको क्रममा सो खिर प्रसादको रुपमा चढाइन्छ । परिवारका सदस्यलाई प्रसादको रुपमा वितरण गरेपछि बर्तालुले पनि सो खिर प्रसादको रुपमा ग्रहण गरेर पुनः उपवासलाई निरन्तरता दिने गर्छन् । त्यसपछि, लगातार ३६ घण्टाको कठोर उपवासका क्रममा षष्ठी तिथिमा अस्ताउँदो र बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ पर्व समापन हुन्छ ।कृषिमा आधारित पूजा सामग्रीकात्तिक महिनामा हुने यस पर्वलाई कृषिमा आधारित पर्वको रुपमा लिएको पाइन्छ । किसानको आफ्नै खेतबारीमा पाइने भण्टा, मुलासहितको बोट, हल्दीसहितको बोट, उखु, केरा, अलुवा, जुटा, नरिवल, सुथनी, फलफूल, पान र सुपारीका साथै नयाँ बाँसको टोकरी, पङ्खा, माटोको भाँडो, माटोको कलात्मक हात्तीलाई पूजा सामाग्रीको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । माटोको कलात्मक हात्तीको अग्रभागमा दियो बालिन्छ । । यसका साथै विभिन्न प्रकारका मीर्ठाई, ठेकुवा, भुसुवा, खजुरियालगायत पकवानहरु चढाइने गरिन्छ ।किसानले कात्तिक महिनालाई खेतीपातीको अन्तिम महिनाको रुपमा लिन्छन् । दयनीय निम्न वर्गको आर्थिक अवस्थामा सुधार ल्याउन र ती समुदायको शिल्पीको महत्व दर्शाउनका लागि पनि ती सामाग्री पर्वमा अनिवार्य गरिएको पाइन्छ ।डुमले बनाएका बाँसका सामान, कुमालले बनाएका माटोका सामाग्री र कृषकले उत्पादन गरेका कृषिका सामाग्री यो पूजामा राखिने गरिएको पर्वका विश्लेषक कृपानन्द झा बताउँछन् । विभिन्न समुदायका मानिसहरु जलाशयको डिलमा सौहार्दपूर्ण वातावरणमा यो पर्व मनाउने भएकाले यस पर्वलाई विभेदरहित, समावेशी एवं साझा पर्वको रुपमा लिन थालिएको छ ।

मुखाष्टमी ( शिवलाई मुकुट पहिर्याउने दिन)

Frannkey Franz is feeling blessed with Maharjan Rohan and 
13 others at Kumbeswor , Banglamukhi.

Friday Nov 12, 2021

हरेक वर्ष कार्तिक शुक्ल अष्टमी अर्थात् कछलाथ्व अष्टमीको दिनलाई मुखाष्टमीको रुपमा लिइन्छ। वर्षमा आउने ४ प्रमुख अष्टमीहरु मध्ये एक मानिने मुखाष्टमीको दिन एक छाक मात्र खाइ मुखँ अप्सँ भनि व्रत बस्ने चलन पनि रहि आएको छ।

मुखाष्टमी भनेको के हो त?

मुखाष्टमी भनेको मुखल अर्थात् मुकुट लगाइदिने अष्टमी हो। आजको दिन विभिन्न शिवालयमा शिवलिङ्गमा श्री पञ्चबुद्ध रहेको मुकुट पहिर्याउने गरिन्छ। तर हाल भने यो प्रथा पशुपतिनाथ र पाटनस्थित सर्वेश्वर महादेव कहाँ मात्र सिमित हुँदै गएको देखिन्छ। यस दिन पशुपतिनाथलाई स्वयम्भूबाट ल्याइएको मुकुट लगाइदिने गरिन्छ भने सर्वेश्वरमा हिरण्यवर्ण महाविहारबाट मुकुट ल्याउने प्रचलन छ।यसरी मुकुट लगाइदिएर विधिपुर्वक पूजा गरेपछी सो एक दिनको लागि शिवलिङ्ग नभइ चैत्यको रुपमा पुजिन्छ। सुन्दा अनौठो लागे पनि, काठमाडौ उपत्यकाको रैथाने संस्कृती यो धार्मिक सहिष्णुताको अनुपम नमुना हो, सह-अस्तित्वलाई आत्मसात गर्नुको उपज हो। उपत्यकामा शिवलिङ्गलाई मात्र चैत्यको रुपमा लिने नभइ विभिन्न चैत्यहरु जलद्रोणी सहित पनि बनाइएका हुन्छन भने त्यसलाई शैव-बौद्धको धर्मको समग्र रुपमा लिइन्छ।

किन लगाइदिन्छ त शिवलाई मुकुट?

यसको बारे जान्नलाई यहाँको प्रचलित किंवदन्ती सुन्नपर्ने हुन्छ। किराँतकालसँग जोडिने यो किंवदन्तीको कति कुरा सत्य होला, कति कुरा मिथ्या पनि होला ! प्रचलित किंवदन्ती अनुसार विरुपाक्ष नाम गरेका एक सुन्दर युवक १२ वर्षको उमेरमा आफ्नो घर छोडी वनमा बस्न गए।वनमै आफ्नो बासस्थान बनाइ बसेको थुप्रै वर्ष भयो र उनी युवक भए। एकदिन संयोगले आमा र छोराको जम्काभेट भयो तर थुप्रै वर्ष भइसकेकोले दुबैले एक अर्कालाई चिनेनन् र उनीहरु एक अर्काप्रती आकर्षित भइ कामवासनामा लीन भइ संभोग गरे।विरुपाक्षले पछि आफ्नो आमा हो भन्ने थाहा पाएपछी पाप मोचन गर्नाको लागि पशुपतिको शरणमा गए र महादेवले तामा पगालेर त्यसको झोल बनाएर पिए सबै पापबाट मुक्त हुन्छौ भनी पठाए।आज्ञा अनुसार तामा पकाइ अब पग्लियो होला भनी खोली हेर्दा, त्यसको रापले गर्दा उनी कुरुप भए। महादेवले आफूलाई झुक्याएको बुझी उनी बुद्ध कहाँ गए र बुद्धले उनलाई एउटा जपमाला दिए र मन्त्र जप गरेर जुन दिन खिइन्छ, तब पापमुक्त हुनेछौ भनी पठाए। त्यसपछी उनी बाग्मती किनारमा बसि हरेक दिन जप गर्दै बस्न थाले, तर धेरै समय जप गर्दा पनि माला नखिइएपछी दिक्क मानेर चहार्न हिँडे। यत्तिकैमा उनले एउटा बालक फलाम घोट्दै गरेको देखे र बच्चालाई सोध्दा फलाम घोटेर सियो बनाउन लागेको जवाफ पाए।त्यसपछी उनी फेरि जप गर्न थाले र एक दिन फेरि उनले वनमा दुइजनाले सियोले रुख काट्न खोजेको देखे र कुनै दिन भंगेरा जोडीले आफ्नो चुच्चोमा बाग्मतीबाट पानी ओसार्दै गरेको देखे। भंगेरालाई सोध्दा जवाफमा पोखरी भर्नलाई भन्ने पाए। यसरी विभिन्न असामान्य काम देखेर अन्तिममा विरुपाक्षले जप मात्र गरेर नहुने तर धैर्यता, विश्वास र एकचित्त चाहिने भनी बुझेर तन मनले जप गर्न थाले र केही समयपछी माला खिइयो र उनी पाप मुक्त भए। र उनको कुरुप अनुहार पनि पहिले जस्तै सुन्दर भयो। पशुपतिले आफूलाई कुरुप बनाएको कुराको रीसले उनले पाशुपात क्षेत्रमा शिवलिङ्गहरुमा लात हान्दै बिगार्दै हिँड्न थाले।आफूलाई पनि बाँकी नराख्ने बुझेर महादेवले बुद्धलाई पुकार गरे र बुद्धले आफ्नो पञ्चबुद्ध सहितको मुकुट दिई पहिरिन भने। विध्वंस गर्दै हिँडेका विरुपाक्ष पशुपतिको सामुन्ने पुग्दा त्यहाँ बुद्धको मुकुट देखि गुरुको सम्मानमा केही नगरी फर्किए। यसै अनुरुप श्री पशुपतिनाथलाई बुद्ध मुकुट लगाइदिएको भन्ने प्रचलन छ। आज पनि पशुपात क्षेत्रमा रहेको यता उता ढल्केको बिग्रेको शिवलिङ्गहरु, विरुपाक्षले गरेको निशानी हो भनी मान्दछन्।

आजको दिन बज्रयान र महायान बौद्धमार्गीहरुले १०८ लोकेश्वर मध्येका अन्तिम लोकेश्वर धर्तिमा आउनुभएको दिनको रुपमा लिने गर्दछन्। साथै परम्परा अनुसार आजको दिन बज्रयानी बौद्ध धर्मावलम्बीहरु पशुपतिको दर्शन गर्न जाने गर्दछन्। कथा किंवदन्ती जे जस्तो रहेता पनि दुई भिन्न धर्म बीचको दुरीलाई मेटाएर समागम रुपमा शैव- बौद्ध बीच सहिष्णुता कायम गर्ने यस्ता प्रचलनहरुलाई हामीले सम्मान गर्नुपर्छ। हाल भने, पशुपतिमा देखिएला भनी, मुकुटलाई फूलै फूलले ढाक्ने गरेको पनि पाइन्छ, जुन नगर्दा राम्रो हुनेथ्यो। हाल पनि पाटनको कुम्भेश्वर मन्दिर भित्र, सर्वेश्वर महादेवको ठूलो शिवलिङ्गमा पञ्चबुद्ध भएको तामाको मुकुटले छोपी दर्शनको लागि राख्ने गरिन्छ। यस दिन कुम्भेश्वर क्षेत्रमा मेला पनि लाग्ने गर्दछ भने कुम्भेश्वर मन्दिरलाई पाटनको पशुपतिनाथको रुपमा लिइने गरिन्छ।

तल देखाइएको तस्बिर सर्वेश्वर महादेवको शिवलिङ्गलाई पञ्चबुद्ध भएको तामाको मुकुटले छोपिएको बेलाको हो।

लेख : Frannkey Franz

तस्बिर : फेसबुकबाट साभार गरिएको

साउने सङ्क्रान्ति

साउने सङ्क्रान्ति

डा. मीन श्रीस मगर

सूर्यको अयन (solstice) अर्थात गति/मार्ग उत्तरायण र दक्षिरायण दुई प्रकारको हुन्छ । साउने सङ्क्रान्तिदेखि सूर्यले कर्कटरेखा (tropic of cancer) बाट दक्षिण मकररेखा (tropic of capricorn) तर्फको यात्रा प्रारम्भ गर्दछ भने माघे सङ्क्रान्तिदेखि उत्तर कर्कटरेखातर्फको यात्रा प्रारम्भ गर्दछ । त्यसकारण साउने र माघे सङ्क्रान्तिलाई अयन सङ्क्रान्ति वा अयन चाड (solstice festival) भनिन्छ । साउने सङ्क्रान्तिदेखि सूर्य दक्षिरायण हुने (उँधोतिर लाग्ने) भएकाले गृष्म/वर्षा याम (summer season) समाप्त भएर हिउँद याम (winter season) अर्थात उँधौली शुरु भएको मानिन्छ । साउने सङ्क्रान्तिका दिन पृथ्वीको उत्तरी गोलार्द्धमा वर्षभरिको सबैभन्दा लामो दिन, छोटो रात र बढी गर्मी हुन्छ । त्यसपछि सूर्य दक्षिरायण हुने भएकाले दिन छोटो, रात लामो हुने र तापक्रम घट्दै जाने क्रम शुरु हुन्छ । यो समयमा वर्षात र गर्मीले गर्दा एकातिर झारपात, बोटविरुवा र झाडीका साथै सर्प, विच्छी जस्ता विषालु किराहरूको बृद्धि हुन्छ भने अर्कोतर्फ घाउखटिरा र रोधव्याधीले सताउने गरेको हुन्छ । आगोले एकातिर विषालु किरा र हिंस्रक जन्तुहरूलाई धपाउन मद्दत पुर्याउँदछ भने अर्कोतर्फ खेतीपातीको काम गर्दा वर्षातमा भिजेको शरीरलाई न्यानो प्रदान गर्दछ । वर्षातको समयमा सबैतिर जलमग्न हुने भएकाले आगोको महत्व बढी नै हुन्छ भने साउने सङ्क्रान्तिदेखि सूर्य दक्षिरायण हुने भएकाले जाडो बढ्ने क्रम शुरु हुन्छ । त्यसकारण प्रतिकात्मक रुपमा राँको फालेर अग्नी देवता (आगो) को पूजाआराधना गरी साउने सङ्क्रान्ति मनाउने चलनको विकास भएको बुझिन्छ । साउने सङ्क्रान्ति उँधौली यामको पहिलो चाड हो ।

साउने सङ्क्रान्तिको साँझपख घरघरबाट बलेको अगुल्टो फ्याक्ने चलनलाई राँको फाल्ने वा लुतो फाल्ने भन्ने गरिन्छ । वर्षाकालमा जताजतै हिलाम्य फोहर हुने र खेतीपातीको कामले गर्दा व्यक्तिगत सरसफाईमा ध्यान दिन पनि नभ्याइने हुँदा लुतो जस्ता चर्मरोग लाग्ने र घाउखटिरा हुने सम्भावना बढी हुन्छ । साउने सङ्क्रान्तितिर खेतीपाती लगाउने काम लगभग सकिने बेला भएको हुन्छ । त्यसकारण अब घरआँगन र आफ्नो शरीर सफा गरेर फोहरमैला फालौँ भन्ने आह्वानको संकेत स्वरुप लुतो फाल्ने चलन विकास भएको हो । लुतो फाल्ने वा राँको फाल्ने विधि गर्दा पानीसरो, देवीसरो, कुकुरडाइनो, कुरिलो, भलायो, धर्सिङघर, सिरु, साउनेआरु, सिउँडी जस्ता आयुर्वेदिक वन औषधीलाई सल्लाको अगुल्टोमा धुँवाएर लुतो लैजा भन्दै चारै दिशामा अगुल्टो फाल्ने गरिन्छ । यी वनस्पतिहरूमा घाउखटिरा जस्ता चर्मरोग निकोपार्ने औषधीय गुण हुने भएकाले नै प्रयोगमा ल्याइएका हुन् ।

मगर समाजमा मनाइने हरेक चाडवाडहरूमा झैं साउने सङ्क्रान्तिमा पनि गीतसंगीत र नृत्य जोडिएर आएको पाइन्छ । यो चाडमा अग्नी जगाउने (राँको फाल्ने) र मादल फुकाउने विधि सम्पन्न गरिन्छ । खासगरी वैशाख, जेठ र असार तीन महिना नाचगान बन्द गरिन्छ । वैशाख पूर्णिमाको दिन चण्डी (वर्षातकी देवी) को पूजा गरी घाटु नचाइने भए पनि मादलको प्रयोग नगरी शान्त र शालीन गीतिनृत्य प्रस्तुत गरिन्छ । यो समयावधिमा एकातिर चराचुरुङ्गीले कोरल्न बस्ने र बच्चा हुर्काउने भएकाले प्रकृतिलाई शान्त राख्नुपर्ने मान्यता रहेको छ भने अर्कोतिर वर्षे खेतीपातीको काममा व्यस्त हुनपर्ने भएकाले नाचगान गरिदैँन । असारको अन्त्यतिर वर्षे खेतीपाती लगाउने काम लगभग सकिएको हुन्छ । त्यसकारण नाचगान गर्न र चाडवाड मनाउनलाई केही अनुकूल हुने भएकाले साउने सङ्क्रान्तिमा मादल फुकाउने विधि गरिन्छ । खासगरी गुर्जु (मारुनीको गुरु) को घरमा भेला भएर पाती, मकै आदिको लिङ्गो गाडेर मादल लगायतका बाजाहरूमा रातोसेतो ध्वजा बाँधी दुबोपाती चढाएर पूजा गरे पश्चात गुरुबाट वन्दना धून बजाइन्छ । मारुनीको बन्दना गीत गाएपछि गर्राभाइले मादल ढोग्ने गर्दछन् । यसरी विधिवत मादल फुकाएपछि सबै प्रकारका गीतनृत्य प्रस्तुत गर्न खुला भएको मानिन्छ । साउने सङ्क्रान्तिपछि तापक्रम घट्दै जाने भएकाले उँधौली यामका गीतसंगीत र नृत्यहरू जोसजाँगर भर्ने फूर्तिला खालका हुन्छन् । मारुनी, ठाडोभाका, सरङ्या स्याइ (युद्धको अभिनययुक्त नाच), भूम्या स्याइ जस्ता कुर्लेर गाउने गीत, घन्केर बज्ने डम्फू–मादल–दमाहा र उफ्रेर नाच्ने नाचहरू प्रस्तुत गरिन्छ, जसले गर्दा जाडोमा कठाङ्ग्रीएको शरीरमा न्यानोपना र जाँगर भरिदिन्छ । पहिला–पहिला मगरात क्षेत्रमा मारुनी र घाटु ननाच्ने गाउँमा छोरी नदिनू भन्ने गरिन्थ्यो । किनकी खासगरी असोजदेखि मंसिरसम्मको अवधिमा जन्म, भातख्वाई, घरपैंचो जस्ता उत्सवहरूमा मारुनी नचाएर आशीर्वाद दिने चलन रहेको छ ।

रुकुम–रोल्पातिर साउने सङ्क्रान्तिलाई ‘साउनी’ भन्ने गरिन्छ । उनीहरूले यो चाडमा गहुँको पीठोको सर्प, छेपारो, भ्यागुतो, बिच्छी, बाला आदि आकारका रोटी पकाई गाउँका देवदेवीलाई चढाउने गर्दछन् । जाडो याममा आफ्नो शरीरको तापक्रम स्थिर राख्न नसक्ने (poikilothermous or cold blooded) जीवहरू जमिनमुनि गुफा पस्ने हुँदा तिनीहरूको आकृति बनाएर जीवन रक्षाका लागि पूजा गरिन्छ । पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्न र मानव जातिका लागि यी जीवहरू महत्वपूर्ण सहयोगीका रुपमा हुन्छन् । यसरी जीवजन्तु र प्रकृतिको पूजा गरेपछि अनुहारमा माहोर (रंगीविरंगी टीका) लगाउने, दुवोपाती सिउरिने, राँको फाल्ने र मादल फुकाएर सरङ्या नाच्ने गरिन्छ । साँझपख आफ्ना परिवार र गाईको संख्या जति छन् त्यति नै सल्लाको दियालो बालेर मानिसको लागि आँगनमा तथा गाईको लागि गोठमा राख्नेर सबैको रोगभोग लैजा भनी बारी कटाइ अगुल्टो फाल्ने गर्दछन् ।

नुवाकोट जिल्ला बेलकोटका मगरहरूले साँझपख देवीथानमा राँको फाल्ने सामाग्री राखेर बोका बलि चढाएपछि राँको फाल्ने गर्दछन् । त्यसपछि मात्र घरघरबाट राँको फाल्ने गरिन्छ । कर्णालीतिरको बस्तीहरूमा घर–घरका सबै परिवारिक सदस्यहरूले देवदार वा सल्लाको दाउराको राँको बालेर रोगव्याधी फोहर सबै जाओस् भनेर चिच्याउँदै फाल्ने गर्दछन् । धादिङतिर सल्लाको अगुल्टोमा धर्सिङघरे वा कुकुरडाइनो फड्काएर नाङ्लो ठटाउँदै वारि गाउँ, पारि गाउँ, तल्ला गाउँ, माथिल्ला गाउँ लुतो लैजा भन्दै फ्याक्ने र भोलिपल्ट लुतो सर्ने विश्वासले खेतबारीमा कोही नजाने चलन पाइन्छ । डोल्पाली मगरहरूले साउने सँरात नामले मनाउने गर्दछन् । साउने सँरातको विहान दियालो (छिप्पिएको खोटे सल्लोको काठ) चिरेर तयार पारिन्छ । हिमाली भेग डोल्पाका घरहरूमा दुईपाखे छानो नभएर ढुङ्गा र माटो छापेको समथर छाना हुने भएकाले साँझपख छानाको चारै कुनामा गोबरले लिपेर बलेको दियालो राखिन्छ । बलिरहेको दियालो अर्थात राँकोमा भाले काटेर रगत छर्किने गरिन्छ । यसो गर्नुको उद्देश्य रोगव्याधी तथा अनिकाल हटाउन र सहकाल ल्याउनका लागि प्रकृति र पितृदेवहरू समक्ष आह्वान गर्नु हो (बुढामगर र घर्ती मगर, २०७१: १७१) । पाल्पा, स्याङ्जा र तनहूँतिरका मगर गाउँहरूमा साउने सङ्क्रान्तिको विहानै भलायो, कुश, सिउडी आदि ढोकामा घुसार्ने र साँझपख चारै दिशामा एकएक वटा अगुल्टो फाल्ने गर्दछन् । यसरी राँको अर्थात लुतो फालेपछि युवायुवतीहरू भेला भएर झाम्रे बस्ने गर्दछन् (बराल मगर, २०५०: ११८) । राती सुत्नु अघि हातखुट्टामा तिउरी (एक प्रकारको वनस्पति जसलाई थिचेर हातखुट्टामा लगाई रातभर राखेपछि विहान रातो दाग बसेको हुन्छ) लगाउने गरिन्छ । यसले घाउखटिराको संक्रमण नियन्त्रण हुन्छ ।

वागलुङको गलकोट खुवाक्षेत्रमा ताराखोलाका मगरहरूले असार २२ गतेदेखि तथा अर्गल र हिलका मगरहरूले असार मसान्तदेखि साउन २ गतेसम्म यो चाड मनाउने गर्दछन् । ताराखोलामा असार २२ गते मूलघर (ढ्याङ्ग्रो राख्ने घर) मा जौंको जमरा राखेपछि यो चाडको औपचारिक रुपमा थालनी भएको मानिन्छ । त्यसपछि घरघरमा लिपपोट तथा सरसफाईको कार्य गरिन्छ । बलिपूजाको कार्यक्रम भने असार महिनाको अन्तिम हप्ताको सोमबार पारेर गर्ने चलन रहेको छ । सिमेभूमे र कुलपितृका नाममा फूलप्रसाद, धूपदीप र राँगो बलि चढाइन्छ । अर्गल गाउँमा असार मसान्तका विहान आ–आफ्ना थरका मूलघरमा भेला भई कुखुरा वा बोकाको बलि दिएर मसान्ती पूजा गरिन्छ । साउने सक्रान्तिको विहान गोठपूजा (देवाली गैडुपूजा) गर्ने ठाउँमा आ–आफ्ना आफन्तहरू भेला भएर भूइँमा गोबरले लिपपोत गरी आफूले मान्दै आएका देवदेवी एवं पितृहरूलाई धूप, ध्वजा, जल, दूध, खिर आदि प्रसाद चढाइन्छ । सोही समयमा आ–आफ्नो कोदो बारीमा हरेलो पूजा पनि गरिन्छ । यो दिनदेखि साउन दुई गतेसम्म गाउँमा खेतीपाती तथा खनजोतको कुनै पनि कार्य गरिदैन । असार मसान्तमा पिङ थाप्ने लिङ्गो काट्न वनमा जाने कार्यक्रम हुन्छ । वनमा गएर पिङ थाप्ने लिङ्गो काट्नु अघि फेंदमा (लिङ्गो बनाइने वृक्ष उत्तिस/सेडे/दब्दबेको फेंदमा) माउ तन्नेरीले पिङ सुरक्षित बनोस् भनेर जमरा, धूपध्वजा राखेर पूजा गर्दछन् । युवाहरूले वनबाट पिङ बनाउने लिङ्गो, फुर्से र गोफ्लाको लहरा लिएर फर्केपछि युवतीहरूले उठाएको खट्टे (रोटी, रक्सी, खट्टे आदि परिकार) ल्याइन्छ । माउतन्नेरी र तरुनी (कन्यf वा विवाह भएको वर्ष दिन ननाघेको नाइके तन्नेरी र तरुनी) ले खट्टे पितृदेउतालाई चढाएरपछि सबैले प्रसादको रुपमा खान्छन् । त्यसपछि गाउँका मान्यजन तथा बूढापाकालाई खट्टेको प्रसाद घरघरमा पुर्याइन्छ । साउन एक गते घरमुलीले विहानै उठेर नुहाइधुवाई गरेर पितृको नाउमा माघेको पातमा सुकुटी, घिउमा फुराएको चामल राखेर अगेनाको नजिक र छानामा घुसार्ने गर्दछन् । त्यसपछि चेलीवेटीलाई टीका लगाइदिएर दक्षिणा दिने गरिन्छ । माइती नआएका चेलीलाई चामल र पैसा घरमै पुर्याइदिने गरिन्छ । साउन एक र दुई गते घरघरमा आफ्ना चेलीवेटीहरू बोलाएर मीठोचोखो ख्वाउने गरिन्छ । यो चाडको अवसर पारेर मूल तरुनीतन्नेरी चयन गर्ने कार्य पनि सम्पन्न गरिन्छ । साउने सङ्क्रान्ति मनाउन मासुका लागि गाउँटोलमा सुँगुर, राँगो, भैसी, खसी आदि काट्ने गरिन्छ । जमरा लगाउने, पिङ खेल्ने, मारुनी नचाउने, पितृ एवं भूमिको पूजा गर्ने, खिर र आलुको भुजुरी खाने र चेलीवेटी ख्वाउने यो चाडका प्रमुख विशेषताहरू हुन् । मोहनी बाजा (निगालोको नलीमा मुरलीमा झैं प्वाल पारेर एकातर्फ पेपरा राखेर मुखले फुकी सहनाइ झैं बजाइने बाजा), डम्फु र मादलका साथ सुनिमया, यानीमया र झाम्रे गाउने नाच्ने गरिन्छ । यो चाड मनाउने अवधिभरि गाउँमा कसैले पनि खेतीपातीको काम गर्न, फलफूल, कण्डमुल र वनका घाँसदाउरा संकलन गर्न नहुने मान्यता पाइन्छ । यस अवधिमा खेतवारी र वनजंगललाई पूर्णत प्राकृतिक अवस्थामा रहन दिइन्छ । यसो गर्दा केही समयका लागि भए पनि प्राकृतिक वातावरण माथिको मानवीय हस्तक्षेप रोकिन्छ र पर्यावरणीय सन्तुलनमा मद्दत पुग्नजान्छ । यो चाड सकिएपछि गाईको पजनी (गाई चरन) खुल्ला गरिन्छ ।

अधिकांश गाउँबस्तीहरूमा साउने सङ्क्रान्तिमा राँको फाल्ने गरिन्छ भने डोल्पाली मगरहरूले राँको बाल्ने गर्दछन् । तर वागलुङ गलकोट खुवाक्षेत्रका मगरहरूले राँको बाल्ने वा फाल्ने गर्दैनन् । राँको फाल्ने हुनाले यो चाडलाई राङ्क्या तिह्वार वा राँखेचाड पनि भन्ने गरिएको पाइन्छ । साउन महिनामा मनाइने भएकाले ‘साउनी’ पनि भन्ने गरिन्छ । धेरैजसो मगर बस्तीमा साउने सङ्क्रान्तिको साँझ झांक्री (रमा/लामा) बसेर आगामी दिनको (वर्षभरिको) शुभअशुभ, रोगव्याधी, अन्नबाली, स्वास्थ्य स्थिति आदिका बारेमा भविष्यवाणी गर्ने तथा व्यक्तिगत ग्रहदशा पनि विचार गरिदिने चलन पाइन्छ । रुकुमको काक्री लुगुम गाउँमा साउन एकदेखि तीन गतेसम्म झांक्रीमेला लाग्ने गर्दछ । कुखुराको बलिपूजा गरेर तान्त्रिकमन्त्र र ढ्याङ्ग्रोको तालमा झांक्री र झांक्रीको भान्जा नाच्ने गर्दछन् । त्यसकारण यो भेगमा साउने सङ्क्रान्तिलाई झांक्रीमेला पनि भन्ने गरिन्छ । गण्डकी प्रश्रवणक्षेत्रमा साउने सङ्क्रान्ति पछि साउन पन्ध्रसम्म कुनै पनि किसिमको मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम (नाच्ने, गाउने, बजाउने) गर्न, पूजाआजा वा झारफुक समेत गर्न बन्देज लगाउने चलन रहेको छ । खेतीपाती लगाउने काममा व्यस्त रहनुपर्ने तथा लगातार वर्षात भइरहने हुनाले नियम राखिएको हुनसक्छ । तर रुकुमतिरका मगर गाउँमा भने साउने सङ्क्रान्ति चाडको दिनदेखि ढुङ्गा र तरवारको धारलाई छोएर कसम खाई नचारु नाच शुरु गरिन्छ । हरेक साँझ आ–आफ्नै गाँउटोलमा नाचिन्छ र मंसिरको बाह्र गते छिमेकी गाँउटोलमा गएर नाच्ने नाचिन्छ । पुस महिनाभरि छिमेकी गाँउटोलमा गएर नाचेपछि मसान्तको दिन विशेष कार्यक्रम गरी माघे सङ्क्रान्तिका दिन नाच समापन गरिन्छ । यसरी नचारु नाच छ महिनासम्म नाच्ने अनौठो परम्परा पाइन्छ (गौतम, २०६८: ११) ।

आफू बसेको भूगोलको प्राकृतिक पर्यावरण अनुरुप आफूलाई पनि अनुकूलन गराउने क्रममा मानिसहरूले विभिन्न खाले चाडवाडहरूको विकास गरेको पाइन्छ । साउने सङ्क्रान्ति चाड मनाउने विधि र प्रक्रियाहरूले मानव र प्रकृति वीचको अन्वन्याश्रिक सम्बन्धलाई प्रष्ट्याएको पाइन्छ । अग्नी जगाएर राँको फाल्नु तथा चर्को र फुर्तिलो गीतसंगीतनृत्यको थालनी गर्नुले जाडो मौसमबाट बच्ने प्राकृतिक उपायको खोजीलाई दर्शाउँछ भने जाडोबाट बच्नका लागि जमिनमुनि गुफा पस्ने भ्यागुतो, बिच्छी जस्ता जीवहरूको सुरक्षाका निम्ति पूजा गर्नु तथा चाड मनाउने अवधिभर खेतवारी एवं वनजंगलमा काम नगर्नुले मानवीयता र वातावरणीय सन्तुलनको उच्च चेतनालाई झल्काउँदछ । तिउरी, भलायो आदि औषधीय वनस्पतिको प्रयोग, स्थानीय देवदेवी र कुलपितृको स्मरण गर्ने तथा झांक्री बस्ने परम्पराले लुतो, घाउखटिरा जस्ता रोगव्याधी, विकार र विकृतिहरूलाई पन्छाउने, अन्नबाली जोगाउने उद्देश्यले अपनाइएका मानव सभ्यताका प्रारम्भिक चरणका उपायहरू र झांक्रीवाद तथा जीवात्मावादमा आधारित विश्वासलाई झल्काउँदछ । उँधौली यामको पहिलो चाड साउने सङ्क्रान्ति मनाउने चलनको विकास पशुपालन र कृषि युगको थालनीसँगै भएको बुझिन्छ । वर्षा यामको झरीबादल र कामको व्यस्तताबाट क्षणिक विश्राम लिने र थाकेको शरीरलाई आराम दिने उद्देश्यबाट साउने सङ्क्रान्ति मनाउने चलन शुरु भएको हो । अहिले पेशामा आएको परिवर्तन र बसाइँसराइँका कारण परम्परागत साउने सङ्क्रान्ति चाडको महत्व र आवश्यकता कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ ।

सन्दर्भ सामाग्री–सूची

गौतम, कृष्णप्रसाद. (२०६८ पुस १०). ६ महिनासम्म नृत्य. कान्तिपुर, पृ. ११ ।

बराल मगर, केशरजंग. (२०५०, पुनः मुद्रण २०६८). पाल्पा, तनहुँ र स्याङ्जाका मगरहरुको संस्कृति. काठमाडौं: नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान ।

बुढामगर, भोजविक्रम र घर्तीमगर, श्यामप्रसाद. (२०७१). काइकेमगरको भाषा, संस्कार र चाड. सम्पा. यमबहादुर पुन र झकेन्द्र घर्तीमगर. मगर जातिः ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक सन्दर्भ (पृ. १४९–१७५). काठमाडौं: मगर प्राज्ञिक समूह ।

श्रीस मगर, मीन. (२०७५). चाडवाडहरूको समाजशास्त्रीय विश्लेषण. ललितपुरः आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ।

Siberian shamanistic traditions among the Kham Magar of Nepal

The Kham-Magars follow a transhumant pattern of life, maintaining permanent villages and a few fields for small scale cultivation, but travelling extensively most of the year with flocks of sheep and goats. Living relatively isolated from the mainstream of commerce and the influx of Indo-Aryan settlement, they have, as opposed to their kinsmen in the east, been only lightly touched by the influence of Hinduism. Their religious attitude is based primarily on an animistic view of nature – the view that the affairs of men are affected by spirits, and that certain men are capable of entering into communication with these spirits and serve as functionaries between man and the spirit world.

For more information click the following link:
https://lib.icimod.org/record/9603

वैशाख शुक्ल पूर्णिमा र घाटु नृत्य नाटिका

वैशाख शुक्ल पूर्णिमा र घाटु नृत्य नाटिका

नेपालपत्र, प्राध्यापक डा. जगमान गुरूङ, २५ बैशाख २०७७, बिहिबार

वास्तवमा घाटु वसन्त ऋतुमा गाइने एउटा राग हो । नेवारहरुको दाफा भजनमा पनि वसन्त ऋतु अर्थात् चैत-वैशाखमा घाटु गाउने चलन छ । बङ्गालका बोटेहरुले पनि वसन्त ऋतुमा घाटु गाउँदै डुङ्गा खियाएर रमाइलो गर्छन् भन्ने सुनेको छु । अहिले यहाँ चर्चा गर्न लागिएको घाटु चाहिँ गण्डकी प्रदेशका गुरुङ, मगर, दरैँ, कुमाल र थारु समुदायमा प्रचलित नृत्य नाटिका हो । घाटुको आफ्नै कथावस्तु छ । त्यसकारण घाटु केवल नृत्य मात्र नभएर लौकिक नाटिका हो ।

तनहूँको कुन ठाउँमा हो ? ठकुरीहरुले घाटु नाच्छन् भन्ने सुनेको छु । यसैगरी त्रिशूली नुवाकोटका गुरुङहरुले घाटु नचाउन छोडेको हुँदा त्यहाँ बाहुनहरुले घाटु नचाउन थालेकाछन् भन्ने सुनेको छु । यो कुन ठाउँमा हो ? पत्ता लगाउन पर्नेछ । गुरुङहरुले घाटु नाच्न छोड्नु, बाहुनहरुले घाटु नचाउन थाल्नु, माल पाएर पनि चाल नपाउनु भने कै यही हो । यसरी नै एकातिर संस्कृति मासिदै जान्छ र अर्कोतिर संस्कृति पुष्टिँदै जान्छ । अनि फलाना ढिकानाले हाम्रो संस्कृति मास्यो भनेर विरोध गर्छन्, आफ्नो कमी कमजोरीको ख्याल गर्दनन् ।

वास्तवमा घाटु वसन्त ऋतुमा गाइने एउटा राग हो । घाटु चाहिँ गण्डकी प्रदेशका गुरुङ, मगर, दरैँ, कुमाल र थारु समुदायमा प्रचलित नृत्य नाटिका हो । घाटु केवल नृत्य मात्र नभएर लौकिक नाटिका हो ।

px घाटु न्रुत्य नाटिकाको चरित्र बिचार गर्दा शास्त्रीय गीत र नृत्य कै लौकिक प्रस्तुति घाटु हो भन्ने बुझिन्छ । राग र तालमा कस्तो शक्ति हुन्छ र यसले कस्तो प्रभाव पार्दछ भन्ने कुराको प्रत्यक्ष अनुभव घाटुमा गर्न पाइन्छ । घाटुमा राग र तालबाट नै घाटुनीहरुमा देवता चडाइन्छ र राग र तालबाट नै विसर्जन गराइन्छ । यो नै घाटुको करामत हो ।

सती घाटु र बाह्रमासे घाटु गरि घाटु दुई प्रकारका छन् । सती घाटु यस नृत्य नाटिकाको अधिकारिक भाग हो । यसैमा घाटुको कथावस्तु फलाकिन्छ । सती घाटुका गायक र नर्तकीहरु सबै महिला हुन्छन् । सती घाटुमा मादल बजाइँदैन । केवल हातको थपडी मात्र बजाउन्छ ।

बाह्रमासे घाटु यस नृत्यको प्रासाङ्गिक भाग हो । सिकार खेल्ने, धानको रोपाइँ गर्ने, फूलको गीत आदि बाह्रमासे गीत हुन् । बाह्रमासे घाटुमा पनि सती अथवा नृत्यको मुख्य अधिकारिक भागको पनि मन्चन गरिन्छ । बाह्रमासे घाटुका गाउने र बजाउनेहरु सबै पुरुष हुन्छन् । घाटुनीहरु चाहिँ कन्या कुमारीहरु हुन्छन् ।

यलल, ढिले र चम्के गरी घाटु गीतका तीन थरी लय हुन्छन् । यलल भनेको राग हो । यलल भाकामा मादल र थपडी बजाइँदैन । देवताको आह्वान गर्ने, विसर्जन गर्ने र सतीका मुख्य मुख्य भागहरु यलल अथवा रागमा प्रस्तुत गरिन्छ । ढिले भनेको विलम्वित अथवा ढिलोगरी गाउने र नाच्ने गीत हो । चम्के चाहिँ द्रुततर अथवा चम्किलो पाराले गाउने र नाच्ने गीत हो । ढिले र चम्के दुवैमा मादल र थपडी बजाइन्छ ।

हिउँचूली, वरचूली, देउचूली र गङ्गाचूली गरि घाटुका चारवटा देवता छन् । हिउँचूली र गङ्गाचूली अन्नपूर्णहिमालमा छन् । कास्कीको घान्द्रुङबाट पूर्व-खिनमा हिउँचूली र गङ्गाचूली अवस्थित छ । वरचूली र देउचूली महाभारत पर्वतमा अवस्थित छ । नवलपुरको कावासोतिबाट उत्तरतिर वरचूली र देउचूली देखिन्छ । वरचूली पूर्वतिर र देउचूली पश्चिममा पर्दछ । देउचूली भन्दा वरचूली अग्लो छ । त्यसकारण वरचूलीलाई दिदी र देउचूलीलाई बहिनी मानिन्छ ।

देउचूली र वरचूलीमा चूलीबोजा र टेडिबोजा नामका मगर गाउँ छन् । यही चूलीबोजा बरालको आँशु पद्य संग्रहका सर्जक बहादुरसिंह बराल मगर र वहाँका छोरा पूर्व आइजिपी खड्गजित बराल मगरको थात थलो हो । देउचूलीलाई नवलपुरका थारुहरु आफ्नो शिरस्थान मान्दछन् । देउचूलीमा एउटा गुफा छ । त्यस गुफाका देवीलाई थारुहरु कुमारवर्ति माई मान्दछन् । नवलपुरबाट देउचूली जाने बाटोमा कीर्तिपुर नाम गरेको मगर गाउँ छ । नवलपुरका थारु र कीर्तिपुरका मगरहरु मिलेर चैते दशैँ पछिको देवीपूर्णिमाको दिनमा देउचूलीका कुमारवर्ति माईको पूजा गर्दछन् ।

घाटुको गीतमा सप्तगण्डकीलाई सातै जमुना भनेको छ । घाटुको विसर्जनको अवसरमा हिउँचूली, वरचूली, देउचूली र गङ्गाचूलीको देवता र गण्डकी प्रदेशका मुख्य सातवटा घाटहरु र विभिन्न एतिहसिक कोटहरुको गीतैको भाकाबाट पूजा गरिन्छ । सती घाटुको उठान श्रीपन्चमीमा गरिन्छ र वैशाख शुक्ल पूर्णिमा अथवा चण्डी पूर्णिमाको दिनमा विसर्जन गरिन्छ । यो अवधी भन्दा बाहिर सती घाटु गाउन र नाच्न पाइँदैन ।

बाह्रमासे घाटु बाह्रै महिना बाह्रै काल गाउन नाच्न पाइँन्छ । त्यसकारण यसलाई बाह्रमासे घाटु भनेको हो । यसो भएतापनि जेठपूर्णे पछि बाह्रमासे घाटु पनि नाच्न हुँदैन भन्ने वाचा छ, किनभने जेठपूर्णे पछि ता सबै खेतीपातीमा लाग्न पर्ने हुन्छ । घाटुको गीत पुरानो नेपाली भाषामा रचिएको छ । यसमा अवधी भाषको प्रभाव परेको पाइन्छ । गीतको उठान गर्ने गुरु बा, मादले , अरु सहयोगी र दर्शकहरु सबै बसेका हन्छन् । घाटुनीहरु उठ्दै बस्दै गरेर नाच्दछन् ।

कृष्णचरित्र र सोरठी जस्तो चट्किलो हुँदैन तर घाटु रसिलो हुन्छ।हिउँद लागेपछि फागुन-चैतमा आइरे कुकुरको घाँडो नबज्ने वन जङ्गल र घाटुको राग नगाउने गाउँको शोभा हुँदैन भन्ने कहावत छ । यसबाट घाटुको गरिमा र महत्त्व राम्ररी स्पष्ट हुन्छ ।

ठाउँ र समुदाय अनुसार घाटुको कथामा केही भिन्नता पाइन्छ । कतै पश्रामु राजा- यम्फावती रानी भन्छन् । कतै परशुराम रजा- अम्वावती रानी भन्छन् । तिनका बालकृष्ण नामको छोरा हुन्छ । छोरा जन्मे पछि चारै दिशा वैरी उठ्छ र पश्रामु राजा लडाइँमा जान्छन् । लडाइँमा पश्रामु राजाले ईन्द्रासन (वीरगति) प्राप्त गरेपछि राजाज्यूको पगरी साथमा लिएर यम्फावती रानी सती जान्छिन् र सती घाटुको समापन हुन्छ ।

घाटु सेलाउँदा गाउँ बाहिर चण्डीथान बनाएर त्यहाँ बाँसको लिङ्गो ठड्याएर विसर्जन गरिन्छ । वैशाख पूर्णेमा घाटु सेलाएपछि यथा समयमा खुवा खाएर रमाइलो गर्दछन् । यतिसम्ममा वर्खा लागि सकेको हुन्छ र त्यसपछि सबै खेतीपातीमा लाग्दछन् । घाटु नेपालको आफ्नै धर्ती, आफ्नै आकाश र आफ्नै परिवेश्मा नाचिने नृत्य नाटिका हो । घाटु नृत्य नाटिकाले नेपालको हिमाल, पहाड र मधेशलाई एक ठाउँमा जोडेको छ । आफ्नै हिमाल, आफ्नै डाँडाकाँडा, नदी नाला, घाट र कोटहरुलाई पूजेको छ । घाटुमा नेपाली जनजीवन प्रतिविम्वित भएको छ ।

यसरी घाटु नृत्य नाटिकामा नेपालको स्थानीयता छ, अपनत्व छ । स्थानीयता र अपनत्व भने कै राष्ट्रीयताको भावना हो ।त्यसकारण घाटु न्रुत्य नाटिकालाई नेपाली राष्ट्रियताको भावनाले ओतप्रोत भएको दैवीशक्तियुक्त लौकिक नृत्य नाटिका हो भन्दा अत्युक्ति हुँदैन । यस किसिमको घाटु नृत्य नाटिका हाम्रो अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको एउटा अनुपम नमूना हो । अत: यस्तो अनुपम अमूर्त साँस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र संवर्द्धन हुन अत्यावश्यक छ ।
।।शुभम्।।

तस्वीर : टान नेपाल (TAAN Nepal)

*डा. जगमान गुरूङ नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको प्राज्ञ तथा उपकुलपति हुनुहुन्छ ।

लोप हुने अवस्थामा गुरुङ र घले समूदायमा प्रचलित घाटु नाच

लोप हुने अवस्थामा गुरुङ र घले समूदायमा प्रचलित घाटु नाच

५ बैशाख २०७६, बिहीबार

काठमाडौं । घले र गुरुङ समुदायको पहिचान हो घाटु नाच । मादलको ताल र गीतको टुक्कामा नाचिने यो नाच राजा परशुराम र रानी यम्फावतीको कथामा आधारित छ । घले र गुरुङ समुदायमा दुई प्रकारका घाटु नाच प्रचलित छ ।

बसन्त पञ्चमीबाट सुरु हुने घाटु नाच बैशाख पूर्णिमाको पञ्चमीमा सकिन्छ । यो नाच सती र बाह्रमासे गरी दुई प्रकारको हुन्छ । सतीघाटु श्रीपञ्चमीदेखि बैशाख पूर्णिमासम्म नाचिन्छ । बाह्रमासेका लागि खास समय निर्धारित छैन । दुवै नाचको आकर्षण चाहीँ कुसुण्डा घाटु हो । कुसुण्डा विनाको घाटु हुँदैन । गीत र मादलको तालमा नाच्दै गर्दा घाँटुसरी बेहोस् पनि हुन्छन् । जसलाई गीत र मादलकै तालले ब्यूँझाइन्छ ।

यो नाचमा राजा परशुराम र रानी यम्फावतीको कथासार व्यक्त गरिन्छ । नाँचमा कम्तिमा दुई र बढीमा तीन जना किशोरी सहभागी हुन्छन् । शीरमा लाहाको मुकुट, गुन्यु र चोली लगाएर नाच्ने दुई घाँटुसरी एउटालाई राजा र अर्कोलाई रानीको प्रतिकको रुपमा लिइन्छ । पछिल्लो समय आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको रोजाईमा परेपनि घाटु नाच लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ ।

घाटु सुरु हुनुपूर्व देवता बोलाइन्छ । देवता चढेपछि घाटुसरी बेहोसीमै नाच्छन् । यही अवस्थालाई कुुसुण्डा भनिन्छ । मादलको ताल र गुरुहरुले गाउने गीतको आधारमा घाटुसरी नाच्छन् । मादलको ताल बिग्रियो वा गीतमा कुनै टुक्का छुटेमा घाटुसरी बेहोस हुने जनविश्वास छ ।

घाँटु नाँच्नेहरु रजश्वला भएका, अपाङ्गता तथा अशक्त हुनु हुँदैन भन्ने मान्यता छ । विशेष गरेर घाँटु नाच गण्डकी प्रदेशको लमजुङ, गोरखा, तनहँ, कास्की, स्याङ्जाका गुरुङ गाउँमा बढी प्रचलित छ ।

Indigenous Magar people of Nepal

Indigenous Magar people of Nepal

Govind Prasad Thapa Magar, PhD, MA, BL, MPA, BA

Background

Nepal is a melting pot of many races and tribes. There are 126 castes and ethnic groups in Nepal. The prehistory and the early history of Nepal are largely unknown. The ancient origin and history of Magar people is shrouded in speculations. Despite several literary sources on Magars, the origin and history are replete with compounded speculations and inexplicit details. Information on Magars is speckled here and there. Some of these are incomplete, contradict each other, controversial, and quite often there are missing links in between the periods of history. This is so due to the dearth of substantial pieces of evidence, accurate, and chronological documents.

The Magars, the largest among the ethnic groups, is also the third-largest group in Nepal. At the time of the Nepal Census, 2011, the population of Magars was 1,887,733 (7.1% of the population of Nepal). They inhabit throughout the country with the highest population in the western part of the country—nicknamed as ‘Bahra Magarat’ ‘twelve land of Magars’ (821530), followed by the mid-western (484771) and central region (324869) of the country.

The Magars, the aboriginal stock of Nepal, are most undoubtedly Mongolian. From a linguistic point of view, there are three types of Magars living in Nepal. Kaike Magars living in Dolpa district who speak Kaike; Kham Magars who live in Atharha Magarat region and speak Kham; and the Magars who live in Bahra Magarat and speak Dhut Magar dialects. Many foreign anthropologists and sociologists have accomplished their studies or written books on all these three types of Magars. These Magars speak Tibeto-Burman dialect. Even within this Tibeto-Burman family Kham dialect is spoken by Magars in the Mid-Western region, Tarali or Kaike in Dolpa district of North-Western region, and Dhut, mostly in the West and Central part of Nepal. The population of Magars speaking these three Magar language is 2.98% of the total population of Nepal (2011 Census). Other remaining Magars speak Khas and Nepali. The Magar tongue-speaking population in 1952/54, 1991, 2001, and 2011 were 273780, 430264, and 770116, and 788,530 respectively. According to the number of people speaking a language, the Magar language is ranked as the seventh most widely spoken language in Nepal.

The study of languages has sometimes been useful in determining the historical settlements of the people in Nepal. As Witzel explains that the Magarat “extends from the Bheri in the west to Burhi Gandaki in the east and is fairly uniform in its nomenclature: river names invariantly end in –ri or –di. The names in –ri are found in the western part, that is in Kham territory, the names in –di in the eastern part. The River Ba-bai, to the south of the Bheri, may have a Magar name as well: bəy, bəyh is a Kham Magar word for ‘river’.”[i]

Magars as warriors

In the 1750s, Prithibi Narayan Shah, the “father of modern Nepal,” was consolidating the many petty kingdoms scattered across the land. For this task, he counted heavily upon his Magar soldiers. The outside world, however, came to know of the Magar only after the British began recruiting soldiers in Nepal for Gurkha regiments. The British quickly came to appreciate the Magars’ qualities and they became a major part of their Nepal (Gurkha) contingent.

The Gurkha soldiers have written their own history through bravery, by being the ‘Bravest of the Braves’. Five Magars—Kulbir Thapa Magar, Karna Bahadur Rana Magar, Lal Bahadur Thapa Magar, Tul Bahadur Pun Magar, and Netra Bahadur Thapa Magar have earned covetous Victoria Cross (VC) Medals and Dhan Singh Thapa Magar was awarded Param Vir Chakra (PVC) Medal for the gallantry and bravery.  “A shrewd critic of the war” had described the situation in those times in the following words: “Almost wherever there was a theatre of war Gurkhas were to be found, and everywhere they added to their name for high courage. Gurkhas helped to hold the sodden trenches of France in that first terrible winter and during the succeeding summer. Their graves are thick on the Penninsula, on Sinai, and on the plains of Tigris and Euphrates, and even among the wild mountains that border the Caspian Sea. And to those who know, when they see the map of that country of Nepal, there must always recur the thought of what the people of that country have done for us.”[ii]

 Marie Lecomte-Tilouine, who had been in Gulmi district of Nepal for her study, also refers to the military bravery of their (Magars) ancestors, claiming that it has not been recognized by the state, whatever high-caste leadership they helped to create. For example, in the history of the unification of Nepal, they picture themselves as heroes who built the country, without considering the possibility that they themselves cut the branch on which they sat by annihilating the power they had in petty kingdoms such as Palpa where they were numerically dominant and closely linked to the royal family. This situation is perhaps due to the fact that the petty kingdom which grew into a nation by swallowing its numerous neighbors was precisely a former Magar territory, where members of this group were numerous and closely related to the royal family through their cults. In a way, the Magars undoubtedly have the feeling that “Gorkha’s victory is also their own.”[iii]

Christoph also relates a similar stance of Magars’ proud record of martial exploits, and Magar officers serving in the armies of the early Gurkha kings as well as in those of the Newar states of the valley. In even earlier times, the Magar chieftains of Western Nepal seem to have faced Thakuri and Chetri chiefs on equal terms, and the same clan-names, such as for instance Thapa and Rana, occur among Magars and Chetris. Gurkha soldiers have earned fame across the globe. There can be no better account of the classic character and bravery of “the best soldiers of Asia”[iv] made by Hodgson. Everywhere Magars found they had also gained a reputation for honesty and hard work.[v]

 Origin and History

The yearning to know one’s origin and history is to not only establish one’s identity but also for sentimental attachments for the people and place. Knowing past history is something like backtracking into the primitive stages of society. This knowledge may not turn out payback or profits but it is a delight (or sometimes displeasure?) to know the past.

 There is a myth about the Magars. According to this, the first Magar was the youngest of four brothers. The eldest worshipped Kalika and became the ancestor of the Thakuris and the youngest sacrificed a pig to Bhairobi and hence became a Magar.[vi] “We have lived here always” types of claims have to be based on facts, not fictions, anything short of these could give out the prospect to remarks like “Magars’ history is lost in obscurity.”[vii]

Michael Witzel mentions “Magars were apparently known already to the Mahabharata as Maga, to the Puranas under the name of Mangara, and in a Nepalese copper plate inscription of 1100/1 A.D. as Mangvara.”[viii] Even in the heartland of the speakers of Western Nepali (the-gad area) indicate a Magar settlement that must have extended much more towards the west before the immigration of the Nepali-speaking Khasa/Khas in the Middle Ages.[ix] These details go together with the presumption that an original population, probably of Tibeto-Burman ethnicity, lived in Nepal some 2500 years ago.[x]

Many Magars think that they have occupied and used their land for centuries; have changed the very shape of the mountain upon which they live with their terraces; have worn footpaths connecting farmsteads deep into the soil and those stone resting platforms for wayfarers under the great roots of the banyan trees planted long ago to provide shade enclose. They feel they belong where they are, “and indeed they do”, for the people fit the land and the land fits them. And not only do the people live on their land as they feel they always have, but their many ‘godlings’ that control life and the resources upon which life is based are at home there also and must be treated with regular sacrifices of food.[xi] Some writers quote the local Magars that they “have no legends of origin from another place.” Contrary to this, M.S. Thapa Magar is of the opinion that “Magars came from East Pamir of China.”[xii]

Vansittart is of the view that “the aboriginal stock of Nepal is most undoubtedly Mongolian. This fact is inscribed in very plain characters, in their faces, forms, and languages.”[xiii] He is also of the opinion that “the principal seat of the Magars was most of the central and lower parts of the mountains between the Jhingrak (Rapti of Gorakhpur) and Marsiangdi Rivers. That they resided about Palpa from time immemorial is well known.”[xiv]

For Gary, the Magars were a Mongolian people who had migrated into Nepal in the predawn of history. Many of the other ethnic groups had legends that told how they had come to Nepal from Tibet or some other places, but not the Magars, for them, at least, history simply began and ended in Nepal. Nevertheless, who were the real Magars—the original ones? Gary found that most likely it was the Magar community which was to be found in Central Nepal in Palpa, Syangja, and Tanahu district.[xv]

Hodgson is also of the opinion that the original seat of the Magars in the Bara Mangranth, or Satahung, Payung, Bhirkot, Dhor, Garahung, Rising, Ghiring, Galmai, Argha, Khachi, Musikot, and Isma; in other words, most of the central and lower parts of the mountains, between the Bheri and Marsyandi Rivers. As is reflected by Landon, Magars seem to have spread widely, both east and west, after surrendering Palpa to invaders.[xvi] Modern events have spread the Magars and Gurungs over most parts of the present kingdom of Nepal.[xvii]

Hitchcock is of the view that “the tribe seems to have been part of a very ancient influx of Mongoloid, Tibeto-Burman speaking peoples into Nepal, probably from the north and east. It also seems probable, in view of differences between its northern and southern halves, that the tribe represents two different streams of migration.”[xviii] He finds differences “especially on each side of a line that divides their homeland roughly into northern and southern halves. The Magar tribe is split into a number of subtribes. In the southern half of the region, the sub-tribes that predominate almost to the exclusion of any others are the Ale, Rana, Thapa, and Burathoki Magars in the northern half of the area belong to different groups of sub tribes, Bura, Gharti, Pun, and Rokha.”[xix]

Pandit Sarat Chandra relates an incident that could have significant importance in this connection: “It was told of the upper Kangpa-chan valley that it was first peopled by Tibetans called Sharpa (Easterners), whose original home was in the mountains of Shar Khambu, or Eastern Kirata. Lower down the valley lived the Magar tribe from Nepal, whose chief extended his sway over the Sharpa, and exacted such oppressive taxes from them that they decided to avenge themselves. The Magar chief, going to the village of Kangpa-chan, he and his followers were murdered, and their bodies buried…Kangpa-chan people, who drank deeply, and fell asleep to awake no more. Nearly a thousand people were in this way done to death, and the babies were carried away by the queen’s followers. The place where this foul deed was done became known as Tongshong Phug, ‘the place which witnessed a thousand murders.’ ……The Tibetans finally expelled the Magars from the Kangpa-chan and Tambur valleys, and restored them to their former possessors.”[xx] Similarly, Iman Singh Chemjong also argues that “Magars are a composite group of Kirant and Monkhu and later on became Mangar.”[xxi] The references made by Sharad Chandra and Iman Singh Chemjong suggest to us the possibility of the existence of Monguor people in the Gansu province of China could also have a relationship with Magars of Nepal.

The origins of Kaike Magars end up with the mystical tales told and retold by local people. According to one of these stories, Kaike Magars were the sons of a woman who had fled from an unspecified village of Kalyal kingdom. She subsequently gave birth to her child, a son. The boy, when he grew up, captured an angel while she was bathing with her friends. As time went by, the son and his angel bride had three sons. These were the ancestors of the Budha, Rokaya, and Gharti clan. The origin of the fourth major clan is different. One of the three sons was a shepherd who kept losing the same female goat every day, so one day he followed her when she wandered away from the rest of the herd. He discovered that she was giving her milk to a baby boy living in the hollow part of a bamboo tree. He brought the baby home. This boy grew up and became the ancestor of the Jhankri clan.[xxii]

Much strikingly, Michael Oppitz also has a similar type of story about the origin of the Northern Magar-Kham- of Rukum district. He relates the three stories of the origin of Magars expressed in different media—one in the written document, the second original story is oral but seemingly fixed wordings and the third version recounted in ad-hoc oral rendering by one Magar of Taka. The three versions agree about the divine or semi-divine origin of the present-day clans or tribal sub-groups of the Northern Magar. The common themes of the three versions differently told and yet the same, rotate around the origin of the first ancestors, their first alliances, the primeval migration movements in their homeland, the origins of agriculture, and of hunting.[xxiii]

 Anne de Sales also relates something similar on the origin of Kham Magars. She recounts that the “members of the same clan believe that they share a common ancestor and common geographical origin, which, determines clan exogamy.  Each of the four Kham Magar clans-Pun, Gharti, Bura, Rokka-it was known by a second geographical designation, which locates its ancient site of residence.[xxiv]

Though all of this information could serve to establish the origin and history, however, the mystic tales of these kinds can appease neither the anthropologists nor Magars themselves. Owing to the absence of any written history and that, Magars had left their place of origin so long ago that the traces, though surely present, are not yet as easy to pin down. Therefore, it is difficult now to unravel many of the specific aspects of their history.

Religion and culture

The Magars worship nature, idols, spirits, and supernatural beings. This actually points out the belief in the natural phenomenon. In the rural parts of Nepal, even today, we come across a Than (shrine)–little rectangular pieces of gobar or cow dung, on a platform, with a varying number of evenly spaced depressions in the top, such as might be made with the tip of a finger inside the house–besides a path track, beneath a tree, under a large stone, beside a water spring, or in the corner of irrigated fields.   Sometimes these platforms are uncovered, resting on a patch of earth that has been hardened and made smooth with a mixture of mud, cow dung, and water. Most of them are inside little “rooms” that are open in front and have been made with flat stones. On occasions, too, one sees a small pavilion with a conical thatched roof made of straw, about the height of a man.

These Than are some of the places where one can make contact with supernatural beings of a particular kind—Gham(sun), Jun(full moon),  Pani(water), Bayu(wind), Kuldevata(family god), Sim Bai(devi), Nag (serpent), Jhankari (hunter), Bhoot-Pret-Masan(ghost, spirit), Boskshi(witch), Bandevi(forest goddess)– the beings who mean most to the majority of people because they are the ones who are effective in their lives and really make a difference. Coming to terms with these beings is part of their lives. These are beings of the land and the forces controlling health, growth, and reproduction. These beings, which may be either male, Devta, or female, Devi, are referred to as deities who eat bhog or food–mostly the newly spilled blood of a sacrificial animal – mostly the bhale(a rooster), and quite often the boka(he-goat), and pada(young male buffalo), and Sungur(pig). On many occasions, people offer panchbali—the sacrifice of five animals at a time.

The Puja (prayers) are made at places where it is believed that the godling lives. The sacrifices almost always are made by a young kumar(unmarried) boy, called pujari, who bathes and puts on a clean loincloth. After cleaning the ground with cow dung and water, thus setting it apart and making it acceptable for a holy purpose, he winds dhaja (kerchiefs) around a stone and sets it upright to represent the godling being honored. The dhaja represent the godling’s new clothing. The basic rationale throughout the puja is doing things for the godlings that will be pleasing: clothing him, feeding him, and surrounding him with pleasant things like dhoop (incense) and flowers. It is important to do these things in a properly sanctified place, with rituals conducted by a person who has prepared himself by bathing and who has not yet lost the extra purity believed to belong to the unmarried. This latter quality is especially important to female godlings but is appreciated by the males as well.

After making a cow dung platform for food offerings and setting it before the stone, the pujari decorates the Than(shrine) with turmeric, rice flour, bits of colored cloth, and flowers. Offerings that are then placed in the holes of the cow dung platform include rice flour fried in butter, puffed rice, rice mixed with water and sage, and cow’s milk. The godling also is honored by offerings of flowers and by the presence of fire in the form of a mustard oil lamp in a copper container-diyo (oil lamp.)

Just before the sacrifice, the pujari makes an incense of butter and sage and prays for whatever boon he wishes, pointing out that he is about to offer a sacrifice. The animal to be offered is sanctified by putting water, rice, and sage on the head, the animal then shakes it head or body which is taken as a sign that the animal has given its consent to be sacrificed. Then only it is beheaded. The head is placed before the stone and the blood is spurted in the Than(shrine). After this, the pujari prepares tika by mixing the blood of the sacrificed animal with some rice and places this onto the foreheads of those present. He also receives tika by having one of the worshippers do the same for him. As a gift for the pujari’s services, he gets the head of the sacrificed animal and whatever food has been brought as an offering. The final act of puja is cooking and eating the sacrificed animal that now has been shared with the godling.

On the other hand  historically the Tarangpur (Dolpa) Magars – neither a full-fledge Hindu caste nor unalloyed Tibetan Buddhists, but always at the mercy of outsiders, who were one or the other had to defer, serially or simultaneously, to both Hindu and Buddhist sources of power, prestige, and influence.”[xxv] For Fisher, “Buddhism and Hinduism are historical accretions. The Magars and other Tibeto-Burman groups were apparently neither Buddhist nor Hindu originally.”[xxvi] Like tribes elsewhere in South Asia, the Magars of Tarangpur “live on the fringes on Hindu society, but unlike most of these other tribal peoples, they also live on the fringes of Buddhist society. Tarangpur is culturally convoluted, geographically isolated, and socially ingrown.”[xxvii]


i Witzel, Michael, “Nepalese Hydronomy,” Harvard University, July 12, 1991, p. 18 http://nipforum.org/nepalese_hydronomy.pdf.

ii Landon, Perceval, Nepal, Asian Educational Services, New Delhi, Madras, 1993 (First Published 1928), p. 243

iii Marie Lecomte-Tilouine, “The history of the messianic and rebel king Lakhan Thapa Magar : Utopia and ideology among the Magar”, CNRS, Paris, This is an augmented version of an article published in EBHR 19, 2000. It was complemented by field data gathered in Lakhan Thapa’s village and I wish to express my gratitude to the villagers of this place (Kahule village, in Bungkot vdc, Gorkha district) for their warm welcome and their cooperation.

[iv] Hodgson, Brian H., Essays on the Languages, Literature, and Religion of Nepal and Tibet, Asian Educational Services, New Delhi, Madras, 1991 (First Published 1874), Part II, p. 40

4Christoph von Furer-Haimendorf, “Chetri caste of Nepal”, in Christoph von Furer-Haimendorf, (Ed), Caste & Kin in Nepal, India & Ceylon, Sterling Publishers Pvt. Ltd., New Delhi, 1978, p. 17

[vi] Christoph, op.cit.

[vii] Hitchcock, op.cit., p.4

[viii] Witzel, op.cit.

[ix] ibid

[x] http://reference.allrefer.com/country-guide-study/nepal/ancient nepal/

[xi] George and Louise Spindler, in  John T. Hitchcock, The Magars of Banyan Hill; Holt, Rinehart and Winston, 1966, Foreword, pp. vii-viii

[xii] Thapa Magar, M..S., Prachin Magar ra Akkha Lipi, Publisher Shrimati Durgadevi Thapa Magar, Briji Prakashan,(First Publication 2049, Second Publication 2059), p. 3

[xiii] Vansittart, Eden, The Gurkhas, (based upon the ‘Notes on Nepal’, 1895 AD and ‘Notes on Gurkhas’ 1890 AD), Anmol Publications, New Delhi, Re-print 1993, p. 6

[xiv] ibid, p. 184

[xv] Shepherd, Gary, Life with Magars, p. 11

[xvi] Landon, Perceval, Nepal, Asian Educational Services, New Delhi, Madras, 1993 (First Published 1928), p. 243

[xvii] Hodgson, Brian H., Essays on the Languages, Literature, and Religion of Nepal and Tibet, Asian Educational Services, New Delhi, Madras, 1991 (First Published 1874), Part II, p. 40

[xviii] Hitchcock, John T., The Magars of Banyan Hill; Holt, Rinehart and Winston, 1966,  p. 2

[xix] ibid p. 4

[xx] Das, Sarat C. (1902). Journey to Lhasa and Central Tibet. John Murray, London, Albemarle Street

[xxi] Chemjong, Iman S. (2003). History and Culture of Kirat People (Fourth Edition). Lalitpur: Kirat Yakthung Chumlung [First edition 1967].

[xxii] Fisher, James F. , Trans-Himalayan Traders: Economy, Society, & Culture in Northwest Nepal, Motilal Banarasidass Publishers Pvt, Ltd., New Delhi, India, Reprint 1997, pp. 2-3

[xxiii] Oppitz, Michael,  “The Wild Boar and The plough: origin Story of the Northern Magar”, Kailash, Vol X, No. 3-4, Kathmandu, Nepal, 1983, pp. 187

[xxiv] Anne de Sales, “The Kham Magar Country, Nepal: Between Ethnic Claims and Maoism”, (translated by David N. Gellner), European Bulletin of Himalayan Research, 19: 41-72, 2000

[xxv] Fisher, James F. , Trans-Himalayan Traders: Economy, Society, & Culture in Northwest Nepal, Motilal Banarasidass Publishers Pvt, Ltd., New Delhi, India, Reprint 1997, pp. 2-3

[xxvi] ibid p. 208

[xxvii] ibid p.14

Kaura losing authenticity with time

kauda dance

Kaura losing authenticity with time

By: Manoj Ghartimagar

Published On:  myrepublica.nagriknetwork, July 31, 2017 09:22 AM NPT

The above mentioned Nepali song reflects the rural society in the western region of Nepal, where locals used to perform traditional songs and dance called Kaura. Kaura is a tradition of the Magar community. However, the charm and originality of Kaura has been depleting with time and changing culture. These days, Kaura is limited to certain cultural events and programs, lacking authenticity.

Kaura has its roots in the western region of Nepal, including Tanahu’s Rishing, Ghirising, Dhorbaraha, Syangja, Palpa, Nawalparasi, Gorkha and Kaski. Other than these areas, it is also practiced at Gandaki, Dhaulagiri, Lumbini zones. Besides the Magar community, Kaura is also performed by Gurung, Darai, and Dura communities.

Though the tradition prevails in a large chunk of western Nepal, Kaura has been losing originality for want of efforts toward its conservation and promotion.

Talking about the authenticity of the Kaura performance, President of Sanskritikarmi Ewam Maulik Kaura Samrashyak Samiti, Harka Ale Magar informed, “The female Kaura dancers should be in odd number, starting from minimum three to maximum 13. Only unmarried women are allowed to participate in the performance, while both married and unmarried men can perform. Men should carry Khaijadi (traditional musical instrument).” According to him, only men are allowed to sing. However, even women are found singing in Kaura these days.

The word ‘Kaura’ was formed by distorting a Magar word ‘Kaanraha’ (we arrived). It is believed that young Magar people used to sing Kaura while fetching wood and grass in jungles to let others know that they were there.

Kaura is performed from mid-January to mid-February (Maghe Sankranti to Asare Purnima) during the celebration of various festivities. Apart from that, it is also performed during the marriage ceremony, rice feeding ceremony and naming ceremony, among other occasions.

One of the specialties of Kaura is that performers introduce themselves and ask about others’ wellbeing through the means of songs. Moreover, it used to be a means of communication for lovers to know about each other in the past.

In Kaura, one verse is sung multiple times to create a rhythm for the dancers. In the past, men who participate in Kaura used to wear Bhangra Kachhad (loincloth) and traditional caps, while women used to wear velvet blouse, Ghalek, yellow-colored bead necklace, patuka, and a small handkerchief on their shoulder. The detailing is no longer taken care of as the tradition is modernized.

According to Dr. Keshav Jung Baralmagar, former vice-chancellor of Pokhara University, though youngsters these days try to keep the Kaura tradition alive, its authenticity is lost with time. He added, “Nobody performs the original form of Kaura these days. It has been totally deformed due to the commercialization and influence of western culture. So the authentic Kaura is limited to a few Magar people. ”

However, Sanskritikarmi Ewam Maulik Kaura Samrashyak Samiti is working to preserve the originality of Kaura. It has started to teach authentic form of Kaura to the younger generation and has started to document the performance in audio-visual form.

Talking about the popularity of this form, culture expert Dr. Kusumakar Nuepane shared, “Though Kaura was once on the verge of extinction, it is gradually gaining popularity even in city areas. So it should not be taken as distortion but as progress in culture.”

https://myrepublica.nagariknetwork.com/mycity/news/kaura-losing-authenticity-with-time

 

Magar Sanskritima Maghya Sakarati.

Sinjali, Bishnu Kumar (2016). Magar Sanskritima Maghya
Sakarati. In, Journal of Indigenous Nationalities Vol. 15, No.7
ISSN 2350-8973. Lalitpur: National Foundation for Development
of Indigenous Nationalities (NFDIN). pp. 82-90.
Annotation by: Pratibha Pun
In this article, general introduction of Maghe Sakarati (Magar
New Year) festival and historical and scientific aspects, cultural aspect,
ecological aspect are mentioned. The writer also has described about
the ritual and celebrating methods in Magar society and he also campare
with other ethnic groups who are celebrating Maghe sakarati festival.
Furhtermore, he argues that, Maghya sakarati festival is constructed
by the indigenous people according to their understanding of science,
ecology, production and consumption in the Magar culture.

The Ritual Use of Jhakro in Magar Community

Sapkota, Prakash (2010). The Ritual Use of Jhakro in Magar
Community. In Dhaulagiri Journal of Sociology and Anthropology
Vol . 4.
Annotation by: Dr Govind Prasad Thapa
The researcher describes the thesis in the abstract in the following
para: “Human- plant relation is tightly attached on life of human beings.
From the beginning of civilization, people used many plants and
their products for different purpose to adopt with their environment.
The essential and valuable materials including plant species are
gathered, used, saved and always remain hunger for knowledge yet
now. They developed different kinds of ceremonies and rituals and
include valuable materials and plants within it to protect and remains
as indigenous knowledge in particular communities and groups….the
issue of material culture to search why people used plants in their rituals
with reference to a plant species the Jhakro the Magars inhabitant of
Baglung district, western Nepal. The research was carried out by using
descriptive and exploratory research design. Observation, interview
and group discussion were used in the field for primary data collection.
The Magars are rich in their rituals among them death and kul pujane
rituals are significant for cohesive and solidarity of the group; within
these rituals a shrub plant species with special type of smell remains in
central position for purity and soul. They believed that in death ritual
all the polluted activities are purified and in kul pujane Jhakro acts as
purity as well as help to join their ancestors with them.”