मगर समाजमा प्रचलित घाँटु नृत्य

मगर समाजमा प्रचलित घाँटु नृत्य

–पदम श्रीस मगर

नेपालका आदिवासी जनजातिहरू मध्ये मगर जाति जनसंख्याको हिसाबले एक प्रमुख जाति हो । मगराँत क्षेत्रमा उनीहरू कहाँबाट, कसरी आए भन्ने सन्दर्भमा स्वदेशी, विदेशी विद्वानहरू को विभिन्न मत, तर्क र विश्लेषणहरू पाइन्छन् । ती आधारहरू वास्तवमै कतिसम्म सत्य छ वा थियो भन्ने बारे हामी मगरहरूले आफंै खोज अनुसन्धान गरी सत्यतथ्य पत्ता लगाउने र अध्ययन, अनुसन्धानमा सक्रियता नदेखाएसम्म चारजना अन्धाले हात्तीलाई छामेर आ–आफ्नै ढंगले व्याख्या गरे जस्तै हुनेछ । मगर जातिको आफ्नै संस्कृतिबारे पनि हालसम्मका मगराँती लोकसंस्कृतिका सर्जकहरू को को थिए, कति पुस्ता अघिदेखि हाम्रा संस्कृतिहरू प्रचलनमा आइरहेका छन् भन्ने सन्दर्भमा पनि एकीन थाहा हुन सकेको छैन र त्यसका लिखित इतिहासहरू पनि हामीसंग छैनन् । यस सम्बन्धमा पनि अन्य जातजातिका संस्कृतिविद अथवा विदेशी विद्वानह रू ले लेखिदिएका मित्थक कै भरमा हामी विश्वास गर्न विवश छौं । हामी मगर जाति आफैंले आफ्नो इतिहास र संस्कृतिको विषयमा कलम चलाउन थालेको साढे पाँच दशक मात्र भएको छ । यति छोटो अवधिमा मगर समाजभित्र रहेका लोकसंस्कृति, रीतिरिवाज जस्ता गहन विषयमा खोज अनुसन्धान के कति गर्न सकियो भनेर मूल्याङ्क न गर्ने समय अझै भइसकेको छैन ।

डा.केशरजंग बरालमगरका अनुसार “मगरहरू पहाडको डाँडाकाँडा, भीरपाखा, पखेरामा जन्मेर, हुर्केर आर्थिक विषमताको जाँतोमा पिल्सिएको भएता पनि यिनीहरू को जीवन निरस हँुदैन । आफ्नै जातीय नाचगानमा होमिएका र झुम्मिएका हुन्छन् । प्रायः मगरहरू मेला, घाँसपात जाँदा, पँधेरा, जात्रा, चाडपर्वमा समय अनुसारका गीत र नृत्यमा रमाइरहेका हुन्छन् । सुदूर पश्चिमको उत्तरी क्षेत्रका मगरहरू छोट्टी (केटा र केटी मिलेर बस्ने रोदी घर जस्तै बस्ने परम्परा पाइन्छ । पाल्पा, तनहूँ, स्याङ ्जाका मगरहरू धान रोप्दा बाली (असारे गीत र कोदो रोप्दा, गोड्दा सालैजोमा, भदौ महिना लागेपछि झोरा (मगरहरू ले तिज गीतलाई झोरा भन्दछन्) असोज, कार्तिक, मंसिर, पौषसम्म सोरठी र नचरीमा, माघ, फागुन, चैत्र, वैशाख, जष्ेठ, असारसम्म कौ¥हा र घाँटुमा भुलेका हुन्छन् । यसरी मगरहरू बाह्रै महिना जति दुःख कष्ट भोग्न परे तापनि सामयिक, सामाजिक, धार्मिक लोकनृत्यमा भुलेर जहिले पनि हँसिला देखिन्छन् ।” यसकारण के भन्न सकिन्छ भने मगरहरू ले लोकसंस्कृतिलाई जन्मजात संस्कारको रूपमा लिएरै आएका हुन्छन् । त्यसैले मगर समाज लोकसंस्कृतिका जननी हुन् भन्दा अत्युक्ति हुँदैन ।

हुन त प्रकृतिप्रदत्त सबै प्राणीहरू ले आफ्ना नित्यकर्म र शारीरिक आवश्यकता (क्षुधा) शान्त पारेपछि आ–आफ्नै जीवनवृत्ति अनुसार दिन वा रातमा एकपटक अवश्य पनि आफ्नो संस्कृतिको रूपमा संस्कारजन्य मनोरञ्जनको स्वाद लिएको नपाइएको चाहिं होइन । त्यसमा मानव जाति चेतनशील प्राणी भएकै कारणले विविध जाति, नश्लभित्र विविधतापूर्ण लोकसंस्कृतिहरू छन् । त्यसमा पनि मगर जाति वर्षको बाह्रै महिना (महिनै पिच्छ)े विविधखाले आफ्नै मौलिक संस्कार र लोकसंस्कृतिमा मग्न हुन्छन् । ती विविध प्रकारका लोकसंस्कृतिहरू भित्र मगर समाजमा अति लोकप्रिय रहेको नृत्य – घाँटु पनि एक हो ।

घाँटु नृत्य मगर समाजमा कहिले प्रारम्भ भयो भन्ने सम्बन्धमा घाँटु विज्ञहरू बाट अहिलेसम्म एकिन तथ्य प्रकाशमा आएको छैन । मगर समाजमा रहेका संस्कार र लोकसंस्कृतिहरू बाबुबाजेबाट छोरानातिले जानिराख्ने र छोरानातिबाट त्यसपछिका छोरानातिले सिक्ने, सिकाउने परम्परा रहेको पाइन्छ । यसरी पुर्खाले गरिआएका परम्परागत कार्यहरू पुस्ता–दरपुस्तासम्म प्रचलनमा रहेको देखिन्छ तर वर्तमान समयमा पश्चिमा संस्कृतिको प्रभावले गर्दा मगरहरू को धेरैजसो अलिखित लोकसंस्कृतिहरू लोप भएका छन् र पाइएकाहरू पनि मौलिक स्वरूपमा छैनन् । त्यसको स्वरूप, लय, भाका, समय, सान्दर्भिकता आदि सवै पक्षमा परिवर्तन भैसकेका छन् । घाँटु नृत्यको प्रादुर्भाव के, कसरी भएको रहेछ भनेर यस लेखकले अग्रज मगर संस्कृतिविदहरू संग सोधखोज र सुझाव माग्दै यस नृत्यसम्बन्धी अध्ययनको क्रममा केही जिल्लाका मगर गाँउहरू, घाँटुसम्बन्धी विज्ञहरू को कृति अध्ययन गरेको थिएँ । अध्ययन पश्चात् नेपालको लोकसंस्कृति घाँटुसम्बन्धी एउटा सानो पुस्तक पनि हालसालै प्रकाशनमा ल्याएको छु । विस्तृत अध्ययनका लागि मेरो “नेपालको लोकसंस्कृति घाँटु नृत्य” भन्ने 

पुस्तक हेर्न सबैमा आग्रह गर्दछु । पुस्तकमा नेपालका कुन कुन जातजातिमा घाँटु नृत्य रहेछ भन्ने तथ्यहरू लाई वर्णनात्मक ढङ्गबाट प्रस्तुत गरिएको छ । गुरुङ्ग जातिमा प्रचलित रहेको घाँटु संस्कृति शाहवंशीय राजाहरू का पूर्वज मानिएका कालु शाहका गर्भे पुत्र प्रशुराम र रानी यम्मावतीको जीवनकथामा आधारित रहेको पाइएको छ र उक्त संस्कृतिका सर्जक भादु गुरुङ्ग, खानी गाँउ (लमजुङ ) लाई मानिएको छ । बराम, कुसुन्डा लगायत अन्य जातजाति भित्र पाइने घाँटु संस्कृतिको प्रादुर्भावबारे गहिरो खोज अनुसन्धानको पनि उत्तिकै खाँचो छ ।

मगर समाजमा घाँटु संस्कृतिको प्रारम्भ कहाँ, कहिले र कसरी भयो भन्ने बारे अग्रज लेखकहरू ले यो संस्कृति दुई÷चार सय वर्ष अघिको मात्र संस्कृति नभएको उल्लेख गरेका छन् । अतः पौराणिक कालदेखि नै यो मगर जातिको आफ्नो लोकसंस्कृति हो । मगर समाजमा पाइने घाँटु र गुरुङ लगायत अन्य जातजातिमा पाइने घाँटुमा ठूलो भिन्नता छ । मगरहरू ले अध्यात्मिक तथा दैवीशक्तिमा आधारित सति घाँटु मात्र नाँच्ने, नचाउने गर्दछन् । घाँटु देवता नचढेको कन्या नृत्यमा भाग लिन अयोग्य मानिन्छ । अनुसन्धानको क्रममा नवलपरासीका एकजना बयोबृद्ध यमनारायण थारू गुरौंसँग जिज्ञासा राख्दा उनले – “तपाइ हामी सबै एउटै बृक्षका हाँगाबिंगा हों, समय र परिस्थितिले गर्दा तपाईहरू यो पहाडलाई नाघेर माथितिर लाग्नुभयो, हामी यहीं तराईमा दुःखकष्ट गरेर बस्यौं, हामी थारू र मगरहरू यस क्षेत्रमा बसोवास गर्नु पूर्व यो नृत्य मगध (भारत, जो परापूर्वकालमा मगर जातिको एक राज्य) मा उत्पत्ति भएको कुरा हामीले पनि पितापुर्खाबाट सुन्दै आएको” कुरा बताएका थिए ।

खोजकै क्रममा नवलपरासीको पहाडी क्षेत्र धोवादीका तिलबहादुर ठाडामगरले घाँटु नृत्यबारे “यो संस्कृति हाम्रो क्षेत्रमा कहिलेदेखि प्रचलनमा आयो, त्यसको लिखित तथ्य, प्रमाण केही छैन । यो अघिका पूर्वजहरूबाट पुस्ता–दरपुस्ता चल्दै आएको छ । रुद्रपुरगढीका मगर राजा रुद्रसेनले घाँटु मगाई आफ्नो दरवारमा नृत्य गराउँथे भन्ने कुरा बुढापाकाहरू बाट सुनिदै आएको” भनेका थिए । यस क्षेत्रमा घाँटु नृत्य गराउँदा ३ देखि बढिमा ११÷१३ जनाको संख्यामा अविवाहित मगर कन्याहरू ले मात्र भाग लिने गर्दछन् । यस नृत्यको खोज, अनुसन्धानबाट हालसम्मको निष्कर्षमा के देखिन्छ भने मगर समाजको घाँटु संस्कृतिको प्रामाणिकता मित्थक, कथ्य, जनश्रुतिमा आधारित रहेको पाइएको छ । कारण, यसका आधिकारिक लिखित प्रमाणहरू हालसम्म प्राप्त छैनन् । साथै, यो नृत्य आध्यात्मिक र दैवी शक्ति (अदृश्य शक्ति) मा आधारित देखिन आएको छ । सति घाँटुलाई मगर जातिले मात्र अंगालेको देखिन आएकोले घाँटु मगर जातिको पौराणिक र मौलिक संस्कृति भएकोमा अब कुनै द्विविधा छैन । अस्तु ।

(लेखक घाँटु संस्कृतिका अध्येता एवं नेपाल मगर संघ, बागलुङका जिल्ला अध्यक्ष हुनुहुन्छ)

मगर जातिको संस्कार तथा संस्कृति

मगर जातिको संस्कार तथा संस्कृति

डा. गोविन्द प्रसाद थापा

पृष्ठभूमि

प्रा.डा. प्रेमकुमार खत्रीबाट सम्पादित नेपालका जातीय सामाजिक संस्कार पुस्तकमा किङगरिया, चमार, जिरेल, तामाङ, धोबी, नुनिया, बनकरिया, समेरा, हलखोर, अवधी, खस, किरात राइ, खसब्राह्मण, गुरूङ, थारू, नेवार, धिमाल, राजवंशी, मेचे, गन्गाइ, उराँव, किसान, मगर, मुस्लिम, याक्थुम्बा, शेर्पा, जातिका संस्कार संकृतिका बारेमा सामग्री छापिएका छन् । मेरो यो लेखमा मगर जातिको संस्कारका बारेमा छोटो लेख प्रकाशित भएका छन् ।

मगर जाति नेपालको तेस्रो ठूलो जनसंख्या तथा आदिवासी जनजाति समुदायकै पहिलो ठूलो जनसंख्या रहेको आदिवासी जनजाति हो । राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार १८ लाख ८७ हजार ७ सय ३३ मगर जातिको जनसंख्या छ । मगर जाति मध्यपहाडी भेगमा बसोबास गर्ने बासिन्दा हुन् । स्थानीय नदि तथा स्थान नाम हरु सबै मगर भाषामा हुनु उनिहरुको प्रचीनतको द्योतक हो भन्न सकिन्छ । यिनीहरुको आफ्नै कला संस्कृति, रहनसहन र भाषा छ । मगर क्षेत्र भाषिक हिसाबले तीन क्षेत्रमा बिभाजित छ । कालीगण्डकी पूर्वलाई बाह्र मगरात भन्ने गरिन्छ भने त्योभन्दा पश्चिम अठार मगरात तथा डोल्पा क्षेत्रलाई तराली मगरात क्षेत्रको रुपमा चिनिने गरिन्छ ।

मगर जातिको उत्पत्ति, नामाकरण तथा इतिहासका बारेमा अन्यौल छ । मगरहरुको मूल उत्पत्ति स्थान हिमालय अंचल, उत्तरतिर शीन (Shin) भन्ने देश हो भनिएको छ (राई, २०५१ ः १) । एम. एस. थापा मगरका अनुसार मगरहरु आफनो जीविकाको खोजीमा आजभन्दा चार हजार वर्ष अगाडी मगर लगायतका अन्य मगोलियाई वंशजहरु यस भारतीय महाद्वीपमा प्रवेश गरेको देखिन्छ (थापा, २०५९ ः ४) । इमान सिंह चेमजोङ (Chemjong, २००३, १३८–१४१) आफनो पुस्तक किरात वंशावलीमा मगरजातिको उद्यगम स्थलका रुपमा उत्तरको शीन भन्ने स्थान रहेको र त्यस स्थान बाट शिंङ मगर र चितु मगरको नेतृत्वमा दक्षीण तर्फ आएको लेख्नुहुन्छ । त्यहाँका मानिस हरुले यिनी हरु लाई टाँङसाङ ठापा अर्थात टाडा उत्तर दिशाबाट आएका मानिस भनी सम्बोधन गर्ने गर्थे भनिएको छ ।

किराँतको नालीबेलिमा नारद मुनि थुलुङ (थुलुङ, २०४२ ः १८४–१८५) लेख्नु हुन्छ, अघि मगधलाई मगरात भनिन्थ्यो । त्यहाँका वासीन्दाहरुलाई मगर कहिन्थ्यो । यो मगर शब्दको जन्म मओङ्गबाट, मआङ्गील, मओङ्गली, यिनै मओङ्गोलीहरु पश्चिम आजको इराक, इरान र क्यासोपियनसी प्राचीन कासेप सागर बाट पुग्दै आएर भारतका मगध नामक राज्य स्थापना मगरहरुले गरेका हुन् । यी मगर हरुमा अरु के को भए बुझने आधार नपाइएको तर महाभारतकालमा जरासन्ध नामक एउटा राजा पाइन्छ । जो कौरव पक्षका थिए । तिनलाई मगधपति या मगधका राजा भन्न्थ्यिो । यिनकै राज्य भूमि मगधका मगर हरु उत्तर पटटि लागी पश्चिम नेपाल तर्फ प्रवेश हुंदै समस्त पूर्व नेपालमा बसोवास गर्न पुगेका हुन् । यिनै मगरहरु मध्यका केही मगर सिमरनगढ पट्टि प्रवेश भएर बस्न थालेका थिए भनि उहाँले लेख्नु भएको छ ।

प्रदीप नेपालले खसहरू ककेसियाबाट पूर्व लागेर जुम्ला छिरेका हुन् भने उपत्यकाबाट पूर्व खेदिएका किराँतहरू ह्वाङ्हो सभ्यताका उपज हुन् । मगरहरू खस हुन् । नेपालमा सबैभन्दा लामो समय राज गर्ने समुदाय पनि मगर नै हो । तर, गुरुङ, तामाङजस्ता जातिहरू किराँतहरू आउनुभन्दा धेरै पछि, झण्डै झण्डै दक्षिणबाट नेपाल छिरेका आर्यहरूसँगै उत्तरबाट नेपाल छिरेका हुन् भनेका छन् (नेपाल, गोरखा पत्र, २०७६)। प्राज्ञ डा. जगमान गुरुङले (गुरुङ, २०६७ ः २२) आफनो पुस्तकमा गण्डकीप्रस्रवण क्षेत्रमा तमुवान, र तामाङहरुको बस्ती भएको इलाकादेखि दक्षिणपट्टिको कछाड भागलाई मगरात भनिन्छ, जहाँ मगरहरुको बाक्लो बस्ती पाइन्छ । पूर्वमध्यकालिक मंग्वरविषयलाई नै अहिले मगरात भनिएको छ । यस बाट मगर शब्दको पूर्वरुप मंग्वर रहेछ भन्ने बुझिन्छ भनि उल्लेख गरेका छन् ।

प्रा. बालकृष्ण पोखरेलले मगरजातिका पुर्वजहरु लुकाहरु (लाङ्गाली) लाइ मानेका छन् । उनि लेख्छन्, यी नेपालका लाङ्गा (मगर), काइके (कपिक), माक्वेली(मक्वानी), सुनुवार, रङ्कु(राजी), लाप्चे आदिका पुर्खा प्रतित हुन्छ । (पोखरेल, २०७५ः९४) उनि अगाडी लेख्छन्, नेवार, मगर, राई, लिम्बू, आदि समाजमा विलीन भइसकेका खस हरु पुनः खस बन्लान् भन्न सकिन्न (पोखरेल, २०७५ः४०२) । यसबाट यि जातिहरु पनि खस थिए भन्ने आभास हुन्छ । कतिपयले हंगेरीका मग्यार जातिसंग पनि मगरलाइ जोडेका छन् । पछिल्लो पटक २०७६ भाद्र १४मा मगर अध्ययन केन्द्रले चीनमा पाईने मंगुर (Mongour)जाति सम्वन्धी एउटा गोष्ठिको आयोजना गरेको थियो जसको मूल उद्येश्य चीनको गान्सु प्रान्तका मंगुर जातिका बारेमा जानकारी गराउनु रहेको थियो र सम्भवतः नेपालका मगर र चीनका मंगुर हरुको उदगम स्थल एउटै हुनु पर्छ भन्ने थियो । (थापा, मगर अध्ययन केन्द्र, २०७६)

मगर जातिको जीवन दर्शन

मगर जाति सोझासाझा, कसैलाइ हानि नोक्सानी नपुरयाउने र आफनो काममा इमानदारी पूर्वक लागी रहने जाति हो भन्नु अतिशयोक्ति नहोला । मगरहरु कुनै धर्म मान्दैनन् । यिनिहरु कुनै देवीदेवताको पूजाआजामा भन्दा पनि बढी आफ्नै पूर्खा र प्रकृतिको पूजामा विश्वास गर्दछन् । यिनि हरु प्रकृति पूजक हुन् र प्राकृतिक नियम अनुसार आफना संस्कार तथा संस्कृतिको व्यवहारिक रुपमा पालना गर्दछन् । आफनो जीवनमा आइपर्ने बाधा अडचन हरुको सास रहुन्जेल आसमा विश्वास राख्दै एकतामा बल हुन्छ भनि हाँसीखुशी मिलीजुली जीवन निर्वाह गर्नु नै मगर जातिको जीवन दर्शन हो भन्न सकिन्छ । यो जातिको जीवन दर्शन यिनिहरुको चक्रीय संस्कार, संस्कृति, विश्वास, आचरण तथा व्यवहार बाट स्पष्ट रुपमा देखिन्छ । 

केशरजंग बराल मगरले (बराल, २०६२) मगरहरुको स्वभावलाई मगर समाजको परिवर्तनको आकाँक्षालाइ बोकेर भेडा गोठाला देखि सर्घषरत बर्मन बुढाको जिवन कथामा एक जना विदेशीले मगरहरुको स्वभावलाई यसरी बताएका छन् भनि उल्लेख गरेका छन्, मेरो आत्माले कसैलाई ढात्न, कसैलाई छल्न दिदैन । अरुलाई तलमाथि गर्न दिदैन । बरालका अनुसार, “यो स्वभाव बर्मन बुढाको मात्र होइन, आम मगरहरुको स्वभाव हो । मगरहरुले यसैलाइ आफ्नो आदर्श मान्दछन् । अर्को शब्दमा भन्दा मगरहरुले कसैलाई ढाट्न हुदैन, कसैलाई छल्न हुदैन र कसैलाई अन्याय गर्न हुदैन भन्ने मान्यता राख्दछन् । यसैलाइ नै मैले मगराँत धर्म भन्दै आएकोछु । मगरहरुमा भएको यो स्वभाव र आदर्श, विश्वास नै मगराँत धर्मको मूल आधार हो ।”

मगरजातिको धार्मिक आस्था

आदिवासी जनजाति समुदायमा प्रकृति र प्रकृतिबाट उत्पन्न अदभूत जीव वनस्पति वा निराकार वस्तुमा देवत्व आरोपित गरेर पूजाआजा गर्ने आदिम प्रचलनको निरन्तरता रहेको लेख्नु हुन्छ डा. मीन श्रीस (श्रीस, २०७७ः ३१)। यसबाट उनिहरुमा कूलप्रतिक(Totem) मान्ने एवं पूर्खा पूजाको (Ancestor worship) परम्परा रहेको छ । साँस्कृतिक रुपमा नेपाली समाज झाँक्रीवाद र जीवात्मावादमा आधारित पूर्खापूजा परम्परा, वैदिक हिन्दू र बौद परम्पराको सम्मिश्रण एवं अन्तरघुलन बाट विकसित भएको पाइन्छ । भिन्न भिन्न जातीय समुदायहरुका बीचमा साँस्कृतिक आदान प्रदान, रहनसहनको लेनदेन, र आपसी सदभावले गर्दा नेपाली संस्कृतिमा व्यावहारिक र मनोवैज्ञानिक संगमको विशिष्टखाले साँस्कृतिक सभ्यताको स्वरुप देखा परेको छ । यसको ज्वलंन्त उदाहरणका रुपमा मगर पुजारी रहेका देवस्थलहरुलाई लिन सकिन्छ । प्रकृति पूजा, कूलप्रतीक को लौकिक परम्पराबाट उत्पत्ति र विकास भएका यी मगर पुजारी रहेका देवस्थलहरुमा आफना खानपान संस्कारअनुरुपकै जाँडरक्सी, सुँगुर, कुखुरा, आदि चढाएर पूजा आराधाना गरिने मौलिक प्रचलनले निरन्तरता पाइरहेकै भए पनि समयानुकूल हिन्दु तथा बौद्ध परम्पराका प्रभावहरु समेत भित्रिएका छन् ।

मानिसको स्वभावलाई आफूमा निहित विश्वासले असर पार्दछ । त्यसैले धर्मलाई मानिसको कुनै दैवी शक्ति वा भगवान माथिको  विश्वासको रुपमा  लिन सकिन्छ । धर्म भनेको मानिसको दैवी शक्ति माथि गर्ने विश्वास हो । त्यसैले धर्मलाई जिवनको दर्शन पनि भनिन्छ । मगरहरुको विश्वास र उनीहरुको स्वभावलाई विश्लेषण गर्दा उनीहरुलाई हिन्दू वा बौद्ध भनेर भन्न मिल्दैन । धर्म भनेको व्यक्तिमा सधै रहिरहने स्वभाव हो अथवा मनिसहरुमा भएको विश्वास हो । मगरहरुको स्वभाव र विश्वास हिन्दूहरुको र बौद्धहरुको भन्दा भिन्न छ । हिन्दूहरुले ब्रह्म, विष्णु, राम आदिमा विश्वास गर्दछन् (बराल, २०६२)। बौद्धमार्गीहरुले अहिँसा परम धर्म भन्ने कुरामा विश्वास गर्दछन् । तर यहाँका अधिकाँश मगरहरुले प्रकृतिमा विश्वास गर्दछन् र प्रकृतिको नै पूजा गर्दछन् । जस्तो खोलानाला, रुख, पहाड, हवा, ढुङ्गा र माटो जस्ता प्रकृतिका अभिन्न अङ्गलाई  पुज्ने र मान्ने गर्दछन् । प्रकृतिवादमा आधारित झाँक्रीवाद (Shamanism) मा विश्वास गर्दछन् । झाक्रीको ज्ञानमा  आधारित धेरै औषधि विज्ञान पनि मगरहरु सँग छ ।

पाल्पाका मगरहरुले परम्परा देखी मान्दै आएका देवीदेवताहरुको अध्ययनबाट यिनीहरुले मान्ने गरेका देवीदेवता अन्य धर्म वा परम्पराभन्दा भिन्नै प्रकारको देखिन्छ । यिनीहरुले मान्ने गरेका देवीदवता र पूजा गर्ने विधिहरुको सुक्ष्म अध्ययन गर्दा प्राचीन आदिवासीका प्राकृतिक शक्ति तथा श्रोतप्रतिको विश्वासलाई देवी देवताको नामले चिन्ने गरेको पाइन्छ । वनजंगल नदिनाला, पानीको स्रोतको उचित व्यवस्थापन तथा जंगली जनावरको प्रकोपको साथै रोगव्याधी आदिबाट बाँच्नका निम्ति देवीदेवताको विश्वास लिएको देखिन्छ । यसका साथै दुर्लभ पशुपंक्षी तथा जीवजन्तुको विनास गर्न नहुने कुरा पनि यहि देवीदेवताको विश्वास संग सम्बन्धित रहेको छ । छविलाल चिदीका अनुसार पाल्पाका देवीदेवता हरु पूर्वेली बाजेबज्यै, बुढा बराजु, सिद्ध, रम्भा देवी, खाँद देवी, कालिका देवी, मैयाँ देवी, माई देवता, स्याम्बायु, भोमरी देवता, सिरउँ, गोठोगैडी, भ्यूसिन, चण्डी देवता, मरी, झाँक्री, लेढेन, मसान, भूत देवता, हरेलो, कूलपूजा, सबैमा बलि चढाउने परम्परा रहेको छ । पाल्पाका मगरहरु वास्तवमा बौद्ध वा हिन्दु धर्मका अनुयायी नभएको निश्कर्ष छ । (चिदी, २०७२) । प्रेम खत्रीका(खत्री, २०७३) अनुसार पनि धेरै आदिवासी जनजाति समाजमा आदिकालको प्रकृति र पितृपूजाको अवशेष पाइएको र सबैजसो संस्कारमा यी वाह्य शक्तिप्रतिको गहन आस्था र श्रद्धाभाव समानरुपले रहेको पाइएको छ ।

नेपालको सन्दर्भमा सर्वप्रथम नेपाल सरकारको आधिकारिक दस्तावेज राष्ट्रिय संस्कृति नीति, २०६७ मा नेपाली राष्ट्रिय संस्कृतिलाई यसरी परिभाषित गरिएको छः “वर्तमान नेपालको सीमाभित्र इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा बसोबास गरेका विभिन्न मानवसमुदाय वा मानवसमुदायहरूले सिर्जना गरेर छाडेका र हाल बसोबास गरिरहेका हाम्रा विभिन्न जाति एवं समुदायका पूर्खाहरूले सिर्जना र अवलम्बन गरी हामीलाई जिम्मा लाएर गएका भौतिक, अभौतिक सम्पदाहरू र त्यस अनुरूपको जीवनशैलीको समष्टिगत रूप नै नेपालको राष्ट्रिय संस्कृति हो ।” (नेपाल सरकार, सूचना विभाग, २०६७) । संस्कृति भनेको परापूर्वकालदेखि हाम्र्रा पूर्खाहरुले आफनो ज्ञान, सीप, र क्षमताबाछ श्रृजना, संरक्षण एवम् पालना गरी हामीलाई छोडेर गएका र हामीले पनि विरन्तर रुपमा तिनको प्रयोग उपयोग, परिमार्जन, संसोधन, संरक्षण एवम् पालना गर्दै आएको असल जीवनशैली तथा हाम्रो पहिचान हो  (खत्री, २०७०ः ६)। त्यसर्थ मानिसको सबै उपलब्धी उसको संस्कृति हो भन्न सकिन्छ ।

संस्कृति समुदायको वा समाजको अभिन्न अंग हो । माया हिस्कीका अनुसार (हिस्की, २०७६), संस्कृति बिना मानिस अपांङ्ग हुन्छ र समाजमा संस्कारको जन्म हुन सक्दैन । आफू संग भएको ज्ञान, शीप, चलन चल्ती, रहन सहन, रीतिरिवाजले नै मानवीय जिवनलाई पूर्ण बनाउदछ । संस्कृतिले नै व्यक्ति, समुदाय र समाजको पहिचान निर्माण गर्दछ । संस्कृति कुनै पनि जातिको विशिष्ट पहिचान हो । तसर्थ समाजसंगै निर्मित ज्ञान, शिप, क्षमतालाई परम्परागतरुपमा प्रयोग गरिदै आउनु र पुस्तान्त्रण हुदै जानुको जुन चक्रिय प्रणाली छ, त्यही नै समग्रमा संस्कृति हो भन्न सकिन्छ । सुदर्शन अर्याल का अनुसार (अर्याल, २०७६) मगर हरुले विसौना स्थापना गरी पुस्तौँ पुस्ता पित्तरहरुलाई वरपिपल घेरेर थापना गर्ने चलन छ मुर्ति राख्ने गरिदैन । परिवार आफ्ना पित्रृहरु आफ्नै कूलमा पुनरजन्म लिएर आउन् भन्ने अपेक्षा गर्दछन् । मृत्युपछि पनि पित्रृको रुपमा घुर विसौनीमा आफैसँग रही रहने हुँदा मिठो मसिनो र पाहुनाको पाहुर पहिलो नम्बरमा उनीहरुलाई पस्केर मात्र अरुले खाने चलन छ । यसले मगर जाति आफ्ना पूर्वजप्रति अति समर्पित जाति हो भन्न सकिन्छ ।

मगर जातिका आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक र धार्मिक मान्यताहरु अनुसार प्रकृतिप्रति श्रद्धा राख्ने पितृपूजक मगर जाति काल्पनिक देवीदेवताहरुको पूजा नगर्ने बरु यथार्थरुपमा अस्तित्वमा रहेका प्राकृतिक शक्ति र पितृहरुको पूजा र शान्ति गर्ने गरेका छन् (घर्ती मगर ः २०७७) । मगर संस्कृतिविद् बमकुमारी बुढामगरका अनुसार मगर जातिका आफ्नै दुइ ऋतुहरु छन् जसलाई उभेउली र उधेउली भनिन्छ । बार्षिक समयचक्रलाई यही दुइ ऋतुमा मौलिक ढंगले मानव जीवनपद्धतिसँग मगर जातिले आवद्ध गरेको छ । तराली भेगका मगर जाति पनि मगर मौलिक संस्कारहरु अनुसरण गर्ने गरेको मगर संस्कृतिका अध्ययेता जगबहादुर बुढाको धारणा छ (बुढा मगर, पृ.२०)। तिब्बती बौद्ध र खस संस्कृतिको चपेटाका बाबजुद डोल्पाका तराली मगरको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान आज पनि चुल्होका बज्यु र बराहाको पूजा मार्फत बाँचिरहेको उहाँको धारणा छ ।

परम्परागत कर्मकाण्डीय संस्कार तथा संस्कृति

जातिय संस्कार हरुका रुपमा गण्डकि क्षेत्रका मगर हरूमा जन्म, छैंटी, न्वारन, अन्नप्राशन, छेवर, कर्णवेध, छोरीको गुनियो चोली दिने, विवाह, तथा मृत्यु पछि गरिने अन्त्येष्टि संस्कारका साथै कूलदेवताको पूजा प्रचलनमा रहेका छन् ।

जन्म संस्कार

मगर परिवारमा बच्चा जन्मेको क्षणलाई उल्लासताका रूपमा लिइन्छ । बच्चा जन्मिएको समयलाई सूतक भनिन्छ । सूतक ३ देखि ७ दिन सम्मको रहन्छ । कसै कसैले ११ दिनसम्म पनि लम्ब्याउँछन् । यस बेला भाइ खलकका घरमा शुभ कार्यलाइ वर्जित गरिएको हुन्छ । बच्चा जन्मेको ६ दिनमा छैंटी गरिन्छ । यसलाई छैटौं,  छैंटी, अथवा छैटुङ पनि भनिन्छ । यस दिनमा भाविले बच्चाको भाग्य लेखन कार्य गर्छन् भन्ने विश्वासमा उत्सव मनाउने काम गरिएको भनिन्छ । यस दिन विभिन्न नाचगान गरेर रातभर जागै बस्तछन् । रातभर नाच्ने गाउनेलाई बिहान भए पछि नाङलामा चामल, पैसा, खानेकुरा, रक्सी आदि राखिदिने चलन छ । ३ दिन अथवा ७ दिन अथवा ११ दिनमा उक्त बच्चाको नाम राख्ने गरिन्छ । यसलाई न्वारान भनिन्छ । न्वारानका दिन, भान्जा अथवा जुवाइँले लोटामा गहुँत, फूल, चामल र रूपियाँ पैसा हालेर मानिल्याएका पूरोहित अथवा पण्डितका घर जान्छन् । पूरोहित अथवा पण्डितले गायत्री मन्त्रले उक्त गहँत मन्त्रिने काम गर्दछन् । बच्चा जन्मिएको समय सोधेर, तिथि, नक्षत्र पहिल्याइ, नाम जुराउने काम पनि गर्दछन् । यसरी पूरोहित अथवा पण्डितले मन्त्रिएको गहँत लगेर सुतक लागेको घरमा छर्किएर चोख्याउने गर्दछन् । न्वारानका दिन घर रातो माटो र गोबरले लिप पोत गरी चोख्याएको हुन्छ । आँगन, सिकुवा सबै बडारकुँडार गरिएको हुन्छ । घरमा गहुँत छर्किए पछि, सम्पूर्ण सूतक लागेका सन्तानलाई पनि खान दिइन्छ । नयाँ जन्मिएको बच्चालाई आँगनमा गोबरको कुण्ड बनाइ दूधको अर्घ दिई, त्यस कुण्डमा कुल्चाइन्छ । यसलाई सूर्यको दर्शन गराएको भनिन्छ । न्वारानमा चेलीबेटी, कुलकुटुम्ब, नातागोता, इष्टमित्र र छरछिमेकीहरूलाई निमन्त्रणा गरिएको हुन्छ । न्वारानमा आउँदा निम्तारूले चामल, पैसा, सक्नेले कुखुरा, जाँड, रक्सी, आदि ल्याउने गर्दछन् । समयको परिवर्तनसँगै आज भोलि बच्चालाई खेलाउने सामान, लुगा फाटा पनि दिइन्छ ।

अन्नप्राशन

बच्चा ६ महिनाको भएपछि भात खुवाउने चलन छ । यसलाई पाःनी अथवा “ज्याट् खुलाइ” भनिन्छ । यस दिन बच्चालाई सुन पानीमा नुहाएर नयाँ लुगा लगाइ दिने गरिन्छ । त्यसपछि चाँदिका सिक्काले भात खुवाउने चलन छ । कसैकसैले कुथुर्का नामको चराको टाउकाले पनि भात खुवाउने गर्दछन् । यसरी भात खुवाउने काम सबै भन्दा पाको उमेर भएका बाट सुरू गरिन्छ । भात खुवाए पछि पनि पाको उमेर भएकाले बच्चा र दाल चामलको पोको पिठिउँमा बोकी, जोर लौरो टेकेर “परदेश डुलाएको” भन्दै घर डुलाउने चलन छ । यसो गर्नाले बच्चाको आयु लामो हुन्छ भन्ने मान्यता छ । यसरी डुलेर आए पछि दुध अथवा दहीको सगुन खुवाउने चलन छ । बेलुकी भए पछि परदेशका लागि भनेर पोकामा राखि दिउँसो बच्चासँगै बोकीएको दाल चामलको खिचडी पकाएर बच्चालाई खुवाउने गरिन्छ । कतिपय घरमा पाःनीको दिनमा पनि नाचगान गरेर खुबै रमाइलो गर्दछन् ।

छेवर

परिवारमा जन्मिएको बच्चा छोरा भए ३ देखि ५ वर्षभित्रमा कपाल काटिदिने चलन छ । दोस्रो सन्तान छोरी भए ३ अथवा ४ वर्षमा पनि काट्न मिल्छ तर दोस्रो सन्तान छोरा भए, पहिलोको कपाल काट्न ५ वर्षको भइन्जेल पर्खनै पर्दछ । कपाल काट्दा “आमा कि मामाले” भन्ने चलन छ । आमाले काटिदिने भए झुक्याएर अथवा चोरेर काटिदिनु पर्दछ भने मामाले काटिदिंदा विधिवतरूपमा काटिदिने चलन छ । पहिलो चोटी केस काट्ने विधिलाई छेवर भनिन्छ । छेवरको केस काट्दा दाम्लाले घाँटीमा बाँधी कपाल काटिदिने चलन छ । कपाल काट्दा टुप्पी राखेर काट्ने गरिन्छ । कपाल काटि सकेपछि मामाले भान्जालाई टोपी लगाइदिने गर्दछन् । यस दिनलाई पनि उत्सवका रूपमा नै मनाइन्छ । कसै कसैको घरमा युवा तन्नेरीहरू रातको समयमा नाच गान गरेर खुबै रमाउने गर्दछन् । चेली बेटी, आफन्त, कूल कुटुम्ब, छरछिमेकीलाई गच्छे अनुसार निम्त्याइन्छ । सेलरोटी अथवा बाबरका साथमा मीठो मसिनोको बन्दोबस्त मिलाइएको हुन्छ । छोरीको छेवर गरिंदैन । छोरी चेलीलाई शूभ दिन ठहरयाएर गुन्यु चोली र मजेत्रो दिइ अशिर्वाद दिने गरीन्छ ।

विवाह संस्कार

विवाह दुई विपरीत लिङ्गीहरूको सम्मिलनको सामाजिक रूपमा स्वीकृत संस्था हो जसको प्रमुख उदेश्य मनोरञ्जन, प्रजनन र कहिलेकाहीँ समय, परिस्थिति, देश र कालअनुसार नियोजन गर्नु तथा सामाजिक उत्तरदायित्व वहन गर्नु हो । छोरा छोरी वयस्क भएपछि विवाहको कुरा आउँछ ।

विवाह संस्कारः मगर जातिमा विवाह दुइ प्रकार, मागी विवाह तथा प्रेम विवाह, प्रचलनमा छ ।

प्रेम विवाह ः मगर जातिमा केटाले आफुलाई मन पर्ने केटीलाई घरमा माग्न नगई प्रेम विवाह वा आमा बाबुको सल्लाहमा लैजाने प्रचलन पनि रहेकोछ । केटाले केटीलाई त्यसरी घरमा लगेपछि दुलहीलाई घरभित्र भित्रयाउने गरिन्छ । यस क्रममा दुलाहाको घरमा कुटुम्बले घरको दैलो लिपपोत गरी कुखुराको भाले काटेर दुलही भित्रयाउने गरिन्छ । उक्त दिन ईष्टमित्र बोलाई दुलाहा दुलहीलाई टीका लगाई आशिर्वाद दिने र भोज खाने गरिन्छ । यसरी भगाएर लगेको ३ दिन भित्र केटाको घरबाट रोटी, रक्सी, भातीको जाँंड र दही सहितको सगुन लिएर केटीको घरमा सोधनी (गीनक्हे) जानु पर्ने हुन्छ ।

यदि ३ दिन भित्र केटीको घरमा सोधनी (गीनक्हे) नगएको खण्डमा केटीको माईती पक्षले आफनो छोरी हराएको आरोपमा संबन्धित निकायमा उजुरी समेत दायर गर्न सक्ने संभावना रहेको हुन्छ । सोधनी (गीनक्हे) जाने दिनमा केटा पक्षका अनुभवी, चलाख र बोल्न सक्ने ब्यक्तिहरु केटीको घरमा गएर केटी पक्षसंग केटीमा आफुहरुले बुहारी बनाउन लगेको ब्यहोरा अति नै नम्र भएर जाहेर गर्नु पर्ने हुन्छ । केटा पक्षले आफना कुराहरु राखी सकेपछी केटी पक्ष राजी खुशी भएको खण्डमा केटा पक्षकाले लगेको रोटी, रक्सी, भातीको जाँड र दहि उनीहरुले स्वीकार गर्दछन । यसरी कोसेली स्वीकार गरी सकेपछी विवाह पक्का भएको मानिन्छ ।

मागी विवाह ः यसमा दुलहा पक्षले दुलही पक्ष संग दुलही माग्न जाने, सोधनि वा ठेकी लैजाने, सगुन फर्काउने, स्वयम्बर तथा विवाह गर्ने र त्यस पश्चात अन्तिममा दुलही फर्काउने संस्कार हरू पर्दछन् । केटी पक्षका अभिभावक हरू वा केटी स्वयमले स्वीकार गरेर हुन्छ भने पछि विवाहको औपचारिक रीति–रिवाज अनुसार कुरा अगाडी बढेको मानिन्छ ।

त्यस पछि केटा पक्षबाट केटी पक्षको घरमा सगुन सहित औपचारिक रूपमा केटी माग्न जाने काम गरीन्छ । यस बेला केटा पक्षले शगुनका रूपमा ठेकी लिएर जाने प्रचलन छ । सगुनमा सामान्यतयाः सेल रोटी, अन्डा, मासु, माछा, ठेकीमा जाँड, दही, रक्सी, फलफुल, हरू राखिने चलन छ । केटा पक्ष र केटी पक्ष बिच विवाह गर्ने दिन निश्चित भएपछि उक्त दिनमा जन्ती तथा निम्तालुहरुलाई भोज खुवाउनका लागी विवाहको अघिल्लो दिन केटी पक्षले मागे अनुसार चामल, मासु, रोटी, रक्सी, गहना, लुगा, घरको कुल देउताको रातो सेतो धजा, तथा आवश्यक सरसामानहरु केटाको घरबाट पुर्याउनु पर्ने हुन्छ । विवाहको दिन केटीको घरमा संपूर्ण वैवाहिक कार्यक्रमहरु सम्पन्न गर्ने गरिन्छ ।

मगर जातिको पारिवारिक ब्यवस्थापनमा महिलाहरुको स्थान महत्वपूर्ण रहेको हुन्छ । घरायसी कार्य विभाजन तथा निर्णय प्रकृयामा महिलाहरुको भूमिका अपरिहार्य रहेको हुन्छ। त्यस्तै गरी विवाह संस्कारमा पनि महिलाहरुको स्थानलाई सवोर्परि रुपमा लिईएको हुन्छ । केटा पक्ष र केटी पक्ष बिच विवाह गर्ने दिन निश्चित भएपछि उक्त दिनमा जन्ती तथा निम्तालुहरुलाई भोज खुवाउनका लागी विवाहको अघिल्लो दिन केटी पक्षले मागे अनुसार चामल, मासु, रोटी, रक्सी तथा आवश्यक सरसामानहरु केटाको घरबाट पुर्याउनु पर्ने हुन्छ । विवाहको दिन केटीको घरमा संपूर्ण वैवाहिक कार्यक्रमहरु सम्पन्न गर्ने गरिन्छ । अरु जातिमा झैं मगर जातिमा केटीको घरबाट दाईजो दिनु पर्ने कुरा अनिवार्य रहंदैन ।

विवाहको दिन दुलहीको घरमा केटीको मामा मावलीहरुको स्थान पनि अत्यन्त महत्वपुर्ण रहेको हुन्छ । दुलाहा सहितको जन्ती केटीको घरमा पुग्ने बेलामा स्वागत द्धारमा माईती पक्षले चिरागले स्वागत गरी सकेपछि मावली खलकले अक्षताले जन्ती पर्सिए पछि मात्र जन्तीहरुले विवाह घरमा प्रवेश पाउंदछन । उक्त दिन दुलहीको घरमा पाक्ने खानाका परिकारहरु मध्ये मावली खलकका लागी विशेष प्रकारले तयारी गरी खुवाउनु पर्ने हुन्छ, यसलाई मावली खुवाउने भनिन्छ । दुलाहाको घरबाट पनि मावलीहरुका लागी खसी, रोटी, रक्सी, भातीको जांड र दही आदि कोसेलीको रुपमा लैजानु पर्ने हुन्छ ।

विवाहको दिन जन्तीहरुलाई खाना सत्कारका लागी व्यवस्थित ढंगले बस्ने व्यवस्था गरिन्छ । यस क्रममा माईती पक्षका केटीहरुले जन्तीहरुलाई हात धुलाई दिने गर्दछन । त्यस पछि सगुनका रुपमा रोटी, मासु भातीको जांड र रक्सीले स्वागत गरि सकेपछि खाना खान दिईन्छ । खाना खाई सकेपछि माईती पक्षले सालको पातबाट तयार पारेको आकर्षक टपरी वर्नौली, नाच गान र हाउभाउ सहित जन्ती पक्षलाई हस्तान्तरण गरिन्छ । त्यस्तै गरी दुलाहाको बाबा, दुलाहा र लोकन्तेलाई मूल्य अंकित सालको पातको झोला हस्तान्तरण गरिन्छ । त्यस पछि उनीहरुले नाच गान र हाउ भाउ सहित उक्त झोलामा अंकित मूल्य सहितको पैसा सोही झोलामा राखेर माईती पक्षलाई फिर्ता गर्नु पर्ने हुन्छ । त्यस पछी लोकन्ते वा जन्ती पक्षले तोकेको कुनै व्यक्तिले वर्नौलीमा राखिएको सुंगुरको दाह्रा मुखमा च्यापेर बाघको अभिनय गर्दै भान्सामा गई त्यहाँ यही प्रयोजनका लागी राखिएको विशेष प्रकारको खाना खोजेर खाने प्रयत्न गर्दछन् भने माईती पक्षबाट एक जनाले कुकुरको अभिनय गर्दै उक्त बाघलाई भान्सा भित्र छिर्न दिदैनन् । यस प्रकारको अभिनय र नाच गान सहित वैवाहिक कार्यक्रम सकिए पछि माईती पक्षबाट बिदा पाए पछि दुलही लिएर जन्ती दुलाहाको घर फर्किने गरिन्छ ।

मृत्यु संस्कार

मानिस जन्मे पछि अन्तिम पटक गरीने संस्कार मृत्यु संस्कार मानिन्छ । मगर समुदायमा कुनै व्यक्तिको मृत्यु भयो भने मृतकको दाह संस्कार गरिन्छ र ७ वा १३ दिन सम्म मृतकको छोरा, बुहारी र छोरीहरु किरिया बसी मृतकको आत्माको चीर शान्तिका लागी धुप, दियो बालेर दिनमा एक पटक मात्र अलिनो खाना खाएर बस्ने गर्दछन । ७ वा १३औं दिनका दिन चोखिने क्रममा बाहुन पण्डित वा वापा वा भुषाल राखेर पुजा गरी चोखिने गरिन्छ । (श्रीस मगर, २०७४ १३८-१४०)

कूल पूजा

वैदिककालका मानिसहरु दुईवटा शक्तिलाई मान्थे । एउटा त अदृश्य तत्वको रुपमा रहेको भगवान र अर्का पुर्खाहरु । ऋग्वैदिक काल (आजभन्दा तीन हजार वर्ष पहिले) सम्म पनि कुनै प्राकृतिक समस्याको कारण अलौकिक शक्ति नै हो भन्ने मान्यता देखिन्छ । खडेरी, अतिबृष्टि, अनाबृष्टि, हुरीबतास आदिको कारण अलौकिक शक्तिलाई मान्ने चलन पहिलेदेखि नै चल्दै आएको चलन हो । यसैबाट जन्मिएको मानिन्छ कूलपूजाको परम्परा । मध्य पहाडको जहाँसुकै पाइने तितेपाती मगर जातिको पूजाआजामा उपयोग हुने धूप बन्यो जो विज्ञानले अधिक एन्टिवायोटिक गुण भएको वनस्पतिको रुपमा व्याख्या समेत गर्यो । भाङ्गो जसलाई फरा भनिन्छ यसको औषधीय उपयोगको अलावा रेसाबाट पोशाक संस्कृतिको विकास गर्यो । मध्ये पहाडमा सजिलै फसल दिने प्राचीन अन्न कोदो, घैया र जोंलाई खाध्य संस्कृतिमा उपयोग गर्यो । बाख्रा पालनबाट मगरको प्राचीन अर्थतन्त्र निकै समृद्ध रहेको पुष्टि हुन्छ । पशुपालनका माध्यमबाट पोशाक संस्कृति, खाद्य व्यवहार तथा आभूषण र संगीतयन्त्र समेत निर्माण गरी उपयोग गरेको देखिन्छ । 

मगर जातिको धर्म, सामाजिक संस्कारमा बदलिदो समय अनुसार केही परिवर्तन हरु देखा परेका छन् । अहिले मगरहरुले हिन्दु, बौद्य र ईसाइ धर्म समेत अंगालेका छन् । मगर जातिले यसलाइ धर्मको रोजाई वा अंगिकार गर्ने कुरा नितान्त व्यक्तिगत कुरा हो भन्ने धारणा राखेको पाइन्छ । यसो हुँदा एकातिर बौद्ध धर्मका अनुसार संस्कार कार्य गर्ने अर्को तर्फ मारकाट वा वलि दिने पनि गरेका छन् । नयाँ पिढीले आजभोली विदेशी संस्कार हरुमा बढी ध्यान दिएको पाइन्छ । यसो हुनाको मुख्य कारण संचार माध्यमको सहज पहुँच हो भन्न सकिन्छ । संस्कार कार्यका लागी मगरहरुमा परम्परागत रुपमा चेलीबेटी लाई प्रयोग गरिन्थ्यो तर आजभोली बाहुन पुरोहित वा मगर पुजारी बाट यस्ता कार्य सम्पन्न भई रहेका छन् । संस्कार विधिमा एकरुपता ल्याउनका लागी कर्मकाण्डकालागी निर्देशिका बनाउनु पर्ने देखिन्छ ।

मगरहरुका प्रमुख लोकगीत तथा नृत्य

मगर अध्ययन केन्द्र(मगर अध्ययन केन्द्र, २०६३)बाट अठार मगरातका मगरमा गरिएको अध्ययनमा तराली मगर हरुले गाइने गीतहरुमा भाआलु (चैतीमा देवताको स्वागत गर्न गाउने गीत), नवैजीत (चैती बोक्ने बेलामा गाउने गीत), क्याम्डो (लामाहरुले गाउने गीत) झाम्रे गीत, लामा गीत, बैसारी गीत, क्यासेट गीत आदी छन । आजकल आफुले गीत गाउन भन्दा पनि क्यासेटमा लोक गीत सुन्ने गरेको प्रमुख सूचनाकर्ताहरु र लक्षित समुह छलफलका सहभागीहरुले बताएका छन । यस जिल्लामा नाच्ने नाँचहरुमा झाम्रे नाच अति प्रचलित नाच भएको पाइयो । यो नाच जो पनि र जहिलेपनि नाच्ने गर्दछन । यसैगरि अन्य नाचहरुमा लामा नाच (लामाहरु नाच्ने), च्योकोरा (मान्छे मरेको बेला लामाहरु नाच्ने), घुरुञ्चा (लामाहरु ढ्याङ्गो बनाउदै नाच्ने), चैतीमा नाच्ने नाच  (चैतीमा मान्छेहरु फेटा गुथ्ने, रातो रिवनले बाध्ने र यसमा मयुरको प्वाँख र दुम्सीको कॉडा फेटामा अनिवार्य राखेर नाच्ने नाच), ढिटिङ्ग (तरवाजस्तो हतियार लिएर सेतो दौरा सुरवाल लगायर नाँच्ने) नाच्ने गरेको पाइयो । जसमा प्रमुख मान्छे गुरुवाले घाँघर लगाउने चलन छ ।

त्यस्तै रुकुम जिल्लामा नाचिने लोक नाचहरुमा पैसरुँ, सोरठी, (पुरुषले मात्र नाच्ने) ख्याली सिगारुँ, बलनाच, मैयूर (सराङ्गे) नाच (लोपोन्मुख), नचारु (पुरुषले मात्र नाच्ने) भूम्या÷बलनाँच झ्याउरे, लहरे, पैसरी झाँक्री (काँक्रीमा नाचिने) झाङखरे, नाम्को डिंग्रे, गरुवा (रन्मार्मैकोटमा नाचिने) फोरेल्नी (महिलाले मात्र नाच्ने) नाचहरु रहेको पनि उनिहरुले बताएका थिए । यसै गरि यस जिल्लामा बजाइने बाजाहरुमा मादल, देउडी, डम्फू, दमाहा, सनाही, झ्याली नर्सिङ्गा, वासुरी मुरली, भुर्चुङ्गा पैंजन, न्याउर, चाँप, खैजडी, ढ्याङ्गे (काँक्रीमा बजाइने) रहेको बताए । यस अधययनले मगरहरुको नाचहरु, गीतहरु र बजाइने बाजबहरुलाई विश्लेषण गरि हेर्दा डोल्पामा केहि संस्कारहरु गर्दा र चाडहरु मनाउदा लामा नाच नाच्ने र लामाहरुकै बाजाहरु बजाउने गरेको तर सामान्य अबस्थामा यी तिनै जिल्लामा चाड पर्व र संस्कारहरु मनाउदा झाम्रे नाच र झाम्रे गीत नै प्रचलित रहेको तथा आजकल क्यासेट गीत र त्यहि क्यासेट गीटमा नाच नाचिने पाइनुले हिन्दु वा बौद्ध धर्म सम्बन्धित संस्कारबाट फरक भै आफ्नै मौलिक प्राकृतिक धर्म र संस्कार संग सम्बन्धित भएको देखिन्छ । (मगर अध्ययन केन्द्र, २०६३)

डा.केशरजंग बरालमगरका (बराल, २०५०ः ८५–८६) अनुसार मगरहरू पहाडको डाँडाकाँडा, भीरपाखा, पखेरामा जन्मेर, हुर्केर आर्थिक विषमताको जाँतोमा पिल्सिएको भएता पनि यिनीहरू को जीवन निरस हुँदैन । आफ्नै जातीय नाचगानमा होमिएका र झुम्मिएका हुन्छन् । प्रायः मगरहरू मेला, घाँसपात जाँदा, पँधेरा, जात्रा, चाडपर्वमा समय अनुसारका गीत र नृत्यमा रमाइरहेका हुन्छन् । सुदूर पश्चिमको उत्तरी क्षेत्रका मगरहरू छोट्टी (केटा र केटी मिलेर बस्ने रोदी घर जस्तै बस्ने परम्परा पाइन्छ । पाल्पा, तनहूँ, स्याङ्जाका मगरहरू धान रोप्दा बाली (असारे गीत र कोदो रोप्दा, गोड्दा सालैजोमा, भदौ महिना लागेपछि झोरा (मगरहरू ले तिज गीतलाई झोरा भन्दछन्) असोज, कार्तिक, मंसिर, पौषसम्म सोरठी र नचरीमा, माघ, फागुन, चैत्र, वैशाख, जष्ेठ, असारसम्म कौहा र घाँटुमा भुलेका हुन्छन् । यसरी मगरहरू बाह्रै महिना जति दुःख कष्ट भोग्न परे तापनि सामयिक, सामाजिक, धार्मिक लोकनृत्यमा भुलेर जहिले पनि हँसिला देखिन्छन् । मगरहरु चाड, पर्व, मेला, राम रमिता, पूजा आजामा झाम्रे, चुटका, साले जो, यानीमाया, लस्के, ठाडो भाकाका साथै थुप्रै लोक गीतहरु गाउ‘छन् र नाच्छन पनि । यसै गरी झाम्रे नाच, सोरठी नाच, कौडा नाच, टप्पा नाच, नाच्ने गर्दछन भने काइके र खाम मगरहरु झोरा, डाम्फे, फांक, सराङ्गे, बैसरी, पैसरी, फरौले, भुमे नाच आदी नाच नाच्ने गर्दछन् । त्यसै गरी मगर बसोवास गर्ने अठार मगरात र तराली मगरहरुको वसोवास क्षेत्रहरुमा पनि विभिन्न सांस्कृति नाचगान हरु हुने गरेका छन् ।

प्रतिभा पुन ले लोकनाच लोकज्ञानको निधि मानेकी छन् । प्रदर्शनकारी लोककलाका रुपमा परिचित लोकनाच हरुमा मानिसका आफना आदिम भावना र धार्मिक भावना संप्रेषित भएका हुन्छन् । यस्ता नाचहरुबाट मनोरञ्जनका साथै प्राचीन संस्कृति, इतिहास, र सभ्यताको चिनारी हुन्छ भनेका छन् । (पुन, २०७५) वास्तवमा लोकनृत्यहरु समाजका दर्पण हुन् । स्थानीय लोकगीत एवम् नृत्यहरुले स्थान विशेषको परिचय दिन्छन् जस्तो लाग्छ । उदाहरणका लागी हिमाली ठाउँका मानिसहरुको नृत्यमा प्रयोग हुने शब्द, वेशभूषा, गहना, नाचको  लय र गति समथर स्थानमा नाचिने नृत्यमा फरक हुन सक्छ । नृत्यहरुका भाव भंगिमाहरुले समेत घटना विशेषका बारेमा धेरै कुराको जानकारी दिएका हुन्छन् ।

डा. मुकुन्द शर्माले आफनो पुस्तक मगरको घाँटोनाचमा (शर्मा, २०७६) पाल्पाका निस्दी, र्पूवखोला र माथागढी गाउँका मगरहरुको घाँटु नाचका बारेमा देखापरेका भ्रमहरुलाई मेटाउन तथा थप अध्ययन अनुसन्धानका लागि ठुलो मद्यत पुरयाउने विश्वास लिन सकिन्छ । घाँटुको कथावस्तु, घटनाक्रम, पात्र चरित्र, परिवेश, भाषाशैली, वेशभूषा, प्रस्तुतिको विधान आदि मगर संस्कृति अनुकूल रहेको कुरा डा. शर्माले गर्नु भएको छ । घाँटु गाथाको परिवेश कालीगण्डकी सेरोफेरो अर्थात नवलपरासी, पाल्पा, स्याङजा, तनहुँ, पर्वत, गुल्मी, बागलुङ आदि क्षेत्र भएको स्पष्ट हुन्छ । पात्रहरु प्नि त्यसै क्षेत्रका चौवीसी कालीन राज्यका राजारानीहरु भएको बुझिन्छ, त्यस्तै नृत्यङ्गनाको वेशभूषा पनि कालीगण्डकी प्रस्रवणक्षेत्रकै मगर समाज प्रतिविम्वित भएको झैं लाग्दछ ।

संस्कार तथा संस्कृतिका चुनौतिहरु

विश्वव्यापीकरणका कारणले मानिसका आदिमकालीन संस्कार हरुमा परिवर्तन वान्छनीय छ भन्न सकिन्छ । उदाहरणका लागी परम्परागत रुपमा पशुवलि दिने प्रचलनमा कमि आएको छ । सम्भवतः भावि दिन हरुमा पशुवलि दिने प्रथा रोकिने देखिन्छ । त्यसै गरी अमानवीय किसीमका संस्कार हरुलाई दुरुत्साहित गरीनु पर्छ भन्ने अन्तराष्ट्रिय दवाव श्रृजना भएको छ ।

मानिसको धर्म र संस्कृति प्रतिको मूल्य र मान्यताहरूमा आएका विचलनका मगर जातिमा पनि देखा परेको छ । युवा पुस्तामा विदेशी संस्कृतिहरुलाई रुचाउने प्रवृति बढेको देखिन्छ । त्यसै गरी बढ्दो शहरीकरण र बसाइ सराईका कारण पनि गाउँ घरका संस्कृति हरु हराउँदै गई रहेका छन् । राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक तथा सांस्कृतिक अतिक्रमणले पनि आफनो संस्कृति प्रति मगर हरुको आस्थामा कमि ल्याएको देखिन्छ । कतिपय जातिहरुको आफनो लिपि नहुँदा आफना संस्कृतिलाइ लिखित रुपमा संरक्षण गर्न कठिन भएका कारण पनि मौलिक संस्कृति हरु लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । विदेशमा जागीर का लागी जाने क्रम बढदै जाँदा मातृभाषा बोल्ने हरुको सँख्या दिन दिनै घटदो छ ।

सामाजिक संस्कारहरुमा विकृति मौलाएको छ । कतिपय संस्कारहरु धेरै खर्चिलो र आडम्बरी हुन पुगेका छन् । पूजा पाठमा पुरोहित हरुले कर्मपाण्डीय संस्कार गराउँदा धेरै विकृति ल्याएको गुनासो सुनिन्छ । युटयूबमा कर्मकाण्डीय संस्कार देखाएर कर्मकाण्ड गर्ने गराउने अभ्यास पनि बढेको छ । तिहारको देउसी भैलोमा पनि विकृति भित्रिएको छ । आजभोली त फिल्मी गीत र नाच हरु देखाएर देउसी भैलोमा दान माग्ने प्रचलन बलियो देखिन्छ । कतिपय समाजमा अन्य जातिका संस्कृति प्रति घृणाभावका कारण पनि आफना संस्कार र संस्कृति छोडने मनोवृति देखिएको छ ।

मगर जातिको धर्म, सामाजिक संस्कारमा बदलिदो समय अनुसार केही परिवर्तन हरु देखा परेका छन् । अहिले मगरहरुले हिन्दु, बौद्य र ईसाइ धर्म समेत अंगालेका छन् । मगर समाजले यसलाइ धर्मको रोजाई वा अंगिकार गर्ने कुरा नितान्त व्यक्तिगत कुरा हो भन्ने धारणा राखेको पाइन्छ । यसो गर्ने अधिकार व्यक्तिमा रहन्छ तर समग्र मगर जातिनै बौद्ध वा अन्य धर्मावलम्बी थिए वा हुन् भन्नु गलत हुने छ । नयाँ पिढीले आजभोली विदेशी संस्कार हरुमा बढी ध्यान दिएको पाइन्छ । यसो हुनाको मुख्य कारण संचार माध्यमको सहज पहुँच हो भन्न सकिन्छ । प्रत्येक परिवारले आफना नानी हरु लाई स्यानै देखी आफना संस्कार र संस्कृतिका बारेमा ज्ञान दिनु आवश्यक देखिएको छ ।

भावि रणनीति तथा कार्यक्रम

भाषा, कला, साहित्य र संस्कृति समाजको ऐना हो र मुलुकको गौरवशाली निधि हो । मौलिक तथा विभिन्न जातजातिका भाषा र संस्कृति, साहित्य र कला, गायन, संगीत, नृत्य, चित्रकला, मूर्तिकला, अभिनय कला, उद्घोषण कला, लेखनकला, सृजनात्मक गतिविधिहरुको संरक्षण, संवर्धन, प्रवद्र्धन, र प्रोत्साहन गर्न निम्न लिखित कार्यक्रम संचालन गरीनु पर्छ ।

१. नेपालका धेरै जातजातिहरुका इतिहास, भाषा, संस्कार तथा संस्कृतिहरु लोप हुने अवस्था देखिन्छ । यसो हुनुको मुख्य कारण वैज्ञानिक अध्ययन तथा अनुसन्धानका काम सुनियोजित ढंग बाट नहुनु र मूर्त अमूर्त कला एवम् संस्कृति हरुको संरक्षणको कार्यक्रमहरु अगाडी बढन न सक्नु नै हो । राज्यले यस्ता महत्वपूर्ण काम हरुमा सांस्कृतिक निधीहरुको संरक्षण तथा प्रवर्धन गर्नु पर्छ ।

२. विश्व विद्यालयहरुमा भाषा एवम् संस्कृतिका बारेमा खोजमूलक अनुसन्धान गर्ने तर्फ विद्यार्थी हरुलाई प्रेरित र सही मार्ग निर्देश गरीनु र्पदछ ।

३. सबै जात जाति हरुले आफना अमूल्य निधीका रुपमा रहेका संस्कार तथा संस्कृति हरुमा गर्व गर्दै यिनको संरक्षण गर्नु त्यत्तिकै आवश्यक देखिन्छ । उनि हरुलाई यस अभियानमा समावेश गराई सरकारले सहयोग गर्नु पर्छ ।

४. समाजमा अमानवीय तथा पशुपंक्षी हरुलाई यातनापूर्ण व्यवहार वा बलि दिने संस्कारहरुलाई दुरुत्साहित गरीनु पर्छ ।

५. नेपाल विभिन्न जातजातिको देश भएकोले यहाँका १२३ भन्दा बढी भाषाहरुको समान रुपमा संरक्षण र प्रवर्धनमा काम गर्नु पर्छ । विद्यमान अनिवार्य तथा निशुल्क शिक्षा सम्बन्धी ऐन, २०७५ को दफा २६(१) मा विद्यालयले प्रदान गर्ने शिक्षणको माध्यम नेपाली भाषा,

अङ्ग्रेजी भाषा वा दुवै भाषा वा सम्बन्धित नेपाली समुदायको मातृभाषा हुन सक्नेछ भनी उल्लेख भएको छ । यस बाट मातृभाषाको माध्यमलाई मान्यता मिलेको छ । तर नेपाली र अङ्ग्रेजी दुवै माध्यमलाई एउटै दर्जा दिइँदा नेपालको विद्यालयीय शिक्षामा अङ्ग्रेजीकरण हुन गई नेपाली भाषा र नेपालका अन्य राष्ट्रभाषा समेत विद्यालय शिक्षाको मूलधारवबट विस्तापित हुने अवस्था सिर्जना भएको छ । यस प्रावधानको पुनरावलोकन गरीनु पर्छ ।

६. विभिन्न चाड पर्वहरुको विविध पक्ष उजागर हुने गरी वित्तचित्र मार्फत स्वदेश एवम् विदेशमा समेत प्रदर्शन गरीनु पर्छ ।

७. समय अनुसार नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान तथा विश्वविद्यालयहरुले नेपालका भाषा तथा संस्कृतिका विषयहरुमा गोष्ठि संचालन गर्ने र पुस्तक हरु प्रकाशन गर्नु पर्छ ।

८. विद्यालयहरुमा नै नवसर्जकका लागि कविता, गजल सहितका साहित्यिक विधाको प्रतियोगिता गराइनु पर्छ ।

९. प्रचलित कानुन बमोजिम दर्ता भई भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको संरक्षण, विस्तार एवम् प्रवद्र्धनमा क्रियाशिल नाफा रहित संस्थाहरुको प्रवद्र्धन तथा भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको क्षेत्रमा क्रियाशिल सर्जकको प्रोत्साहनका लागि अनुदानमा कार्यक्रमका साथै तत्सम्वन्धी गतिविधि अघि बढाउन आवश्यक छ ।

१०. साहित्य, कला र संस्कृतिको प्रवद्र्धन एवम् विकासमा टेवा पुर्याउने, सृजनशील समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने सर्जक हरुलाई स्थानीय सरकारले वर्षेनी पुरस्कार प्रदान गरिनु पर्छ ।

११. पठन एवम् अध्ययन संस्कृतिको विकास गर्न नगर तथा गाउँका प्रत्येक वडाको आवश्यक ठाउँमा इन्टरनेटको अडियो भिजुअल सहितको पुस्तकालय स्थापना गरिनुका साथै अध्ययन संस्कृतिलाई वढावा दिन आवश्यकता अनुसारका घुम्ती कार्यक्रम सञ्चालन गरिनु पर्छ ।

सन्दर्भ सामग्री

राई, सचेन्द्र दुमी, घुम दार्जिलिङ, मगर जाति(मगर किरात), उत्पत्ति र अवस्थान भाषा र जनसंख्या, रुपरंग अनि वीरता, राहा, वर्ष १, अंक १, असौज २०५१

थापा, एम. एस., प्राचीन मगर र अक्खा लिपि, बृजी प्रकाशन, २०५९

Chemjong, Iman Singh, History and culture of Kirat people, Kirat Yakthung Chumlung, 2003

थुलुङ, नारदमुनि, किराँतको नालीबेलि, श्रीमति अङ्गुर कन्दङवा, २०४२

नेपाल, प्रदीप, हाम्रो इतिहासको आरम्भ हिमवत्खण्ड, गोरखापत्र, २०७६

गुरुङ, प्राज्ञ डा. जगमान, गण्डकीप्रस्रवण क्षेत्रको साँस्कृतिक सम्पदा, पश्चिमाञ्चल विकास मञ्च, २०६७

पोखरेल, प्रा. बालकृष्ण, खस जातिको इतिहास, फिनिक्स बुक्स, २०७५

थापा, गोविन्द प्रसाद, मगर अध्ययन केन्द्र, २०७६

मगर अध्ययन केन्द्र, अप्रकाशित अध्ययन प्रतिवेदन, अठार मगरातका मगरहरुको साँस्कृतिक संस्कारहरु तथा धार्मिक आस्थासम्बन्धी अध्ययन, आदिवासी जनजाति उत्थान राष्टिय प्रतिष्ठान, ललितपुर, २०६३

बराल, केशरजंग, छलफल पत्रः  मगरहरुको धर्म र संस्कृति । नेपाल मगर सँघ, स्याङ्गजाले वालिङ्गमा २०६२ साल आश्विन १४ र १५ गते आयोजना गर्ने अन्तरक्रिया कार्यक्रममा प्रस्तुत कार्यपत्र

घर्ति मगर, के मगरात मगर जातिको मौलिक धर्मसंस्कृतिको पहिचान बन्न सक्छ ?, www.pahilopage.com/2020/10/18, २०७७

श्रीस मगर, डा. मीन श्रीस मगर, नेपाली राष्ट्रियताको विकासमा मगर पुजारीहरुको भूमिका, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०७७

चिदी, छविलाल, मगर समाजमा देवीदेवताप्रतिको विश्वास र पूजाविधि, मगर अध्ययन केन्द्र, काठमाण्डु, २०७२

खत्री, प्रा.डा.प्रेम, नेपालका जातीय सामाजिक संस्कार, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, काठमाण्डौ, २०७३

नेपाल सरकार, सूचना विभाग, २०६७

खत्री, प्रा. डा.प्रेम, संस्कृति र अनुभूतिका आयाम हरु, सम्पदा संरक्षण, विपद व्यवस्थापन तथा सामुदायिक विकास समाज, २०७०

हिस्की, माया, डोल्पा जिल्लामा वसोबास गर्ने तराली मगरहरुको अमूर्त संस्कृति रुङ्मा(चैती) पर्व बिषयक अध्ययन, २०७६

अर्याल, सुदर्शन, कुलपूजा ः पूर्खा र प्रकृति रिझाउने उत्सव, किन, कसरी र कहिले गरिन्छ ? २०७६ फागुन ३० गते

बुढा मगर, जग बहादुर, प्रेम खत्री, नेपालका जातीय संस्कार अंक ५, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०७६

बराल, केशरजंग, पाल्पा, तनहुँ र स्याडजाका मगरहरुका संस्कृति, नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०५०

पुन, प्रतिभा, पुख्र्यौली लोकनाचः एक चिनारी, लालबहादुर पुन, २०७५

शर्मा, डा. मुकुन्द, मगरको घाँटो नाच, नेपाल सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०७६

An Introduction to China’s Monguor People

Monguor people pf China

An Introduction to China’s Monguor People

Rachel Deason

16 June 2018

The Monguor are a relatively small ethnic minority in western China whose colorful traditions face extinction in the modern age.

The Monguor, as the ethnic group is called by Western scholars, go by several names. They call themselves the Chaghan Monguor, which means “White Mongols.” Their official name in China, however, is Tu, which may derive from Tuyühu Khan, a possible ancestor of the Monguor.

Homeland

Most Monguor live in the eastern part of western China’s Qinghai province, primarily in the Datong Hui and Tu Autonomous County, the Minhe Hui and Tu Autonomous County, and the Huzhu Tu Autonomous County. Most live off the land, subsisting as farmers and dabbling in animal husbandry as well as seasonal work in the cities. The average yearly temperature in Monguor lands is around 8°C (46.5°F).

Qinghai province is large but scarcely populated, and much of it once belonged to Tibet, helping explain the overwhelming number of Tibetan Buddhists within Monguor ranks.

History

Monguor history is widely contested, with some scholars believing the people to be direct descendants of the Xianbei – or proto-Mongols – and others claiming the Monguor first arose in the Yuan dynasty as mixed-race descendants of Mongol troops stationed in the Qinghai area. Some even believe the Monguor to be Turkic or Han in blood.

One reason it is so difficult to pinpoint the origins of the Monguor is due to wide diversity within the group, as well as the confusing system of classification of ethnic minorities that the Chinese government imposed after 1949. By the time of the Communist takeover, the Monguor had already begun to lose their language. Those who were Monguor but could only speak Mandarin were classified as Han, the term for China’s largest ethnic group. Those who could not speak their language but had adopted Islam were classified as Hui, an umbrella term for Chinese Muslims who don’t fit neatly into another ethnic group. Those who could speak their language and had adopted Islam were sorted into the Dongxiang, Bao’an, and Yugu.

Culture

Throughout their disjointed and convoluted history, the Monguor have lost many of the traditions that once made them unique. However, there are still elements of the culture that refuse to die off.

Though most Monguor now only speak Mandarin, two distinct Monguor languages still exist: Mongghul and Mangghuer, both Mongolic languages. In 1979, a script based on the Roman alphabet was created for Mongghul and quickly caught on with those living in Huzhu Tu Autonomous County. Still, the script didn’t help significantly in the preservation of the language.

An estimated 98% of all Monguor are Tibetan Buddhist, and Tibet even considers them part of the Tibetan nationality, despite no historical, cultural, or linguistic ties between the two groups. Their main center of worship is the Youning Monastery, located about an hour and a half from Qinghai’s capital of Xining. Most villages have their own Buddhist temple and Taoist shrine as well

Unlike their Han neighbors, whose main festival is Chinese New Year, the Monguor’s main holiday is Nadun, a 63-day festival held at the end of the summer, which celebrates the harvest. Celebrations themselves don’t last as long as they once did, mirroring the unfortunate decline of Monguor culture. The festival does, however, nod back to the Monguor’s animistic and shamanistic past, with a medium known as the Fala being a large part of the festivities. Other Nadun traditions include the donning of masks for dances that retell Monguor history.

https://www.instagram.com/yanyi_cos/

The Monguor (Chinese: 蒙古尔) or Tu people (Chinese: 土族, 土昆), White Mongol or Tsagaan Mongol are one of the 56 officially recognized ethnic groups in China. The “Tu” ethnic category was created in the 1950s.

According to the 2000 census the total population was 241,198 and lived mostly in the Qinghai and Gansu provinces. The 2010 census gave their number as 289,565. The Monguor people speak the Monguor language, which belongs to the family of Mongolic languages but has been heavily influenced by both local Chinese and Tibetan dialects. These days, nearly all Tu people can also speak Chinese. Most are farmers, and some keep livestock.
Their culture and social organizations have been influenced by Confucianism, Tibetan Buddhism, Taoism, and local beliefs. A few Tu in Huzhu and Minhe are Christian, the result of on-going American and Korean missionary work in the area.

more information:
https://en.wikipedia.org/wiki/Monguor_people

#china #中国 #중국 #土族 #ethnic #民族 #pueblo #Nation #etnik #etnico #Travel #Voyager #reizen #minority #путешествовать #viajar #旅游 #viaggio #culture #ثقافة #Kultur #Minority #cultura #Tourism #fashion #패션 #ファッション #옷스타그램 #style #series / Photographer: 陈海汶

न्वाँगी र महोत्सवहरू

न्वाँगी र महोत्सवहरू

डा. मीन श्रीस मगर

नवम्बर २३, २०२१ फेसबुक

तीस चालीसको दसकसम्म पश्चिम नेपालका पहाडी बस्तीहरूमा निकै हरभरा र मानिसहरूले भरिभराउ हुन्थे । असोजबाट पाक्न थालेको धान कात्तिकसम्ममा स्याहारी सकेर मंसिरको पहिलो हप्तातिर न्वाँगी खाने गरिन्थ्यो । स्थानीय देवदेवी र पितृलाई नयाँ धानको चामल चढाएपछि मात्र गाउँलेले नयाँ चामलको भात खाने प्रचलन थियो । पहाडबाट तराई एवं शहर केन्द्रित बसाइँसराइँले तीब्रता पाउन थालेपछि गाउँघरहरू सुनसान बन्दै गए भने लोकसंस्कृतिहरू पनि लोप हुँदै गए । अहिले अाएर पुरानो संस्कृति संरक्षणको माध्यमबाट ग्रामिण पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने अभियान थालनी भएको देखिन्छ । सरकारी स्तरबाट पनि नयाँ नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यहरू घोषणा गरिएको छ । लोककला, संस्कृति, जैविक कृषि र पर्यटनका माध्यमबाट गाउँघरहरूलाई पुनः जीवन्त र हराभरा बनाउने उद्देश्यका साथ न्वाँगी महोत्सवहरूको अायाेजना गर्न थालिएको पाइन्छ । यो अत्यन्त सकारात्मक पक्ष हो ।

कालीगण्डकी प्रश्रवण क्षेत्रका बस्तीहरूमा न्वाँगी खाने चलनलाई न्वाँगीभेजा पनि भनिन्छ । यस भेगमा ‘भेजा’ ले महत्वपूर्ण परम्परागत सामाजिक संस्थाको रूपमा स्थान पाएको छ । मगर भाषाको ‘भयाकजा’ शब्दको अपभ्रंश रूप नै ‘भेजा’ हो । अन्न बाली लगाउने र स्याहार्ने खास खास समयमा गाउँलेहरू मिलेर सामुहिक रूपमा उत्पादनसँग सम्वन्धित स्थानीय देवदेवीहरूको पूजा गर्ने परम्परालाई परम्परागत धार्मिक संस्था भेजाले नियमन (govern) गरेको हुन्छ । न्वाँगी वा न्वाँगीभेजाले धान बाली स्याहारेपछि गरिने पूजाआजालाई बुझाउँद छ । पुरानो समयमा न्वाँगी कार्यक्रमको दिन तोक्ने काम गाउँका मुखिया, जिम्माल, उमरा आदिले गर्दथे । अहिले गाउँका बुढापाका एवं अगुवाहरूले मंसिरको १, ३ वा ५ गते न्वाँगीको दिन तोक्ने गरेको पाइन्छ ।

मातृशक्ति देवीलाई नै उर्वराशक्तिको प्रतीक मानेर गाउँको सिरानमा रहेको देवस्थलमा न्वाँगी खाने दिन सबै घरकुरियाबाट नयाँ धानको चामल चढाउनुका साथै बाजागाजा सहित बलिपूजा गर्ने र बन्दुक पड्काउने चलन पाइन्छ । चामल, दही, केरा र सिलाम मिसाएर प्रसाद बनाउने गरिन्छ । उक्त प्रसादको टीका लगाए सबैले खाने गरिन्छ । न्वाँगीको अवसरमा पाहुना बोलाएर खानपिन गर्ने चलन पनि रहेको पाइन्छ ।

हालैका वर्षहरूमा न्वाँगी संस्कृतिलाई महोत्सवका रूपमा मनाउन थालिएको पाइन्छ । वागलुङको बडिगाड गाउँपालिका, पाल्पाको दोभान लगाएतका स्थानहरूमा न्वाँगीलाई भव्य महोत्सवका रूपमा ३-४ दिनसम्म मनाउने गरिएको पाइन्छ । लापोन्मुख अवस्थामा पुगेका कृषिसँग सम्वन्धित गाउँघरका स्थानीय चाडवाडहरूलाई यसरी उत्सवकै रूपमा मनाउने अभियानको थालनीले धेरै राम्रा र सकारात्मक सन्देशहरू प्रवाह हुन्छन् । पहाडबाट बसाइँ सरेर तराई एवं शहरी क्षेत्रमा पुगेकाहरू र तिनका सन्ततिहरूलाई आफ्ना पुर्ख्यौली थलो र त्याहाँको लोकसंस्कृति प्रति सद्भाव जगाउने तथा नयाँ सम्बन्ध स्थापना गराउने कार्यमा यस्ता महोत्सवहरूले महत्वपूर्ण योगदान पुगाउन सक्दछन् । लोप हुनै लागेका सांस्कृतिक धरोहरहरू मारूनी, घाँटु, कौरा, यानीमया, सालैजो, चुड्का, रोइला आदि लोकगीत, नाट्य र नृत्यहरूले पुनर्जीवन पाउन सक्छन् । लाेकसंस्कृतिको प्रचार प्रसार तथा प्रबर्द्धनका साथै स्थानीय लोकप्रतिभाहरूको पनि कदर र सम्मान वृद्धि हुन्छ । यस्ता महोत्सवहरूले परम्परागत सीपमा आधारित हस्तकलालाई प्रवर्द्धन गर्नुका साथै ग्रामिण पर्यटन विकासमा टेवा पुगाउने हुँदा स्वरोजगारको वातावरण सिर्जना हुन गई गाउँबाट अन्यन्त्र बसाइँसराइँको तीब्रतालाई केही हदसम्म नियन्त्रणमा ल्याउन सघाउने देखिन्छ ।

छठ पर्वको महत्व

छठ पर्वको महत्व
आदर्श समाज सम्वाददाता
कार्तिक २६, २०७५

चार दिनसम्म मनाइने छठ पर्वमा पहिलो दिन बर्तालु महिला वा पुरुषले स्नान गरी चोखो हुने यस विधिलाई ‘नहायखाय’ भनिन्छ । दोस्रो दिन ‘खरना’। तेस्रो षष्ठीका दिन नदी वा तलाउमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य र चौंथो दिन बिहानै उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि यो पर्व सम्पन्न हुन्छ ।परिवारको कल्याण, सन्तान प्राप्ति र आरोग्यको कामना गर्दै घरका देवीदेवताका पूजाका साथै छठी माता र सूर्यदेवको पूजा अराधना गरी यो पर्व निष्ठाका साथ मनाइने गरिन्छ । यस पर्वमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिनाका साथै छठी माताको पनि पूजा गरिने भएकाले यस पर्वलाई छठ पर्व भनिएको हो ।को हुन् छठी माता ?छठी माताका सम्बन्धमा धार्मिकग्रन्थ ‘मद्यदेवी भागवत् पुराण’को नवौं स्कन्धमा उल्लेख भएअनुसार सन्तान प्राप्तिको मनोकामना राखेर राजा प्रियव्रतले यज्ञ गरे । महषि कश्यपले यज्ञको आहूतिका लागि पकाइएका खिर रानी मालिनीलाई प्रसादको रुपमा ग्रहण गर्न दिए र त्यो खिर खाएपछि निर्धारित समयमा रानीले एक पुत्ररत्न जन्म दिइन् तर उनी मृत अवस्थामा जन्मेका थिए ।सन्तान प्राप्त भएको खुशी एकै छिनमा शोकमा परिणत भयो । मृत सन्तानको जन्मको खबरले राजा बिहृवल भए र सो सन्तानको अन्तिम संस्कारका क्रममा मसान घाटमा राजा प्रियव्रतले प्राण त्याग गर्न खोजे ।सोही समयमा दिव्यरथमा सवार एक देवी प्रकट भएर राजालाई प्राण त्याग नगर्न सल्लाह दिँदै भनिन् ,’म, ब्रहृमाकी मानस पुत्री देवसेना हुँ । सृष्टिको मूल प्रवृतिबाट मेरो उत्पति भएको हो । सोही कारणले मलाई षष्ठी पनि भनिन्छ ।’उनले भनिन्, ‘हे राजन’ मेरो पूजा गर्नु र प्रजालाई पनि पूजा गर्न सल्लाह दिनु । मेरो पूजा गरेमा सन्तानको रक्षा, कर्मशील सन्तान हुने, मनोकामना पूरा हुने र दरिद्रता पनि अन्त्य हुनेछ ।” त्यसपछि राजाले देवीको आज्ञानुसार पूजा गरेपछि पुनः पुत्ररत्न प्राप्त भयो । कात्तिक शुक्ल षष्ठी तिथिमा षष्ठी देवीको पूजा शुरु भएको र कालान्तरमा षष्ठी शब्द अपभ्रंश हुँदै छठ वा छठी पर्वको नामले परिचित भएको देखिन्छ ।छठ पर्वमा सूर्यको पूजात्रेता युगमा भगवान् रामले वनवास हुँदा रावणको बध गरेको र वनवासको अवधि पूरा भएपछि कात्तिक शुक्लऔंसी तिथिमा उनी अयोध्या फर्केकाले सोही साँझ अयोध्यावासीले खुशीयालीमा दीप प्रज्जवलित गरेर दीपावली मनाइएको कुरा राममायणमा उल्लेख छ । राजकाज सञ्चालन गर्नुअगावै रावणसँग भएको युद्धको दागबाट मुक्त हुन ऋषिहरूले भगवान् रामलाई कात्तिक शुक्ल षष्ठीे तिथिमा सूर्यको उपासना गर्न सल्लाह दिए ।अविलम्ब राजकाज सञ्चालन गर्नुपर्ने भएकाले सोही तिथिमा रामले सूर्यको उपासना गरेर पाप मोचन गरेका र यी दुबै महत्वपूर्ण कार्य एउटै तिथिमा भएकाले संयुक्त रुपमा षष्ठी माता र सूर्यको पूजा गर्न थालिएको विश्वास गरिन्छ ।यसैगरी सर्वशास्त्रज्ञ शौंनक मुनिले रोगग्रस्त, सन्तानहीन, अल्पआयुमा मृत्यु लगायत कष्टमा रहेका मानवको दुःख नाशको उपायबारे सूतजीसमक्ष जिज्ञासा राख्दा सोही समयमा उपस्थित भीष्म पितामहले पुलस्त्यमुनिबाट प्राप्त जानकारी सुनाउँदै, भने, ‘एक दुष्ट क्षेत्रीय राजा कुष्ठ र क्षयरोगबाट ग्रसित थियो । सो कष्टबाट मुक्ति पाउनका लागि उनले मृत्युलाई नै वरण गर्नु नै उत्तम उपाय ठाने । सोही समयमा एक ब्राहृमण राजदरबारमा पुगेपछि राजाले विद्ववान ब्राहृमणसमक्ष आफ्नो शारीरिक कष्टका साथै कतिपय प्रजा पुत्रविहीन रहेको र कतिपयको अल्पायुमा मृत्यु हुने गरेकाले सोको समाधान गर्ने उपाय बताउन आग्रह गरे ।’त्यसपछि ब्राहृमणले सबै कष्टको निवारण सूर्यदेवको उपासनाबाट मात्र सम्भव रहेकाले कात्तिक शुक्ल पञ्चमी तिथिमा खरना गर्दै षष्ठी तिथिमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यको पूजाबारे जानकारी गराएकाका थिए । सोहीबेलादेखि षष्ठी तिथिमा विधिवत् सूर्यदेवको पूजा गरेपछि राजा र प्रजाको कष्ट निवारण भएको विश्वासमा यो पर्वकोे महत्व बढ्दै गएको उल्लेख छ ।पर्वको विधि :यस पर्वका बर्तालुले कात्तिक शुक्ल चतुर्थीमा घरको पूजास्थलमा गाईको गोबरले लितपोत गर्छन् । त्यसपछि, स्नान गरी अरुवा अरुवाइन खाने गर्छन् । यसलाई ‘नहायखाय’ भनिन्छ । पञ्चमी तिथिका दिन ‘खरना’ गरिन्छ । सो दिन बर्तालु दिनभर उपवासमा बसेर बेलुकी नयाँ माटोको चुल्होमा खिर पकाउने गर्छन् ।घर-घरमा देवीदेवताको पूजापाठको क्रममा सो खिर प्रसादको रुपमा चढाइन्छ । परिवारका सदस्यलाई प्रसादको रुपमा वितरण गरेपछि बर्तालुले पनि सो खिर प्रसादको रुपमा ग्रहण गरेर पुनः उपवासलाई निरन्तरता दिने गर्छन् । त्यसपछि, लगातार ३६ घण्टाको कठोर उपवासका क्रममा षष्ठी तिथिमा अस्ताउँदो र बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ पर्व समापन हुन्छ ।कृषिमा आधारित पूजा सामग्रीकात्तिक महिनामा हुने यस पर्वलाई कृषिमा आधारित पर्वको रुपमा लिएको पाइन्छ । किसानको आफ्नै खेतबारीमा पाइने भण्टा, मुलासहितको बोट, हल्दीसहितको बोट, उखु, केरा, अलुवा, जुटा, नरिवल, सुथनी, फलफूल, पान र सुपारीका साथै नयाँ बाँसको टोकरी, पङ्खा, माटोको भाँडो, माटोको कलात्मक हात्तीलाई पूजा सामाग्रीको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । माटोको कलात्मक हात्तीको अग्रभागमा दियो बालिन्छ । । यसका साथै विभिन्न प्रकारका मीर्ठाई, ठेकुवा, भुसुवा, खजुरियालगायत पकवानहरु चढाइने गरिन्छ ।किसानले कात्तिक महिनालाई खेतीपातीको अन्तिम महिनाको रुपमा लिन्छन् । दयनीय निम्न वर्गको आर्थिक अवस्थामा सुधार ल्याउन र ती समुदायको शिल्पीको महत्व दर्शाउनका लागि पनि ती सामाग्री पर्वमा अनिवार्य गरिएको पाइन्छ ।डुमले बनाएका बाँसका सामान, कुमालले बनाएका माटोका सामाग्री र कृषकले उत्पादन गरेका कृषिका सामाग्री यो पूजामा राखिने गरिएको पर्वका विश्लेषक कृपानन्द झा बताउँछन् । विभिन्न समुदायका मानिसहरु जलाशयको डिलमा सौहार्दपूर्ण वातावरणमा यो पर्व मनाउने भएकाले यस पर्वलाई विभेदरहित, समावेशी एवं साझा पर्वको रुपमा लिन थालिएको छ ।

मुखाष्टमी ( शिवलाई मुकुट पहिर्याउने दिन)

Frannkey Franz is feeling blessed with Maharjan Rohan and 
13 others at Kumbeswor , Banglamukhi.

Friday Nov 12, 2021

हरेक वर्ष कार्तिक शुक्ल अष्टमी अर्थात् कछलाथ्व अष्टमीको दिनलाई मुखाष्टमीको रुपमा लिइन्छ। वर्षमा आउने ४ प्रमुख अष्टमीहरु मध्ये एक मानिने मुखाष्टमीको दिन एक छाक मात्र खाइ मुखँ अप्सँ भनि व्रत बस्ने चलन पनि रहि आएको छ।

मुखाष्टमी भनेको के हो त?

मुखाष्टमी भनेको मुखल अर्थात् मुकुट लगाइदिने अष्टमी हो। आजको दिन विभिन्न शिवालयमा शिवलिङ्गमा श्री पञ्चबुद्ध रहेको मुकुट पहिर्याउने गरिन्छ। तर हाल भने यो प्रथा पशुपतिनाथ र पाटनस्थित सर्वेश्वर महादेव कहाँ मात्र सिमित हुँदै गएको देखिन्छ। यस दिन पशुपतिनाथलाई स्वयम्भूबाट ल्याइएको मुकुट लगाइदिने गरिन्छ भने सर्वेश्वरमा हिरण्यवर्ण महाविहारबाट मुकुट ल्याउने प्रचलन छ।यसरी मुकुट लगाइदिएर विधिपुर्वक पूजा गरेपछी सो एक दिनको लागि शिवलिङ्ग नभइ चैत्यको रुपमा पुजिन्छ। सुन्दा अनौठो लागे पनि, काठमाडौ उपत्यकाको रैथाने संस्कृती यो धार्मिक सहिष्णुताको अनुपम नमुना हो, सह-अस्तित्वलाई आत्मसात गर्नुको उपज हो। उपत्यकामा शिवलिङ्गलाई मात्र चैत्यको रुपमा लिने नभइ विभिन्न चैत्यहरु जलद्रोणी सहित पनि बनाइएका हुन्छन भने त्यसलाई शैव-बौद्धको धर्मको समग्र रुपमा लिइन्छ।

किन लगाइदिन्छ त शिवलाई मुकुट?

यसको बारे जान्नलाई यहाँको प्रचलित किंवदन्ती सुन्नपर्ने हुन्छ। किराँतकालसँग जोडिने यो किंवदन्तीको कति कुरा सत्य होला, कति कुरा मिथ्या पनि होला ! प्रचलित किंवदन्ती अनुसार विरुपाक्ष नाम गरेका एक सुन्दर युवक १२ वर्षको उमेरमा आफ्नो घर छोडी वनमा बस्न गए।वनमै आफ्नो बासस्थान बनाइ बसेको थुप्रै वर्ष भयो र उनी युवक भए। एकदिन संयोगले आमा र छोराको जम्काभेट भयो तर थुप्रै वर्ष भइसकेकोले दुबैले एक अर्कालाई चिनेनन् र उनीहरु एक अर्काप्रती आकर्षित भइ कामवासनामा लीन भइ संभोग गरे।विरुपाक्षले पछि आफ्नो आमा हो भन्ने थाहा पाएपछी पाप मोचन गर्नाको लागि पशुपतिको शरणमा गए र महादेवले तामा पगालेर त्यसको झोल बनाएर पिए सबै पापबाट मुक्त हुन्छौ भनी पठाए।आज्ञा अनुसार तामा पकाइ अब पग्लियो होला भनी खोली हेर्दा, त्यसको रापले गर्दा उनी कुरुप भए। महादेवले आफूलाई झुक्याएको बुझी उनी बुद्ध कहाँ गए र बुद्धले उनलाई एउटा जपमाला दिए र मन्त्र जप गरेर जुन दिन खिइन्छ, तब पापमुक्त हुनेछौ भनी पठाए। त्यसपछी उनी बाग्मती किनारमा बसि हरेक दिन जप गर्दै बस्न थाले, तर धेरै समय जप गर्दा पनि माला नखिइएपछी दिक्क मानेर चहार्न हिँडे। यत्तिकैमा उनले एउटा बालक फलाम घोट्दै गरेको देखे र बच्चालाई सोध्दा फलाम घोटेर सियो बनाउन लागेको जवाफ पाए।त्यसपछी उनी फेरि जप गर्न थाले र एक दिन फेरि उनले वनमा दुइजनाले सियोले रुख काट्न खोजेको देखे र कुनै दिन भंगेरा जोडीले आफ्नो चुच्चोमा बाग्मतीबाट पानी ओसार्दै गरेको देखे। भंगेरालाई सोध्दा जवाफमा पोखरी भर्नलाई भन्ने पाए। यसरी विभिन्न असामान्य काम देखेर अन्तिममा विरुपाक्षले जप मात्र गरेर नहुने तर धैर्यता, विश्वास र एकचित्त चाहिने भनी बुझेर तन मनले जप गर्न थाले र केही समयपछी माला खिइयो र उनी पाप मुक्त भए। र उनको कुरुप अनुहार पनि पहिले जस्तै सुन्दर भयो। पशुपतिले आफूलाई कुरुप बनाएको कुराको रीसले उनले पाशुपात क्षेत्रमा शिवलिङ्गहरुमा लात हान्दै बिगार्दै हिँड्न थाले।आफूलाई पनि बाँकी नराख्ने बुझेर महादेवले बुद्धलाई पुकार गरे र बुद्धले आफ्नो पञ्चबुद्ध सहितको मुकुट दिई पहिरिन भने। विध्वंस गर्दै हिँडेका विरुपाक्ष पशुपतिको सामुन्ने पुग्दा त्यहाँ बुद्धको मुकुट देखि गुरुको सम्मानमा केही नगरी फर्किए। यसै अनुरुप श्री पशुपतिनाथलाई बुद्ध मुकुट लगाइदिएको भन्ने प्रचलन छ। आज पनि पशुपात क्षेत्रमा रहेको यता उता ढल्केको बिग्रेको शिवलिङ्गहरु, विरुपाक्षले गरेको निशानी हो भनी मान्दछन्।

आजको दिन बज्रयान र महायान बौद्धमार्गीहरुले १०८ लोकेश्वर मध्येका अन्तिम लोकेश्वर धर्तिमा आउनुभएको दिनको रुपमा लिने गर्दछन्। साथै परम्परा अनुसार आजको दिन बज्रयानी बौद्ध धर्मावलम्बीहरु पशुपतिको दर्शन गर्न जाने गर्दछन्। कथा किंवदन्ती जे जस्तो रहेता पनि दुई भिन्न धर्म बीचको दुरीलाई मेटाएर समागम रुपमा शैव- बौद्ध बीच सहिष्णुता कायम गर्ने यस्ता प्रचलनहरुलाई हामीले सम्मान गर्नुपर्छ। हाल भने, पशुपतिमा देखिएला भनी, मुकुटलाई फूलै फूलले ढाक्ने गरेको पनि पाइन्छ, जुन नगर्दा राम्रो हुनेथ्यो। हाल पनि पाटनको कुम्भेश्वर मन्दिर भित्र, सर्वेश्वर महादेवको ठूलो शिवलिङ्गमा पञ्चबुद्ध भएको तामाको मुकुटले छोपी दर्शनको लागि राख्ने गरिन्छ। यस दिन कुम्भेश्वर क्षेत्रमा मेला पनि लाग्ने गर्दछ भने कुम्भेश्वर मन्दिरलाई पाटनको पशुपतिनाथको रुपमा लिइने गरिन्छ।

तल देखाइएको तस्बिर सर्वेश्वर महादेवको शिवलिङ्गलाई पञ्चबुद्ध भएको तामाको मुकुटले छोपिएको बेलाको हो।

लेख : Frannkey Franz

तस्बिर : फेसबुकबाट साभार गरिएको

साउने सङ्क्रान्ति

साउने सङ्क्रान्ति

डा. मीन श्रीस मगर

सूर्यको अयन (solstice) अर्थात गति/मार्ग उत्तरायण र दक्षिरायण दुई प्रकारको हुन्छ । साउने सङ्क्रान्तिदेखि सूर्यले कर्कटरेखा (tropic of cancer) बाट दक्षिण मकररेखा (tropic of capricorn) तर्फको यात्रा प्रारम्भ गर्दछ भने माघे सङ्क्रान्तिदेखि उत्तर कर्कटरेखातर्फको यात्रा प्रारम्भ गर्दछ । त्यसकारण साउने र माघे सङ्क्रान्तिलाई अयन सङ्क्रान्ति वा अयन चाड (solstice festival) भनिन्छ । साउने सङ्क्रान्तिदेखि सूर्य दक्षिरायण हुने (उँधोतिर लाग्ने) भएकाले गृष्म/वर्षा याम (summer season) समाप्त भएर हिउँद याम (winter season) अर्थात उँधौली शुरु भएको मानिन्छ । साउने सङ्क्रान्तिका दिन पृथ्वीको उत्तरी गोलार्द्धमा वर्षभरिको सबैभन्दा लामो दिन, छोटो रात र बढी गर्मी हुन्छ । त्यसपछि सूर्य दक्षिरायण हुने भएकाले दिन छोटो, रात लामो हुने र तापक्रम घट्दै जाने क्रम शुरु हुन्छ । यो समयमा वर्षात र गर्मीले गर्दा एकातिर झारपात, बोटविरुवा र झाडीका साथै सर्प, विच्छी जस्ता विषालु किराहरूको बृद्धि हुन्छ भने अर्कोतर्फ घाउखटिरा र रोधव्याधीले सताउने गरेको हुन्छ । आगोले एकातिर विषालु किरा र हिंस्रक जन्तुहरूलाई धपाउन मद्दत पुर्याउँदछ भने अर्कोतर्फ खेतीपातीको काम गर्दा वर्षातमा भिजेको शरीरलाई न्यानो प्रदान गर्दछ । वर्षातको समयमा सबैतिर जलमग्न हुने भएकाले आगोको महत्व बढी नै हुन्छ भने साउने सङ्क्रान्तिदेखि सूर्य दक्षिरायण हुने भएकाले जाडो बढ्ने क्रम शुरु हुन्छ । त्यसकारण प्रतिकात्मक रुपमा राँको फालेर अग्नी देवता (आगो) को पूजाआराधना गरी साउने सङ्क्रान्ति मनाउने चलनको विकास भएको बुझिन्छ । साउने सङ्क्रान्ति उँधौली यामको पहिलो चाड हो ।

साउने सङ्क्रान्तिको साँझपख घरघरबाट बलेको अगुल्टो फ्याक्ने चलनलाई राँको फाल्ने वा लुतो फाल्ने भन्ने गरिन्छ । वर्षाकालमा जताजतै हिलाम्य फोहर हुने र खेतीपातीको कामले गर्दा व्यक्तिगत सरसफाईमा ध्यान दिन पनि नभ्याइने हुँदा लुतो जस्ता चर्मरोग लाग्ने र घाउखटिरा हुने सम्भावना बढी हुन्छ । साउने सङ्क्रान्तितिर खेतीपाती लगाउने काम लगभग सकिने बेला भएको हुन्छ । त्यसकारण अब घरआँगन र आफ्नो शरीर सफा गरेर फोहरमैला फालौँ भन्ने आह्वानको संकेत स्वरुप लुतो फाल्ने चलन विकास भएको हो । लुतो फाल्ने वा राँको फाल्ने विधि गर्दा पानीसरो, देवीसरो, कुकुरडाइनो, कुरिलो, भलायो, धर्सिङघर, सिरु, साउनेआरु, सिउँडी जस्ता आयुर्वेदिक वन औषधीलाई सल्लाको अगुल्टोमा धुँवाएर लुतो लैजा भन्दै चारै दिशामा अगुल्टो फाल्ने गरिन्छ । यी वनस्पतिहरूमा घाउखटिरा जस्ता चर्मरोग निकोपार्ने औषधीय गुण हुने भएकाले नै प्रयोगमा ल्याइएका हुन् ।

मगर समाजमा मनाइने हरेक चाडवाडहरूमा झैं साउने सङ्क्रान्तिमा पनि गीतसंगीत र नृत्य जोडिएर आएको पाइन्छ । यो चाडमा अग्नी जगाउने (राँको फाल्ने) र मादल फुकाउने विधि सम्पन्न गरिन्छ । खासगरी वैशाख, जेठ र असार तीन महिना नाचगान बन्द गरिन्छ । वैशाख पूर्णिमाको दिन चण्डी (वर्षातकी देवी) को पूजा गरी घाटु नचाइने भए पनि मादलको प्रयोग नगरी शान्त र शालीन गीतिनृत्य प्रस्तुत गरिन्छ । यो समयावधिमा एकातिर चराचुरुङ्गीले कोरल्न बस्ने र बच्चा हुर्काउने भएकाले प्रकृतिलाई शान्त राख्नुपर्ने मान्यता रहेको छ भने अर्कोतिर वर्षे खेतीपातीको काममा व्यस्त हुनपर्ने भएकाले नाचगान गरिदैँन । असारको अन्त्यतिर वर्षे खेतीपाती लगाउने काम लगभग सकिएको हुन्छ । त्यसकारण नाचगान गर्न र चाडवाड मनाउनलाई केही अनुकूल हुने भएकाले साउने सङ्क्रान्तिमा मादल फुकाउने विधि गरिन्छ । खासगरी गुर्जु (मारुनीको गुरु) को घरमा भेला भएर पाती, मकै आदिको लिङ्गो गाडेर मादल लगायतका बाजाहरूमा रातोसेतो ध्वजा बाँधी दुबोपाती चढाएर पूजा गरे पश्चात गुरुबाट वन्दना धून बजाइन्छ । मारुनीको बन्दना गीत गाएपछि गर्राभाइले मादल ढोग्ने गर्दछन् । यसरी विधिवत मादल फुकाएपछि सबै प्रकारका गीतनृत्य प्रस्तुत गर्न खुला भएको मानिन्छ । साउने सङ्क्रान्तिपछि तापक्रम घट्दै जाने भएकाले उँधौली यामका गीतसंगीत र नृत्यहरू जोसजाँगर भर्ने फूर्तिला खालका हुन्छन् । मारुनी, ठाडोभाका, सरङ्या स्याइ (युद्धको अभिनययुक्त नाच), भूम्या स्याइ जस्ता कुर्लेर गाउने गीत, घन्केर बज्ने डम्फू–मादल–दमाहा र उफ्रेर नाच्ने नाचहरू प्रस्तुत गरिन्छ, जसले गर्दा जाडोमा कठाङ्ग्रीएको शरीरमा न्यानोपना र जाँगर भरिदिन्छ । पहिला–पहिला मगरात क्षेत्रमा मारुनी र घाटु ननाच्ने गाउँमा छोरी नदिनू भन्ने गरिन्थ्यो । किनकी खासगरी असोजदेखि मंसिरसम्मको अवधिमा जन्म, भातख्वाई, घरपैंचो जस्ता उत्सवहरूमा मारुनी नचाएर आशीर्वाद दिने चलन रहेको छ ।

रुकुम–रोल्पातिर साउने सङ्क्रान्तिलाई ‘साउनी’ भन्ने गरिन्छ । उनीहरूले यो चाडमा गहुँको पीठोको सर्प, छेपारो, भ्यागुतो, बिच्छी, बाला आदि आकारका रोटी पकाई गाउँका देवदेवीलाई चढाउने गर्दछन् । जाडो याममा आफ्नो शरीरको तापक्रम स्थिर राख्न नसक्ने (poikilothermous or cold blooded) जीवहरू जमिनमुनि गुफा पस्ने हुँदा तिनीहरूको आकृति बनाएर जीवन रक्षाका लागि पूजा गरिन्छ । पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्न र मानव जातिका लागि यी जीवहरू महत्वपूर्ण सहयोगीका रुपमा हुन्छन् । यसरी जीवजन्तु र प्रकृतिको पूजा गरेपछि अनुहारमा माहोर (रंगीविरंगी टीका) लगाउने, दुवोपाती सिउरिने, राँको फाल्ने र मादल फुकाएर सरङ्या नाच्ने गरिन्छ । साँझपख आफ्ना परिवार र गाईको संख्या जति छन् त्यति नै सल्लाको दियालो बालेर मानिसको लागि आँगनमा तथा गाईको लागि गोठमा राख्नेर सबैको रोगभोग लैजा भनी बारी कटाइ अगुल्टो फाल्ने गर्दछन् ।

नुवाकोट जिल्ला बेलकोटका मगरहरूले साँझपख देवीथानमा राँको फाल्ने सामाग्री राखेर बोका बलि चढाएपछि राँको फाल्ने गर्दछन् । त्यसपछि मात्र घरघरबाट राँको फाल्ने गरिन्छ । कर्णालीतिरको बस्तीहरूमा घर–घरका सबै परिवारिक सदस्यहरूले देवदार वा सल्लाको दाउराको राँको बालेर रोगव्याधी फोहर सबै जाओस् भनेर चिच्याउँदै फाल्ने गर्दछन् । धादिङतिर सल्लाको अगुल्टोमा धर्सिङघरे वा कुकुरडाइनो फड्काएर नाङ्लो ठटाउँदै वारि गाउँ, पारि गाउँ, तल्ला गाउँ, माथिल्ला गाउँ लुतो लैजा भन्दै फ्याक्ने र भोलिपल्ट लुतो सर्ने विश्वासले खेतबारीमा कोही नजाने चलन पाइन्छ । डोल्पाली मगरहरूले साउने सँरात नामले मनाउने गर्दछन् । साउने सँरातको विहान दियालो (छिप्पिएको खोटे सल्लोको काठ) चिरेर तयार पारिन्छ । हिमाली भेग डोल्पाका घरहरूमा दुईपाखे छानो नभएर ढुङ्गा र माटो छापेको समथर छाना हुने भएकाले साँझपख छानाको चारै कुनामा गोबरले लिपेर बलेको दियालो राखिन्छ । बलिरहेको दियालो अर्थात राँकोमा भाले काटेर रगत छर्किने गरिन्छ । यसो गर्नुको उद्देश्य रोगव्याधी तथा अनिकाल हटाउन र सहकाल ल्याउनका लागि प्रकृति र पितृदेवहरू समक्ष आह्वान गर्नु हो (बुढामगर र घर्ती मगर, २०७१: १७१) । पाल्पा, स्याङ्जा र तनहूँतिरका मगर गाउँहरूमा साउने सङ्क्रान्तिको विहानै भलायो, कुश, सिउडी आदि ढोकामा घुसार्ने र साँझपख चारै दिशामा एकएक वटा अगुल्टो फाल्ने गर्दछन् । यसरी राँको अर्थात लुतो फालेपछि युवायुवतीहरू भेला भएर झाम्रे बस्ने गर्दछन् (बराल मगर, २०५०: ११८) । राती सुत्नु अघि हातखुट्टामा तिउरी (एक प्रकारको वनस्पति जसलाई थिचेर हातखुट्टामा लगाई रातभर राखेपछि विहान रातो दाग बसेको हुन्छ) लगाउने गरिन्छ । यसले घाउखटिराको संक्रमण नियन्त्रण हुन्छ ।

वागलुङको गलकोट खुवाक्षेत्रमा ताराखोलाका मगरहरूले असार २२ गतेदेखि तथा अर्गल र हिलका मगरहरूले असार मसान्तदेखि साउन २ गतेसम्म यो चाड मनाउने गर्दछन् । ताराखोलामा असार २२ गते मूलघर (ढ्याङ्ग्रो राख्ने घर) मा जौंको जमरा राखेपछि यो चाडको औपचारिक रुपमा थालनी भएको मानिन्छ । त्यसपछि घरघरमा लिपपोट तथा सरसफाईको कार्य गरिन्छ । बलिपूजाको कार्यक्रम भने असार महिनाको अन्तिम हप्ताको सोमबार पारेर गर्ने चलन रहेको छ । सिमेभूमे र कुलपितृका नाममा फूलप्रसाद, धूपदीप र राँगो बलि चढाइन्छ । अर्गल गाउँमा असार मसान्तका विहान आ–आफ्ना थरका मूलघरमा भेला भई कुखुरा वा बोकाको बलि दिएर मसान्ती पूजा गरिन्छ । साउने सक्रान्तिको विहान गोठपूजा (देवाली गैडुपूजा) गर्ने ठाउँमा आ–आफ्ना आफन्तहरू भेला भएर भूइँमा गोबरले लिपपोत गरी आफूले मान्दै आएका देवदेवी एवं पितृहरूलाई धूप, ध्वजा, जल, दूध, खिर आदि प्रसाद चढाइन्छ । सोही समयमा आ–आफ्नो कोदो बारीमा हरेलो पूजा पनि गरिन्छ । यो दिनदेखि साउन दुई गतेसम्म गाउँमा खेतीपाती तथा खनजोतको कुनै पनि कार्य गरिदैन । असार मसान्तमा पिङ थाप्ने लिङ्गो काट्न वनमा जाने कार्यक्रम हुन्छ । वनमा गएर पिङ थाप्ने लिङ्गो काट्नु अघि फेंदमा (लिङ्गो बनाइने वृक्ष उत्तिस/सेडे/दब्दबेको फेंदमा) माउ तन्नेरीले पिङ सुरक्षित बनोस् भनेर जमरा, धूपध्वजा राखेर पूजा गर्दछन् । युवाहरूले वनबाट पिङ बनाउने लिङ्गो, फुर्से र गोफ्लाको लहरा लिएर फर्केपछि युवतीहरूले उठाएको खट्टे (रोटी, रक्सी, खट्टे आदि परिकार) ल्याइन्छ । माउतन्नेरी र तरुनी (कन्यf वा विवाह भएको वर्ष दिन ननाघेको नाइके तन्नेरी र तरुनी) ले खट्टे पितृदेउतालाई चढाएरपछि सबैले प्रसादको रुपमा खान्छन् । त्यसपछि गाउँका मान्यजन तथा बूढापाकालाई खट्टेको प्रसाद घरघरमा पुर्याइन्छ । साउन एक गते घरमुलीले विहानै उठेर नुहाइधुवाई गरेर पितृको नाउमा माघेको पातमा सुकुटी, घिउमा फुराएको चामल राखेर अगेनाको नजिक र छानामा घुसार्ने गर्दछन् । त्यसपछि चेलीवेटीलाई टीका लगाइदिएर दक्षिणा दिने गरिन्छ । माइती नआएका चेलीलाई चामल र पैसा घरमै पुर्याइदिने गरिन्छ । साउन एक र दुई गते घरघरमा आफ्ना चेलीवेटीहरू बोलाएर मीठोचोखो ख्वाउने गरिन्छ । यो चाडको अवसर पारेर मूल तरुनीतन्नेरी चयन गर्ने कार्य पनि सम्पन्न गरिन्छ । साउने सङ्क्रान्ति मनाउन मासुका लागि गाउँटोलमा सुँगुर, राँगो, भैसी, खसी आदि काट्ने गरिन्छ । जमरा लगाउने, पिङ खेल्ने, मारुनी नचाउने, पितृ एवं भूमिको पूजा गर्ने, खिर र आलुको भुजुरी खाने र चेलीवेटी ख्वाउने यो चाडका प्रमुख विशेषताहरू हुन् । मोहनी बाजा (निगालोको नलीमा मुरलीमा झैं प्वाल पारेर एकातर्फ पेपरा राखेर मुखले फुकी सहनाइ झैं बजाइने बाजा), डम्फु र मादलका साथ सुनिमया, यानीमया र झाम्रे गाउने नाच्ने गरिन्छ । यो चाड मनाउने अवधिभरि गाउँमा कसैले पनि खेतीपातीको काम गर्न, फलफूल, कण्डमुल र वनका घाँसदाउरा संकलन गर्न नहुने मान्यता पाइन्छ । यस अवधिमा खेतवारी र वनजंगललाई पूर्णत प्राकृतिक अवस्थामा रहन दिइन्छ । यसो गर्दा केही समयका लागि भए पनि प्राकृतिक वातावरण माथिको मानवीय हस्तक्षेप रोकिन्छ र पर्यावरणीय सन्तुलनमा मद्दत पुग्नजान्छ । यो चाड सकिएपछि गाईको पजनी (गाई चरन) खुल्ला गरिन्छ ।

अधिकांश गाउँबस्तीहरूमा साउने सङ्क्रान्तिमा राँको फाल्ने गरिन्छ भने डोल्पाली मगरहरूले राँको बाल्ने गर्दछन् । तर वागलुङ गलकोट खुवाक्षेत्रका मगरहरूले राँको बाल्ने वा फाल्ने गर्दैनन् । राँको फाल्ने हुनाले यो चाडलाई राङ्क्या तिह्वार वा राँखेचाड पनि भन्ने गरिएको पाइन्छ । साउन महिनामा मनाइने भएकाले ‘साउनी’ पनि भन्ने गरिन्छ । धेरैजसो मगर बस्तीमा साउने सङ्क्रान्तिको साँझ झांक्री (रमा/लामा) बसेर आगामी दिनको (वर्षभरिको) शुभअशुभ, रोगव्याधी, अन्नबाली, स्वास्थ्य स्थिति आदिका बारेमा भविष्यवाणी गर्ने तथा व्यक्तिगत ग्रहदशा पनि विचार गरिदिने चलन पाइन्छ । रुकुमको काक्री लुगुम गाउँमा साउन एकदेखि तीन गतेसम्म झांक्रीमेला लाग्ने गर्दछ । कुखुराको बलिपूजा गरेर तान्त्रिकमन्त्र र ढ्याङ्ग्रोको तालमा झांक्री र झांक्रीको भान्जा नाच्ने गर्दछन् । त्यसकारण यो भेगमा साउने सङ्क्रान्तिलाई झांक्रीमेला पनि भन्ने गरिन्छ । गण्डकी प्रश्रवणक्षेत्रमा साउने सङ्क्रान्ति पछि साउन पन्ध्रसम्म कुनै पनि किसिमको मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम (नाच्ने, गाउने, बजाउने) गर्न, पूजाआजा वा झारफुक समेत गर्न बन्देज लगाउने चलन रहेको छ । खेतीपाती लगाउने काममा व्यस्त रहनुपर्ने तथा लगातार वर्षात भइरहने हुनाले नियम राखिएको हुनसक्छ । तर रुकुमतिरका मगर गाउँमा भने साउने सङ्क्रान्ति चाडको दिनदेखि ढुङ्गा र तरवारको धारलाई छोएर कसम खाई नचारु नाच शुरु गरिन्छ । हरेक साँझ आ–आफ्नै गाँउटोलमा नाचिन्छ र मंसिरको बाह्र गते छिमेकी गाँउटोलमा गएर नाच्ने नाचिन्छ । पुस महिनाभरि छिमेकी गाँउटोलमा गएर नाचेपछि मसान्तको दिन विशेष कार्यक्रम गरी माघे सङ्क्रान्तिका दिन नाच समापन गरिन्छ । यसरी नचारु नाच छ महिनासम्म नाच्ने अनौठो परम्परा पाइन्छ (गौतम, २०६८: ११) ।

आफू बसेको भूगोलको प्राकृतिक पर्यावरण अनुरुप आफूलाई पनि अनुकूलन गराउने क्रममा मानिसहरूले विभिन्न खाले चाडवाडहरूको विकास गरेको पाइन्छ । साउने सङ्क्रान्ति चाड मनाउने विधि र प्रक्रियाहरूले मानव र प्रकृति वीचको अन्वन्याश्रिक सम्बन्धलाई प्रष्ट्याएको पाइन्छ । अग्नी जगाएर राँको फाल्नु तथा चर्को र फुर्तिलो गीतसंगीतनृत्यको थालनी गर्नुले जाडो मौसमबाट बच्ने प्राकृतिक उपायको खोजीलाई दर्शाउँछ भने जाडोबाट बच्नका लागि जमिनमुनि गुफा पस्ने भ्यागुतो, बिच्छी जस्ता जीवहरूको सुरक्षाका निम्ति पूजा गर्नु तथा चाड मनाउने अवधिभर खेतवारी एवं वनजंगलमा काम नगर्नुले मानवीयता र वातावरणीय सन्तुलनको उच्च चेतनालाई झल्काउँदछ । तिउरी, भलायो आदि औषधीय वनस्पतिको प्रयोग, स्थानीय देवदेवी र कुलपितृको स्मरण गर्ने तथा झांक्री बस्ने परम्पराले लुतो, घाउखटिरा जस्ता रोगव्याधी, विकार र विकृतिहरूलाई पन्छाउने, अन्नबाली जोगाउने उद्देश्यले अपनाइएका मानव सभ्यताका प्रारम्भिक चरणका उपायहरू र झांक्रीवाद तथा जीवात्मावादमा आधारित विश्वासलाई झल्काउँदछ । उँधौली यामको पहिलो चाड साउने सङ्क्रान्ति मनाउने चलनको विकास पशुपालन र कृषि युगको थालनीसँगै भएको बुझिन्छ । वर्षा यामको झरीबादल र कामको व्यस्तताबाट क्षणिक विश्राम लिने र थाकेको शरीरलाई आराम दिने उद्देश्यबाट साउने सङ्क्रान्ति मनाउने चलन शुरु भएको हो । अहिले पेशामा आएको परिवर्तन र बसाइँसराइँका कारण परम्परागत साउने सङ्क्रान्ति चाडको महत्व र आवश्यकता कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ ।

सन्दर्भ सामाग्री–सूची

गौतम, कृष्णप्रसाद. (२०६८ पुस १०). ६ महिनासम्म नृत्य. कान्तिपुर, पृ. ११ ।

बराल मगर, केशरजंग. (२०५०, पुनः मुद्रण २०६८). पाल्पा, तनहुँ र स्याङ्जाका मगरहरुको संस्कृति. काठमाडौं: नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान ।

बुढामगर, भोजविक्रम र घर्तीमगर, श्यामप्रसाद. (२०७१). काइकेमगरको भाषा, संस्कार र चाड. सम्पा. यमबहादुर पुन र झकेन्द्र घर्तीमगर. मगर जातिः ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक सन्दर्भ (पृ. १४९–१७५). काठमाडौं: मगर प्राज्ञिक समूह ।

श्रीस मगर, मीन. (२०७५). चाडवाडहरूको समाजशास्त्रीय विश्लेषण. ललितपुरः आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ।

Siberian shamanistic traditions among the Kham Magar of Nepal

The Kham-Magars follow a transhumant pattern of life, maintaining permanent villages and a few fields for small scale cultivation, but travelling extensively most of the year with flocks of sheep and goats. Living relatively isolated from the mainstream of commerce and the influx of Indo-Aryan settlement, they have, as opposed to their kinsmen in the east, been only lightly touched by the influence of Hinduism. Their religious attitude is based primarily on an animistic view of nature – the view that the affairs of men are affected by spirits, and that certain men are capable of entering into communication with these spirits and serve as functionaries between man and the spirit world.

For more information click the following link:
https://lib.icimod.org/record/9603

वैशाख शुक्ल पूर्णिमा र घाटु नृत्य नाटिका

वैशाख शुक्ल पूर्णिमा र घाटु नृत्य नाटिका

नेपालपत्र, प्राध्यापक डा. जगमान गुरूङ, २५ बैशाख २०७७, बिहिबार

वास्तवमा घाटु वसन्त ऋतुमा गाइने एउटा राग हो । नेवारहरुको दाफा भजनमा पनि वसन्त ऋतु अर्थात् चैत-वैशाखमा घाटु गाउने चलन छ । बङ्गालका बोटेहरुले पनि वसन्त ऋतुमा घाटु गाउँदै डुङ्गा खियाएर रमाइलो गर्छन् भन्ने सुनेको छु । अहिले यहाँ चर्चा गर्न लागिएको घाटु चाहिँ गण्डकी प्रदेशका गुरुङ, मगर, दरैँ, कुमाल र थारु समुदायमा प्रचलित नृत्य नाटिका हो । घाटुको आफ्नै कथावस्तु छ । त्यसकारण घाटु केवल नृत्य मात्र नभएर लौकिक नाटिका हो ।

तनहूँको कुन ठाउँमा हो ? ठकुरीहरुले घाटु नाच्छन् भन्ने सुनेको छु । यसैगरी त्रिशूली नुवाकोटका गुरुङहरुले घाटु नचाउन छोडेको हुँदा त्यहाँ बाहुनहरुले घाटु नचाउन थालेकाछन् भन्ने सुनेको छु । यो कुन ठाउँमा हो ? पत्ता लगाउन पर्नेछ । गुरुङहरुले घाटु नाच्न छोड्नु, बाहुनहरुले घाटु नचाउन थाल्नु, माल पाएर पनि चाल नपाउनु भने कै यही हो । यसरी नै एकातिर संस्कृति मासिदै जान्छ र अर्कोतिर संस्कृति पुष्टिँदै जान्छ । अनि फलाना ढिकानाले हाम्रो संस्कृति मास्यो भनेर विरोध गर्छन्, आफ्नो कमी कमजोरीको ख्याल गर्दनन् ।

वास्तवमा घाटु वसन्त ऋतुमा गाइने एउटा राग हो । घाटु चाहिँ गण्डकी प्रदेशका गुरुङ, मगर, दरैँ, कुमाल र थारु समुदायमा प्रचलित नृत्य नाटिका हो । घाटु केवल नृत्य मात्र नभएर लौकिक नाटिका हो ।

px घाटु न्रुत्य नाटिकाको चरित्र बिचार गर्दा शास्त्रीय गीत र नृत्य कै लौकिक प्रस्तुति घाटु हो भन्ने बुझिन्छ । राग र तालमा कस्तो शक्ति हुन्छ र यसले कस्तो प्रभाव पार्दछ भन्ने कुराको प्रत्यक्ष अनुभव घाटुमा गर्न पाइन्छ । घाटुमा राग र तालबाट नै घाटुनीहरुमा देवता चडाइन्छ र राग र तालबाट नै विसर्जन गराइन्छ । यो नै घाटुको करामत हो ।

सती घाटु र बाह्रमासे घाटु गरि घाटु दुई प्रकारका छन् । सती घाटु यस नृत्य नाटिकाको अधिकारिक भाग हो । यसैमा घाटुको कथावस्तु फलाकिन्छ । सती घाटुका गायक र नर्तकीहरु सबै महिला हुन्छन् । सती घाटुमा मादल बजाइँदैन । केवल हातको थपडी मात्र बजाउन्छ ।

बाह्रमासे घाटु यस नृत्यको प्रासाङ्गिक भाग हो । सिकार खेल्ने, धानको रोपाइँ गर्ने, फूलको गीत आदि बाह्रमासे गीत हुन् । बाह्रमासे घाटुमा पनि सती अथवा नृत्यको मुख्य अधिकारिक भागको पनि मन्चन गरिन्छ । बाह्रमासे घाटुका गाउने र बजाउनेहरु सबै पुरुष हुन्छन् । घाटुनीहरु चाहिँ कन्या कुमारीहरु हुन्छन् ।

यलल, ढिले र चम्के गरी घाटु गीतका तीन थरी लय हुन्छन् । यलल भनेको राग हो । यलल भाकामा मादल र थपडी बजाइँदैन । देवताको आह्वान गर्ने, विसर्जन गर्ने र सतीका मुख्य मुख्य भागहरु यलल अथवा रागमा प्रस्तुत गरिन्छ । ढिले भनेको विलम्वित अथवा ढिलोगरी गाउने र नाच्ने गीत हो । चम्के चाहिँ द्रुततर अथवा चम्किलो पाराले गाउने र नाच्ने गीत हो । ढिले र चम्के दुवैमा मादल र थपडी बजाइन्छ ।

हिउँचूली, वरचूली, देउचूली र गङ्गाचूली गरि घाटुका चारवटा देवता छन् । हिउँचूली र गङ्गाचूली अन्नपूर्णहिमालमा छन् । कास्कीको घान्द्रुङबाट पूर्व-खिनमा हिउँचूली र गङ्गाचूली अवस्थित छ । वरचूली र देउचूली महाभारत पर्वतमा अवस्थित छ । नवलपुरको कावासोतिबाट उत्तरतिर वरचूली र देउचूली देखिन्छ । वरचूली पूर्वतिर र देउचूली पश्चिममा पर्दछ । देउचूली भन्दा वरचूली अग्लो छ । त्यसकारण वरचूलीलाई दिदी र देउचूलीलाई बहिनी मानिन्छ ।

देउचूली र वरचूलीमा चूलीबोजा र टेडिबोजा नामका मगर गाउँ छन् । यही चूलीबोजा बरालको आँशु पद्य संग्रहका सर्जक बहादुरसिंह बराल मगर र वहाँका छोरा पूर्व आइजिपी खड्गजित बराल मगरको थात थलो हो । देउचूलीलाई नवलपुरका थारुहरु आफ्नो शिरस्थान मान्दछन् । देउचूलीमा एउटा गुफा छ । त्यस गुफाका देवीलाई थारुहरु कुमारवर्ति माई मान्दछन् । नवलपुरबाट देउचूली जाने बाटोमा कीर्तिपुर नाम गरेको मगर गाउँ छ । नवलपुरका थारु र कीर्तिपुरका मगरहरु मिलेर चैते दशैँ पछिको देवीपूर्णिमाको दिनमा देउचूलीका कुमारवर्ति माईको पूजा गर्दछन् ।

घाटुको गीतमा सप्तगण्डकीलाई सातै जमुना भनेको छ । घाटुको विसर्जनको अवसरमा हिउँचूली, वरचूली, देउचूली र गङ्गाचूलीको देवता र गण्डकी प्रदेशका मुख्य सातवटा घाटहरु र विभिन्न एतिहसिक कोटहरुको गीतैको भाकाबाट पूजा गरिन्छ । सती घाटुको उठान श्रीपन्चमीमा गरिन्छ र वैशाख शुक्ल पूर्णिमा अथवा चण्डी पूर्णिमाको दिनमा विसर्जन गरिन्छ । यो अवधी भन्दा बाहिर सती घाटु गाउन र नाच्न पाइँदैन ।

बाह्रमासे घाटु बाह्रै महिना बाह्रै काल गाउन नाच्न पाइँन्छ । त्यसकारण यसलाई बाह्रमासे घाटु भनेको हो । यसो भएतापनि जेठपूर्णे पछि बाह्रमासे घाटु पनि नाच्न हुँदैन भन्ने वाचा छ, किनभने जेठपूर्णे पछि ता सबै खेतीपातीमा लाग्न पर्ने हुन्छ । घाटुको गीत पुरानो नेपाली भाषामा रचिएको छ । यसमा अवधी भाषको प्रभाव परेको पाइन्छ । गीतको उठान गर्ने गुरु बा, मादले , अरु सहयोगी र दर्शकहरु सबै बसेका हन्छन् । घाटुनीहरु उठ्दै बस्दै गरेर नाच्दछन् ।

कृष्णचरित्र र सोरठी जस्तो चट्किलो हुँदैन तर घाटु रसिलो हुन्छ।हिउँद लागेपछि फागुन-चैतमा आइरे कुकुरको घाँडो नबज्ने वन जङ्गल र घाटुको राग नगाउने गाउँको शोभा हुँदैन भन्ने कहावत छ । यसबाट घाटुको गरिमा र महत्त्व राम्ररी स्पष्ट हुन्छ ।

ठाउँ र समुदाय अनुसार घाटुको कथामा केही भिन्नता पाइन्छ । कतै पश्रामु राजा- यम्फावती रानी भन्छन् । कतै परशुराम रजा- अम्वावती रानी भन्छन् । तिनका बालकृष्ण नामको छोरा हुन्छ । छोरा जन्मे पछि चारै दिशा वैरी उठ्छ र पश्रामु राजा लडाइँमा जान्छन् । लडाइँमा पश्रामु राजाले ईन्द्रासन (वीरगति) प्राप्त गरेपछि राजाज्यूको पगरी साथमा लिएर यम्फावती रानी सती जान्छिन् र सती घाटुको समापन हुन्छ ।

घाटु सेलाउँदा गाउँ बाहिर चण्डीथान बनाएर त्यहाँ बाँसको लिङ्गो ठड्याएर विसर्जन गरिन्छ । वैशाख पूर्णेमा घाटु सेलाएपछि यथा समयमा खुवा खाएर रमाइलो गर्दछन् । यतिसम्ममा वर्खा लागि सकेको हुन्छ र त्यसपछि सबै खेतीपातीमा लाग्दछन् । घाटु नेपालको आफ्नै धर्ती, आफ्नै आकाश र आफ्नै परिवेश्मा नाचिने नृत्य नाटिका हो । घाटु नृत्य नाटिकाले नेपालको हिमाल, पहाड र मधेशलाई एक ठाउँमा जोडेको छ । आफ्नै हिमाल, आफ्नै डाँडाकाँडा, नदी नाला, घाट र कोटहरुलाई पूजेको छ । घाटुमा नेपाली जनजीवन प्रतिविम्वित भएको छ ।

यसरी घाटु नृत्य नाटिकामा नेपालको स्थानीयता छ, अपनत्व छ । स्थानीयता र अपनत्व भने कै राष्ट्रीयताको भावना हो ।त्यसकारण घाटु न्रुत्य नाटिकालाई नेपाली राष्ट्रियताको भावनाले ओतप्रोत भएको दैवीशक्तियुक्त लौकिक नृत्य नाटिका हो भन्दा अत्युक्ति हुँदैन । यस किसिमको घाटु नृत्य नाटिका हाम्रो अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको एउटा अनुपम नमूना हो । अत: यस्तो अनुपम अमूर्त साँस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र संवर्द्धन हुन अत्यावश्यक छ ।
।।शुभम्।।

तस्वीर : टान नेपाल (TAAN Nepal)

*डा. जगमान गुरूङ नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको प्राज्ञ तथा उपकुलपति हुनुहुन्छ ।

लोप हुने अवस्थामा गुरुङ र घले समूदायमा प्रचलित घाटु नाच

लोप हुने अवस्थामा गुरुङ र घले समूदायमा प्रचलित घाटु नाच

५ बैशाख २०७६, बिहीबार

काठमाडौं । घले र गुरुङ समुदायको पहिचान हो घाटु नाच । मादलको ताल र गीतको टुक्कामा नाचिने यो नाच राजा परशुराम र रानी यम्फावतीको कथामा आधारित छ । घले र गुरुङ समुदायमा दुई प्रकारका घाटु नाच प्रचलित छ ।

बसन्त पञ्चमीबाट सुरु हुने घाटु नाच बैशाख पूर्णिमाको पञ्चमीमा सकिन्छ । यो नाच सती र बाह्रमासे गरी दुई प्रकारको हुन्छ । सतीघाटु श्रीपञ्चमीदेखि बैशाख पूर्णिमासम्म नाचिन्छ । बाह्रमासेका लागि खास समय निर्धारित छैन । दुवै नाचको आकर्षण चाहीँ कुसुण्डा घाटु हो । कुसुण्डा विनाको घाटु हुँदैन । गीत र मादलको तालमा नाच्दै गर्दा घाँटुसरी बेहोस् पनि हुन्छन् । जसलाई गीत र मादलकै तालले ब्यूँझाइन्छ ।

यो नाचमा राजा परशुराम र रानी यम्फावतीको कथासार व्यक्त गरिन्छ । नाँचमा कम्तिमा दुई र बढीमा तीन जना किशोरी सहभागी हुन्छन् । शीरमा लाहाको मुकुट, गुन्यु र चोली लगाएर नाच्ने दुई घाँटुसरी एउटालाई राजा र अर्कोलाई रानीको प्रतिकको रुपमा लिइन्छ । पछिल्लो समय आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको रोजाईमा परेपनि घाटु नाच लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ ।

घाटु सुरु हुनुपूर्व देवता बोलाइन्छ । देवता चढेपछि घाटुसरी बेहोसीमै नाच्छन् । यही अवस्थालाई कुुसुण्डा भनिन्छ । मादलको ताल र गुरुहरुले गाउने गीतको आधारमा घाटुसरी नाच्छन् । मादलको ताल बिग्रियो वा गीतमा कुनै टुक्का छुटेमा घाटुसरी बेहोस हुने जनविश्वास छ ।

घाँटु नाँच्नेहरु रजश्वला भएका, अपाङ्गता तथा अशक्त हुनु हुँदैन भन्ने मान्यता छ । विशेष गरेर घाँटु नाच गण्डकी प्रदेशको लमजुङ, गोरखा, तनहँ, कास्की, स्याङ्जाका गुरुङ गाउँमा बढी प्रचलित छ ।