मगर समाजमा प्रचलित घाँटु नृत्य

मगर समाजमा प्रचलित घाँटु नृत्य

–पदम श्रीस मगर

नेपालका आदिवासी जनजातिहरू मध्ये मगर जाति जनसंख्याको हिसाबले एक प्रमुख जाति हो । मगराँत क्षेत्रमा उनीहरू कहाँबाट, कसरी आए भन्ने सन्दर्भमा स्वदेशी, विदेशी विद्वानहरू को विभिन्न मत, तर्क र विश्लेषणहरू पाइन्छन् । ती आधारहरू वास्तवमै कतिसम्म सत्य छ वा थियो भन्ने बारे हामी मगरहरूले आफंै खोज अनुसन्धान गरी सत्यतथ्य पत्ता लगाउने र अध्ययन, अनुसन्धानमा सक्रियता नदेखाएसम्म चारजना अन्धाले हात्तीलाई छामेर आ–आफ्नै ढंगले व्याख्या गरे जस्तै हुनेछ । मगर जातिको आफ्नै संस्कृतिबारे पनि हालसम्मका मगराँती लोकसंस्कृतिका सर्जकहरू को को थिए, कति पुस्ता अघिदेखि हाम्रा संस्कृतिहरू प्रचलनमा आइरहेका छन् भन्ने सन्दर्भमा पनि एकीन थाहा हुन सकेको छैन र त्यसका लिखित इतिहासहरू पनि हामीसंग छैनन् । यस सम्बन्धमा पनि अन्य जातजातिका संस्कृतिविद अथवा विदेशी विद्वानह रू ले लेखिदिएका मित्थक कै भरमा हामी विश्वास गर्न विवश छौं । हामी मगर जाति आफैंले आफ्नो इतिहास र संस्कृतिको विषयमा कलम चलाउन थालेको साढे पाँच दशक मात्र भएको छ । यति छोटो अवधिमा मगर समाजभित्र रहेका लोकसंस्कृति, रीतिरिवाज जस्ता गहन विषयमा खोज अनुसन्धान के कति गर्न सकियो भनेर मूल्याङ्क न गर्ने समय अझै भइसकेको छैन ।

डा.केशरजंग बरालमगरका अनुसार “मगरहरू पहाडको डाँडाकाँडा, भीरपाखा, पखेरामा जन्मेर, हुर्केर आर्थिक विषमताको जाँतोमा पिल्सिएको भएता पनि यिनीहरू को जीवन निरस हँुदैन । आफ्नै जातीय नाचगानमा होमिएका र झुम्मिएका हुन्छन् । प्रायः मगरहरू मेला, घाँसपात जाँदा, पँधेरा, जात्रा, चाडपर्वमा समय अनुसारका गीत र नृत्यमा रमाइरहेका हुन्छन् । सुदूर पश्चिमको उत्तरी क्षेत्रका मगरहरू छोट्टी (केटा र केटी मिलेर बस्ने रोदी घर जस्तै बस्ने परम्परा पाइन्छ । पाल्पा, तनहूँ, स्याङ ्जाका मगरहरू धान रोप्दा बाली (असारे गीत र कोदो रोप्दा, गोड्दा सालैजोमा, भदौ महिना लागेपछि झोरा (मगरहरू ले तिज गीतलाई झोरा भन्दछन्) असोज, कार्तिक, मंसिर, पौषसम्म सोरठी र नचरीमा, माघ, फागुन, चैत्र, वैशाख, जष्ेठ, असारसम्म कौ¥हा र घाँटुमा भुलेका हुन्छन् । यसरी मगरहरू बाह्रै महिना जति दुःख कष्ट भोग्न परे तापनि सामयिक, सामाजिक, धार्मिक लोकनृत्यमा भुलेर जहिले पनि हँसिला देखिन्छन् ।” यसकारण के भन्न सकिन्छ भने मगरहरू ले लोकसंस्कृतिलाई जन्मजात संस्कारको रूपमा लिएरै आएका हुन्छन् । त्यसैले मगर समाज लोकसंस्कृतिका जननी हुन् भन्दा अत्युक्ति हुँदैन ।

हुन त प्रकृतिप्रदत्त सबै प्राणीहरू ले आफ्ना नित्यकर्म र शारीरिक आवश्यकता (क्षुधा) शान्त पारेपछि आ–आफ्नै जीवनवृत्ति अनुसार दिन वा रातमा एकपटक अवश्य पनि आफ्नो संस्कृतिको रूपमा संस्कारजन्य मनोरञ्जनको स्वाद लिएको नपाइएको चाहिं होइन । त्यसमा मानव जाति चेतनशील प्राणी भएकै कारणले विविध जाति, नश्लभित्र विविधतापूर्ण लोकसंस्कृतिहरू छन् । त्यसमा पनि मगर जाति वर्षको बाह्रै महिना (महिनै पिच्छ)े विविधखाले आफ्नै मौलिक संस्कार र लोकसंस्कृतिमा मग्न हुन्छन् । ती विविध प्रकारका लोकसंस्कृतिहरू भित्र मगर समाजमा अति लोकप्रिय रहेको नृत्य – घाँटु पनि एक हो ।

घाँटु नृत्य मगर समाजमा कहिले प्रारम्भ भयो भन्ने सम्बन्धमा घाँटु विज्ञहरू बाट अहिलेसम्म एकिन तथ्य प्रकाशमा आएको छैन । मगर समाजमा रहेका संस्कार र लोकसंस्कृतिहरू बाबुबाजेबाट छोरानातिले जानिराख्ने र छोरानातिबाट त्यसपछिका छोरानातिले सिक्ने, सिकाउने परम्परा रहेको पाइन्छ । यसरी पुर्खाले गरिआएका परम्परागत कार्यहरू पुस्ता–दरपुस्तासम्म प्रचलनमा रहेको देखिन्छ तर वर्तमान समयमा पश्चिमा संस्कृतिको प्रभावले गर्दा मगरहरू को धेरैजसो अलिखित लोकसंस्कृतिहरू लोप भएका छन् र पाइएकाहरू पनि मौलिक स्वरूपमा छैनन् । त्यसको स्वरूप, लय, भाका, समय, सान्दर्भिकता आदि सवै पक्षमा परिवर्तन भैसकेका छन् । घाँटु नृत्यको प्रादुर्भाव के, कसरी भएको रहेछ भनेर यस लेखकले अग्रज मगर संस्कृतिविदहरू संग सोधखोज र सुझाव माग्दै यस नृत्यसम्बन्धी अध्ययनको क्रममा केही जिल्लाका मगर गाँउहरू, घाँटुसम्बन्धी विज्ञहरू को कृति अध्ययन गरेको थिएँ । अध्ययन पश्चात् नेपालको लोकसंस्कृति घाँटुसम्बन्धी एउटा सानो पुस्तक पनि हालसालै प्रकाशनमा ल्याएको छु । विस्तृत अध्ययनका लागि मेरो “नेपालको लोकसंस्कृति घाँटु नृत्य” भन्ने 

पुस्तक हेर्न सबैमा आग्रह गर्दछु । पुस्तकमा नेपालका कुन कुन जातजातिमा घाँटु नृत्य रहेछ भन्ने तथ्यहरू लाई वर्णनात्मक ढङ्गबाट प्रस्तुत गरिएको छ । गुरुङ्ग जातिमा प्रचलित रहेको घाँटु संस्कृति शाहवंशीय राजाहरू का पूर्वज मानिएका कालु शाहका गर्भे पुत्र प्रशुराम र रानी यम्मावतीको जीवनकथामा आधारित रहेको पाइएको छ र उक्त संस्कृतिका सर्जक भादु गुरुङ्ग, खानी गाँउ (लमजुङ ) लाई मानिएको छ । बराम, कुसुन्डा लगायत अन्य जातजाति भित्र पाइने घाँटु संस्कृतिको प्रादुर्भावबारे गहिरो खोज अनुसन्धानको पनि उत्तिकै खाँचो छ ।

मगर समाजमा घाँटु संस्कृतिको प्रारम्भ कहाँ, कहिले र कसरी भयो भन्ने बारे अग्रज लेखकहरू ले यो संस्कृति दुई÷चार सय वर्ष अघिको मात्र संस्कृति नभएको उल्लेख गरेका छन् । अतः पौराणिक कालदेखि नै यो मगर जातिको आफ्नो लोकसंस्कृति हो । मगर समाजमा पाइने घाँटु र गुरुङ लगायत अन्य जातजातिमा पाइने घाँटुमा ठूलो भिन्नता छ । मगरहरू ले अध्यात्मिक तथा दैवीशक्तिमा आधारित सति घाँटु मात्र नाँच्ने, नचाउने गर्दछन् । घाँटु देवता नचढेको कन्या नृत्यमा भाग लिन अयोग्य मानिन्छ । अनुसन्धानको क्रममा नवलपरासीका एकजना बयोबृद्ध यमनारायण थारू गुरौंसँग जिज्ञासा राख्दा उनले – “तपाइ हामी सबै एउटै बृक्षका हाँगाबिंगा हों, समय र परिस्थितिले गर्दा तपाईहरू यो पहाडलाई नाघेर माथितिर लाग्नुभयो, हामी यहीं तराईमा दुःखकष्ट गरेर बस्यौं, हामी थारू र मगरहरू यस क्षेत्रमा बसोवास गर्नु पूर्व यो नृत्य मगध (भारत, जो परापूर्वकालमा मगर जातिको एक राज्य) मा उत्पत्ति भएको कुरा हामीले पनि पितापुर्खाबाट सुन्दै आएको” कुरा बताएका थिए ।

खोजकै क्रममा नवलपरासीको पहाडी क्षेत्र धोवादीका तिलबहादुर ठाडामगरले घाँटु नृत्यबारे “यो संस्कृति हाम्रो क्षेत्रमा कहिलेदेखि प्रचलनमा आयो, त्यसको लिखित तथ्य, प्रमाण केही छैन । यो अघिका पूर्वजहरूबाट पुस्ता–दरपुस्ता चल्दै आएको छ । रुद्रपुरगढीका मगर राजा रुद्रसेनले घाँटु मगाई आफ्नो दरवारमा नृत्य गराउँथे भन्ने कुरा बुढापाकाहरू बाट सुनिदै आएको” भनेका थिए । यस क्षेत्रमा घाँटु नृत्य गराउँदा ३ देखि बढिमा ११÷१३ जनाको संख्यामा अविवाहित मगर कन्याहरू ले मात्र भाग लिने गर्दछन् । यस नृत्यको खोज, अनुसन्धानबाट हालसम्मको निष्कर्षमा के देखिन्छ भने मगर समाजको घाँटु संस्कृतिको प्रामाणिकता मित्थक, कथ्य, जनश्रुतिमा आधारित रहेको पाइएको छ । कारण, यसका आधिकारिक लिखित प्रमाणहरू हालसम्म प्राप्त छैनन् । साथै, यो नृत्य आध्यात्मिक र दैवी शक्ति (अदृश्य शक्ति) मा आधारित देखिन आएको छ । सति घाँटुलाई मगर जातिले मात्र अंगालेको देखिन आएकोले घाँटु मगर जातिको पौराणिक र मौलिक संस्कृति भएकोमा अब कुनै द्विविधा छैन । अस्तु ।

(लेखक घाँटु संस्कृतिका अध्येता एवं नेपाल मगर संघ, बागलुङका जिल्ला अध्यक्ष हुनुहुन्छ)

मगर जातिको उत्पत्ति र इतिहास

नर बहादुर थापा ‘नरु’ फेयर नेपाल February 15, 2021
मानव इतिहासको अध्ययन गर्दा सो कालखण्डको भौतिक स्थितिको पनि अध्ययन गर्नु आवश्यक छ । समय कालको भौगोलिक र प्राकृतिक अवस्था अनुसार प्राणीहरुको विकास भएको छ । कद, काठी, रंग, संस्कृति र सभ्यता प्रकृति अनुसार निर्धारित भएको देखिन्छ । धेरै गर्मीमा बस्नेहरु काला, हिमालयन प्रदेशमा बस्नेहरु गोरा, हिमालयको हावापानीले प्रभावित पार्ने पहाडि भेकमा बस्ने पहेँला, पहाडमा बस्ने तर तराईको हावापानीले प्रभावित प्राणीहरु गहुँगोरो हुन्छन् । भौगोलिक इतिहासको कालखण्डमा भारतको उत्तरी भेग, नेपाल तिब्बत र चीनको दक्षिण भूभाग समुद्रको गर्भमा थियो भने लंका भारतको दक्षिणी भूभाग, अफ्रिका र अफगानिस्तान एउटै महादीप थियो । १२००० वर्ष ढुङ्गे युगमा मानिसहरुको हरवियन जातिको एउटा हाँगा हो । मध्ये सिन्धुघाँटी, भारतको दक्षिण भेक, बलुचिस्तानको बहुईमा बस्ने मानिसहरुको भाषाले यिनीहरुको एउटै वंश देखिन्छ । यू्रोपका इराकी, इरानी र आर्यहरुको भाषा एउटै देखिएकोले यी तिनै देशमा बस्नेहरुको वंश एउटै हो । तिब्बती, बर्मिन र मंगोलियनहरुको भाषा एउटै देखिएकोले यिनीहरुको वंश पनि एउटै देखिन्छ । (पुरातत्व निवन्धावली पृ.१९२ र १९३ राहुल संस्कृत्यायन)

इशा भन्दा ४००० वर्ष अघि प्रसियाको उत्तर मैदानमा आकादबंश र सौ भारवंश दुईवटा सभ्य जाति देखा पर्‍यो । सौभारवंशको ठूलो दल ३००० इशापूर्व पूर्व दिशा गई महाचीन राज्य खडा गर्‍यो । (हेमिल्टन) यी फिरंगी सौभारवंशका हाँगाहरु छुट्टिदै चारैतिर फैलिदै काबुल, पंजाब हुँदै सिन्धु नदीको मैदानमा आएर बसोबास गर्दै कामस्वरुप (आसाम) साके १६११ तिर मध्य भारत पुगी नेपालको पहाडी भेक सम्म फैलिदै गएको देखिन्छ । आर्यनहरुले वेद र उपनिषदहरुमा जताततै उल्लेख गर्ने गरेको नाग, यक्ष, किन्नर र गन्धर्व यिनै सौभार वंशीय किराती वा जनजातीहरु हुन् ।

पृथ्वीमा लगातार भुईचालो, विष्फोटन र चार पटकसम्म हिँउ युग आएको हुनाले भारतको उत्तरी भूभाग, नेपाल, तिब्बत र चीनको दक्षिणी भू-भाग समुद्र गर्भबाट बाहिर निस्कियो भने अफ्रिका सिन्धुघाती श्रीलंकाहरु एउटै महादीपबाट छुट्टिई अलग दीपहरु बने । ५० हजार वर्षपछि युरोपमा देखिएका हरिवियन जाति सुमेरु , मिश्र र सिंधमा देखिए । उत्ता सौभारवंशी पहेला जातीहरु इशापूर्व ३१०० वर्षतिर मंगोललाई देशको दक्षिण पामिरको पठार देखि पूर्व , तिब्बत देखि उत्तर क्षेत्रमा ठूलो भौगर्भिक प्रलय हुँदा चीनको सेचुवान क्षेत्रका मंगोलियनहरु ४००० वर्ष अघि जिविकाको खोजीमा जम्बुदीप भारत र नेपाल प्रवेश गरेका हुन् । आकाशवंश र शौभारवंश हाँगाहरु जापान, भियतनाम, बर्मा, कोरिया, हङकङ, चीन इन्डोचायना, तिब्बत, बोर्निया, कम्बोडिया, सुमात्रा, जावा, मलाया , फिलिपिन, थाईलैण्ड, भुटान, मध्य-भारत र नेपाल सम्म फैलिन पुगेका हुन् ।

चारैतिर फैलिएका यी जातिहरु एकलौटी सलहसरी फैलिएका होइनन् । यी जातीहरु आ-आफ्ना कविला सरदारहरुसँग झुप्पा झुप्पामा आएका हुन् । सोझै उत्तरबाट झर्नेलाई लाशावंशी, पूर्वबाट आउनेलाई ताईशानी वंशी र पश्चिमबाट आउनेलाई काशीवंशी किरातहरु भनिन्छ । शक र गन्धर्वहरु कावा, कम्बोज हुँदै सिन्धु तरेर सौराष्ट्र, गुजरात र अवन्तिका कब्जा गर्न पुगे । गुर्जहरु हुणहरुले भगाएका कुषाणहरु पंजाब, सिंह मथुरा, उत्तर प्रदेश बिहार जिति हलाकुले युरोप दखल गरी बगदाद पुग्दा ई. १३६९ मा तैमुर लंगले दिल्ली मेरठ लुटदा पनि मंगोलियादहरु भारत र नेपालमा छरपस्त भएका हुन् ।

हेमिल्टनको भनाई अनुसार खस्मी, खास्मिर र कास्मीर हुँदै जबमसदपि र नेपालमा प्रवेश गर्ने थापा, कार्की , बस्नेत र खड्का खसहरु पनि किराँतहरकै एउटा हाँगा हो । साके १६११ तिर चीनको रेशम मार्गमा पर्ने कुशीबाट झरेर मध्य-भारत नेपालमा चारैतिर फैलिएका किँरात हाँगा नै काँशीवंशी मगर हाँगा हो । भारतको काशी नाग पनि यिनै काशीवंशिहरुले राखेको देखिन्छ ।

मगर जातिको अन्बेषक एम.एस. थापा र पुरातत्ववेत्ता खडक शमसेरले वि.सं १९०४ मा लिच्छवी, बृजि बिज्जीलाई “मगर” भनेका छन् । युची, विदेहि, भाटी, भिडार मेदेस, कवि वा कभि, सिथियन, अफर्ति, अवाटी, मगल मंगर, मगप्पा, नागहरुलाई एम.एस थापा लगायत अरु विद्धानहरुले मगर भनेका छन् । आर्यनहरुले आदि कालमा जनजातिहरुलाई नाग, यक्ष, किन्नर र गन्धर्व भन्दा थिए भने समयानुसार किरात र आज जनजाति भनिन्छ, त्यस्तै मगरहरुको पनि समय र काल अनुसार विभिन्न नाम रहन गएको देखिन्छ । मगरहरुलाई जेजति भनिएता पनि अरियानबाट आर्य, फारसीबाट पारसी भएजस्तै मंगोल, मगप्पा, मंगरबाट मगर अपभ्रस भएको ठोकुवा गर्न सकिन्छ । एम.एस थापाको प्राचीन मगर र अक्खालिपिलाई पनि अघि राखेर छलफल गर्न सकिन्छ ।

क) प्राचीन मगर इतिहास

हिस्टोरी अफ इन्डिया आर्यन एपिक एजको नक्सामा चीनको दक्षिणी भेकलाई इन्द्रलोक देखाइएको छ नक्साअनुसार इन्द्रलोक चीनमा थियो भने इन्द्र यक्ष खस हुन् । साौभारवंशी ठहर हुन्छ र यिनले मद्यपान गर्दै गाईको मासु खान्थे ।
‘‘मेरो लागि याज्ञिकहरुले १५/२० वटा गोरुको मासु पकाउछन् त्यहि मासु र रक्सी खाई मोटो भई राक्षसको नास गर्दछु (ऋगवेद १०-८६-१४)

“पौड्रकाश्चौड्रदाविद ः काम्बोजा यवनाः शकाः ।
पारदापहवाश्चीन ः किरात दरदा ःखशाः ।। १२८ मनुस्मृति १०-४४
ऋर्थात मनुस्मृतिले खसलाई पनि शुद्ध भनेको छ ।

२) आर्यहरुको विष्णु भगवानको राज्य सोहि नक्साअनुसार बैकुण्ठलोक चीनको दक्षिणी भेकमा देखाइएको छ बैकुण्ठलोक चीनमा थियो भने यिनी सौभारवंशी किरात हुन र उनी नागशैयामा बस्दथिए भन्नुको अर्थ नागहरुको राजा थिए। यिनका गुरु ब्रह्मा र गुप्तचर नारद थिए ।

३) किरातेश्वर पशुपतिको हातमा पाशुपत शास्त्र अर्थात फलामको त्रिशुल हुने गर्दथियो । त्यतिबेला फलाम अतिशक्तिशाली शास्त्र हुने गर्दथ्यो । फलाम उत्खनन् किरातीहरुले नै पहिले गरेका थिए । बारुदको उत्पति पनि चिनियाहरुले नै गरेका हुन् किरातेश्वर महादेव किराती भएको हुनाले नै आर्यहरुको पुज्य गोरुमा सवार हुन्थे र सुगुरको मासु खान्थे । शक्ति पुजन आर्यहरुले नै महादेवलाई भगवान स्थापित गरेका हुन् ।

४) आर्यहरु सधै राजाहरुका सल्लाहकार वा गुरु भए कहिल्यै राजा भएनन् । जस्तो विष्णुको ब्रम्हा, सम्बर र नमुचिको शुत्राचार्य चन्द्रगुप्त मौर्यको गुरु महामन्त्री कौटिलय , गुप्त सम्राटको गुरु वंशुवंधुचार्य, अज्ञातशत्रुको गुरु वर्षाकार, शाहहरुको बडागुरुज्यू आदि । यिनै गुरुहरुले नै राम, कृष्ण, शिव, ब्रम्हा र शाहवंशीय राजालाहरुलाई विष्णुका अवतार बनाई भगवान बनाएका हुन् ।

५) आर्यहरुले आज्ञका जनजातिहरुलाई प्राचीन कालमा नागयक्ष, किन्नर, गन्धर्व भन्थे द्धापर युगमा किरात फेरी मंगोल र आज जनजाति भन्दछन् ।

६) भारतको तल्लो भेकमा बस्ने, श्रीलंका, सिन्धु र अफ्रिकामा बस्ने द्राविडहरु हुनु । रावण, अहिरावण, इन्द्रजित , सुपाणर्ा, खर, दुषण द्राविड हुन् ।

७) किराती राजा संबारको उत्तर भारत र नेपालमा १०० वटा लौहदूर्गहरु थिए (बलियो) उनका समर्थक राजाहरु शुष्ण, पिप्रवर्चित, धुनी, चुमुरी आदि राजाहरुलाई छलबलले मार्दै ९९ किल्लाहरु ध्वस्त पारी अन्तमा सुतेको बेला इन्द्रले संबरलाई मारेका छन् । (ऋगवेद)

८) काठमाडौंलाई पहिला नागह्रद भनिन्थ्यो नागदह इलाकामा नागवंशीय मगर राजा कर्कोटकले राज्य गर्दथिए । उनले आफ्नो राक्षार्थ आजको नागार्जुनमा नागजोङ किल्ला खडा गरेका थिए । नागजोङ नै अपभ्रंश भएर नागर्जुन हुन पुगेको हो त्यस्तै नागदहको पानी नागहरुले (नागवंशीय मगर) प्रयोगमा ल्याउने हुनाले सो ठाउँलाई नागहरु आहाल गर्ने ठाउँ नाग आहाल र नेपाल हुन गएको हो । नागहरुले खानी खन्दा सो ठाउँ नाग दह फुटेर सुक्न गई मानव वस्तीमा परिणत हुन पुगेको ठहरिन्छ । (किरात मगर इतिहास -नरु थापा २०६७) ।

९) अफ्रिका, श्रीलंका, भारतको दक्षिणी भेक एउटै दीप हुनाले सो ठाउँहरुमा द्रविडहरुको राज्य थियो भने लगातारको विष्फोटन र भुइचालोले चीन, तिब्बत, नेपाल र भारतको उत्तर भेक समुन्द्र सतहदेखि माथि उठेपछि सौभारवंशी जातिहरुले महाचीन राज्य खडा गर्‍यो र विस्तारै जिविकाको खोजीमा दक्षिण एसियातिर झर्दै गई मध्य -भारतसम्म पुगी त्रेता युगमा पाईने बाँदर , भालु र गिद्ध जातिहरु यिनै ठहरिन्छन् । नेपाल, मध्य-भारतसम्म किरात र दक्षिणी भेगमा द्रविडहरुले राज्य गर्दा आर्यानहरु पामिरको पठार र युरोपबाट बिस्तारै सिन्धुघाँटी तिर आउँदै थियो । इ. पूर्व १२०० मा मात्र आर्यहरुले पंजाबबाट जबमुदीपमा प्रवेश गरेका हुन् । त्यति बेला त्यहाँ जनजातिले सुव्यस्थित सामाजिक व्यवस्था , उन्नत संस्कृति र शासन व्यवस्था चलाईरहेका थए ।

१०) आर्यहरुका हालसम्म ब्रम्हा नाम गरेका पुर्खा देखा परेका छन् । ब्रम्हाबाट ब्राह्मण अपभ्रँश भएको हो । बैकुण्ठ लोकका राजा विष्णु भएता पनि ब्राम्हणको सल्लाह अनुसार सामाजिक व्यवस्था र राज्य संचालन गरेका हुनाले नै ब्रम्ह विष्णुको नाभीमा बसेको भनिन्छ । ब्राह्मणले आफ्नो छोरी सरस्वतीलाई विवाह गरेको हुनाले ब्राह्मणहरुले ब्रम्हालाई पूजाबाट वञ्चित गरेका हुन् । ब्रम्हा र सरस्वतीबाट जन्मेको छोरा मनुले नै “मनुस्मृति’’ लेखेर बणर्ाश्रम खडा गरी जातपातको पर्खाल लगाएको हो ।

ब्राह्मणहरुको मुख्य हतियार नै बेद, पुराण र उपनिषदहरु हुन् । यिनै शास्त्रहरुले राजाद्धारा आफ्ना हिन्दु सभ्यता र संस्कृति छल र बलद्धारा प्रतिपादित गरिएको हुनाले नेपाल र भारतमा मंगोल र द्रविडहरुको सभ्यता र संस्कृति मेट्दै गएको हो । ब्रम्हाको मुखबाट ब्रह्मण, छातीबाट क्षेत्री, पेटबाट बैश्य र खुट्टाबाट शुद्र जन्मेको यिनै मनुस्मृति, बेद, पुराण उपनिषदहरुले स्थापित गर्न पुगेको हो । खस (यक्ष) राजा इन्द्र र राजा संबरलाई लडाउने ब्राहमण गुरु शुक्राचार्य र बृहस्पति हुन् ।

कर्णाली प्रदेशका खास मगरहरुलाई ब्राह्मणहरुले यज्ञोपवित गराई क्षेत्री र ठकुरी बनाई जनै लगाई दिएका हुन् ।

“Hamilton” An account of kingdom of Nepal p.28″

” The Karkis, Thapa, Basnets and Khadka all now considered as Hindu of khas were branches of Magar tribes”.

ख) त्रेता युग

त्रेता युगमा ब्राम्हणहरुले शक्तिशाली किराती राजा शिव (पारुहाङ) नागवंशी राजा विष्णु र स्वयम् ब्रम्हालाई आफ्ना वेद पुरानहरुद्धारा ईश्वर स्थापित गरी सकेका थिए । त्यति बेलाका राजा जनक (विदेह ) राजा दशरथ, किस्किन्धाका राजा बाली, सुग्रीब र हनुमान किँरातीहरु नै द्राविड राजा र सरदारहरु थिए । त्रेतायुगमा राजा राम र राजा रावणलाई लडाउने बशिष्ठ र विश्वामित्र नै थिए । राजा रामलाई विष्णु अवतार बनाउने बाल्मिकी र तुलसीदास हुन् । लक्षवी राजा दशरथको तीन रानीहरु थिए । कौशल्या, कैकेयी र सुमित्रा । सबै सन्तानहिन थिए । गुरु बशिष्ठ र विश्वामित्रको अवशेष षडयन्त्रले ‘‘पुत्रेष्टि यज्ञ’’ गराई २८ वर्षिय ब्राहमण युवक ‘‘रिष्यश्रृंग’’ लाई रानीहरुसंग सुत्न लगाई राम, भरत, लक्षमण र शत्रुधन जन्मेको हुनाले यिनीहरु क्षेत्री हुन् ।

त्रेतायुगको रामायणमा भिलहरुले उल्लेख पाइन्छ भने एउटा ब्राह्मणको छोरा मर्दा आदिवासी शम्बुकले ब्राह्मणले गर्ने तपस्या गरेको हुनाले मेरो छोरा मरेको आरोप लगाइ राजा रामलाई उचालेर शम्बुकलाई मार्न लगाइएको प्रसंग पनि मनन योग्य छ ।

ग) द्धापर युग

महाभारतको लडाईमा कईयो किराँती राजाहरुले भाग लिएका थिए । युद्ध पश्चात कौरव र पाण्डपहरुको शोकाकुल नारीहरुको चित्कार र रुवावाशी सुनी पाण्डपहरु विरक्त भएर हिमालयतर्फ लाग्नु अघि अर्जुनले आफ्नो १२ वर्षे नाती परिक्षितलाई विश्वासयोग्य संरक्षण प्रदान गर्न युधिष्ठिर र आफै आसामको डिम्बापुर गई मित्र किराँती राजा जिताद्रष्टालाई अनुरोध गरेपछि उनले आफ्ना जेठा छोरा सन्छेङवा र आधा किराँती सेना थिए । पाँडवहरुले सेन्छेइङलाई कुरुवंशी १२ वर्षे परिक्षितको संरक्षकत्व र पाटक पतञ्जली राज्य दिएर हिमालतिर लागे । ३९ वर्षको उमेरमा सेन्छेङवाको मृत्युपछि किराँत राजा यलम्बरहाङलाई परिक्षित पुत्र जन्मजयकले पातक पतञ्जली राज्य फिर्ता मागेपछि अर्काले दिएको राज्य त्यागी दिनु नै धर्म सम्मत हुन्छ’’ भनेर सबै कुल कुटुम्ब एउटै जमात भएर नौलो ठाउँमा जाँदा कृषियोग्य भूमिको अभाव हुने भएकाले स-साना दल बनेर छुट्ने निणर्य गरी दश भाईका नाम अनुसार क्रमशः जेठोबाट (१) योगतुम्बा (लिम्बु) (२)अठप्रे (राई ) (३) याक्खा (देवान, माझिया, राई) (४) लोहरुङ (राई) (५) याङफु (राई) (६) सुहाचेप्पाहाङ (सुनबार, मुखिया, हायु, चेपाङ) (७) गुरुग्पा (गुरुङ) (८) मगप्पा (मगर) (९) थाकलोकपा वंशज (थाकल, थोकल, थकाली) (१०) थाङदावाको (थारु, दनुवार, धिमाल, धामी आदि) राजा जितेद्रष्ट्रा र सेन्छेइङको कुरा ऐतिहासिक ठहरिन्छ भने १० भाई छुटिएको प्रमाणित छैन । (किराँती हिजो र आज-दूर्गाहाङ याक्खा राई)

धृतराष्ट्र पाँडव र विदुर पनि क्षेत्री ह्न् । सत्यवत्तिका अवैध छोरा परासर मुनिद्धारा आफ्ना बुहारी अम्बिका अम्बालीका र नौकरानीबाट जन्माइएका छोराहरु हु्न् ।

) पूर्व मध्पयकालीन मगर

मध्य कालमा नेपाल र भारत सम्म किरात राज्यले ढाकेको थियो । मगरहरुलाई विभिन्न नामले सम्बोधन गरेता पनि बुद्धकालमा लिच्छवी मगरहरुले ‘‘बृजिहरुको महासंघ’’ खडा गरेका थिए । जसमा ८ वटा राज्यहरु थिए । (१) कपिलवस्तुको शाक्य (२) सुमसुभारको पर्वत भागा (३) केसपुत्राको काला मास (४) राम गामाका कोलिय नवलपरासी (५) कुशी नारा -गोरखापुर नजिक पावाका मल्ल (६) (पिप्फीवाना कपिलवस्तुको पिपरहवा) का मौर्य (७) मिथिलाको विदेह (८)बैशालीको लिच्छवी । बृजिहरुको शासन व्यवस्था केन्द्रिय महासंघ अन्तरगत चल्ने गणराज्य थियो । यसको राजधानी बैशाली थियो । मगर भाषामा ‘‘ङै सेयालाई’’ मैले सुनेको केरालाई ‘‘मोचा’’, धागोलाई ‘‘सुता’’ शब्दहरु बुद्धले प्रयोग गरेका छन् । भिक्षु अश्वघोषले ‘‘बुद्ध चरित्रमा’’ बुद्धलाई लिच्छवी वा बृजि भनेका छन् । बुद्धलाई सम्बोधन गर्दा ‘‘हे तुरग श्रेष्ठ’’ सम्बोधन गरिएको छ । बुद्धको मृत्यसपछि बृजिहरुलाई महासंघले ‘‘हाम्रै एउटा वंशज’’ भनी बुद्धको खरानी मागेका छन् । ८० वर्षको उमेरमा बुद्धलाई चुन्द लोहारले निम्ता गर्दा सुंगुरको मासु खान दिएकाले अपच भई बुद्धको महानिर्वाण भएको छ । त्यस्तै सम्राट चन्द्रगुप्तको नाति सम्राट अशोकले कपिलवस्तुमा आफ्नो वंश बृजि मौर्यको राज्य कपिलवस्तु पिपरहवा भएको हुनाले. त्यस ठाउँमा २ वटा अशोक स्तम्भ खडा गरेका थिए भनी अवकेषशहरु देख्दछन् बुद्धले आफ्नै मामाको छोरी (देवदह) भद्रकपालिनी (यशोधरँ) संग विवाहा गरेका थिए ।

२) आर्य सभ्यताका प्रवर्तक शंकराचार्यको उत्पातले गर्दा काठमाडौंका लिच्छवी मगर राजा मानदेवले ‘‘मेरा पिताले यस भूमिलाई जिती सम्मानित गरेका थिए लडाईको अभ्यासले गर्दा मेले लिच्छवी वंश छोडि क्षेत्री जाति भई न्वारान गरे’’ भनेका छन् । लिच्छवी मगरहरुले २२० वर्ष राज्य गरेका छन् ।

३) भारतको पातलीपुत्र राज्यमा नागवंशीहरुले २०० वर्षसम्म राज्य गर्‍यो शिशुनागवंशी राजा पद्यानन्द लिच्छवी अन्तिम राजा थिए । लेखक विश्वनाथ सत्यनारायणले ‘‘चन्द्रगुप्ताको स्वप्न’’ मा पृ.१४८ अध्याय १५ मा चन्द्रगुप्ता मौर्यद्धारा भनाएका छन् ‘‘हामी किराँती हौँ’’ चन्द्रगुप्तको राष्ट्रिय झण्डामा बाघ चिन्ह हुने गर्दथ्यो र उनको नाति अशोक मौर्यले पनि हरेक अशोक स्तम्भका बाघको टाउको निशानीको रुपमा राखेका छन् । पातलीपुत्र राज्यमा राजा पद्यानन्दको छोरा चाणक्यको टुपी समातेर राजपिठबाट ओरालेपछि चाणक्यले ‘‘राजा पद्यनन्द राजवंशीको नाश नगरी टुप्पी बाँध्ने छैन’’ भनी कसम खाए्र घुम्दै जाँदा बृजिहरुको महासंघ कपिलवस्तुको पिपरहवाबाट मौर्य थरको मगरको छोरा चन्द्र गुप्तालाई लगि शिक्षादिक्षा र युद्धाभ्यास गराई नन्द राज्यको नाश गराई चन्द्रगद्धमा बसालेका छन् । चन्द्रगुप्त मौर्यको छोरा विन्दुसार र नाति अशोक मौर्य थिए । अशोकले कलियुद्धपछि बुद्धधर्म स्वीकार गरेर सम्पूर्ण एशियामा बुद्धधर्म फैलाएका हुन् । मौर्यवंशको अन्तिम राजा बृहद्रथलाई सैनिक निरिक्षणको बेला उनकै ब्राहमण सेनापति पुण्य मित्रले हत्या गरी आफै राजा भएर शंकराचार्यको आदेश अनुसार ‘‘एउटा बौद्धमार्गीको टाउकाको मोल सौ स्वणर्मुद्रा’’ तोकेपछि सोराजवंशीले भारत छोडेर नेपालतर्फ पलायन गरेका हुन् । शाहवंशीय राजाहरुको दरबारिय झण्डामा पनि बाघ चिन्ह हुने गरेकाले मौर्य वंशकै सन्तान होइन भन्ने आशंका जागेको छ । यसरी केहि मगरहरु पहाड उक्लिए, केहि मगरहरु तराईमा बसेर थारु भए । आत्माराम ओझाले २०६३ असोज १९ गतेको कान्तिपुरमा लेखेका थिए । ‘‘भारतका पटनास्थित किताब महल पुस्तकालयमा रहेको बौद्धकालीन इतिहास अध्ययन गर्दा भारतीय इतिहास पुरुष चन्द्रगुप्ता मौर्य मगर थिए ।’’

ङ) मध्यकालीन मगर

१) राजा पृथ्वीनारायण शाहका पुर्खा भुसाल खाँड, खाचा खाँड र मिचा खाँडले नेपाल प्रवेश गर्दा लुम्बिनी, धवलागिरी र गण्डक क्षेत्र २०० मगर राज्यहरुले भरिभराउ थियो । गण्डक क्षेत्रको राज्यहरुमा राज्य गर्ने मगरहरुलाई १२ मगरात र पश्चिमतर्फ राज्य गर्न पुगेका मगरहरुलाई १८ मगरात भनियो । पाल्पा, स्याङ्जा, कास्की हुँदै लमजुङ पुगेर यशोब्रहम शाहले लिगलिगका छले राजा दलसुर समेत दौडिदै पहिलो आउने ५ जनालई पञ्चयास भन्ने ठाउँमा गिडाएर आफू गद्दीमा बसेका थिए । माझकोटका मानसिं खड्का मगर राजालाई पनि राती आक्रमण गरेर माझकोट कब्जा गरेका हुन् ।

२) नुवाकोटमा राज्य गर्दा कुलमन्डन खाँडको कोशेलीबाट खुशी भएर भारतका बदशाह औरङ्गजेबले खाँडहरुलाई शाह पदवी दिएको हुनाले खाँडहरुले शाह लेख्न लागेका हुन् ।

३) शाहहरुको गोत्र पहिला आत्रे थियो पछि पृथ्वीनारायण शाहले बनारस गएर जनै भिरी बाहुनसँग काश्यप गोत्र लिएका हुन् । ब्राहमणहरुले अत्ति उच्चकुलमा भनिने ७ वटा ऋषिहरुको गोत्र (१) वशिष्ठ (२) कश्याप (३) आत्रे (४)गौतम (५)भारद्धाज (६) जन्मदाग्नि (७) विश्वामित्र । आफै लिन्छन् र अरु जातिलाई इन्द्र, आत्रे आदि गोत्रहरु दिने गर्छन् ।

४) पृथ्वी नारायण शाहको सेनामा बाहुन, खस, मगर, ठकुरी यिनै चार जात थिए । यिनैलाई थरघर भनिनथ्यो । पछि गएर पृथ्वीनारायण शाह पूर्व जितेपछि काजि विराज थापा मगर, काजी जयन्त ग्याग्मी राना मगर, ददा सुरतसिं राना मगरका सन्तानलाई जनै भिराएर थापा क्षेत्री बनाएका हुन् । सेनानायक रघुवीर राना मगर बडाकाजी अमरसिंह थापा मगर बजिरसिं थापा मगर, काजी बख्तावर थापा मगर, काजी पृथ्वीध्वज थापा मगर, काजी रामकृष्ण थापा मगर, मुख्तियार भिमसेन थापा मगर । उमराव रणभिम थापा मगर, सरदार रामभद्र थापा मगर, शक्ति थापा आदि मगरहरु हुन् । यतिसम्म की जंगबहादुर कुंवर राणा पनि मगर नै हुन् ।

 An account of the kingdom of Nepal P20 होमस्टेले भनेका छन् ”The Khas Ranas there is no doubt were originally Magars”

Gorkhas P.70-1906-1896, Notes on Nepal P.87 ”The famous prime minister Bhimsen Thapa was the descendant of a magar thapa as was also general Amar   Singh Thapa”

५) राजा नरभुपाल शाहको भित्रेनी कालीधाई मगरनी थिइन उनले ददा सुरतसिंह रानालाई पृथ्वीनारायण शाहका सुसारे बनाएकी थिइन पछि गएर उनलाई भक्तपुरको शासक बनाइयो ।

६) कपरदार कालीदास खड्का मगर पृथवीनारायण शाहको अर्थमन्त्री थिए ।

७) खाँड, मल्ल, सेन ठकुरी, चन्द, शाहि, शाह, बमहरुले पनि जनै लगाएर मगरबाट उपरोक्त पद खडा गरी विशिष्ट जात बनाएका हुन् । यिनीहरुले सुँगुरको मासु खान्छन्, मामाको छोरी विवाहा गर्छन् र आफ्नो कुल कुलानको स्थानहरुमा मगर पुजारी राख्दछन् । यीनैले बाहुनहरुको सहयोग लिएर मगरहरुको २०० राज्य मेटाएर बाईसे चौविसे राज्य खडा गरेका हुन् ।

८) प्राचीन काल र मध्यकालमा मगरहरु राजा थिए, राज्य थियो । मध्यकालको अन्तिमतिर मगर राज्यहरु हराए, मगरहरु दरबारिया भए, कोत पर्वमा अन्तिम जनरल अभिमान सिंह राना मारिएपछि मगरहरु दरबारबाट बिलुप्त भए ।

९) भुरे टाकुरे राज्यमा पर्वतमा शक्तिशाली राजा अरिमुडिले राज्य गर्दथे । १२ औँ शताब्दीमा काश्मिरका इतिहासकार कल्हणले लेखेका छन् । वि.सं ८३५ देखि ८४९ सम्मा मगरात राज्यमा मुसलमान राजा जयापिडले आक्रमण गर्दा राजा अरिमुडी सेना सहित पछि हट्दै गई थुनी राखेको काली गण्डकीको बाँध खोली जयापिडको कईयो सेना बगाई दिए । जयापिडसँग धमासान लडाई गरी जयापिडको कईयो सेना बगाई दिए। ज्यपिडसंग धमासान लडाई गरी जयापिडलाई समातेको हुनाले सो युद्धस्थलको नाम अरिमुडी हुन गयो जसलाई आज पनि अपभ्रंश भए र अर्मादी भनिन्छ ।

१०) इशाको १४औँ सताब्दीमा पाल्पा जिल्लामा बलिहाङराजाले आफ्नो साम्राज्य खडा गरेकोले सो ठाउँलाई आज बल्डेङगढी भनिन्छ । तिहारको इतिहास पनि उनैको नामले जानिन्छ ।

११) सन् १६८१ मा भुटानका राजा सानदुङ नवाङ नाम्ग्यालले गोर्खाका राजा राम शाहसंग भुटानको राक्षार्थ र बस्ती बसाल्न गोर्खालीहरु मागेको हुनाले निशन थापा मगरको नेतृत्वमा ४०/४० घरपरिवार भुटान पठाएका थिए । (भुटान पिपल्स पार्टि अध्ययक्ष बलराम पौडेल)

१२) ‘‘जर्नि टु द लामा एन सेन्ट्रल तिब्बत’’ १९७० पृ.२७ मा सरतचन्द दासले तिब्बतको काङपाचाङ उपत्यकाको उपल्लो भागमा सेर्पा तल्लो भागमा मगरहरु थिए । दुवैको एउटै मगर राजा थिए । मगर राजाहरुले शेर्पाहरुको बढी कर लगाउने गरेको हुनाले शेर्पाहरुले मगर राजालाई छल गरेर मारिदिए । रानीले राजाको अन्त्यष्ठिमा शेर्पाहरुलाई रक्सीमा विष दिएको हुनाले कयौं शेर्पाहरु मरे, बचेकाले युद्ध गर्दा रानी मारिइन र आज पनि शेर्पाहरु मारिएको ठाउँलाई टोङसोङ्गफुग’’ र राजाको किल्लालाई ‘‘मगरजुङ’’ भनिन्छ ।

१३) गोर्खा राज्यले साना साना राज्य एकिकरण गरेता पनि सुशासन चलाउन नसकेर चोर, डाकु र ठगहरुको जताततै लुटपाट गर्ने लागेपछि चारैतिर अव्यवस्था फैलिएको हुनाले पाखापानीलाई (म्याग्दी) राजधानी बनाएर आफूलाई राजा घोषित गरी वि.सं १८९७ आषाढ ३० सोमबार राज तिलक गराए । वि.सं १८९७ श्रावण २९ का दिन बाग्लुङ अड्डाका विचारी भागवत पाठक डिठ्ठा लक्ष्मण भण्डारीको नेतृत्वमा १८ गाउँका मुखिया, भद्र भलाद्मी शिकारी बहालवाला सैनिक र झराली फौजलाई ३० श्रावण १८९७ मा मारेको हुनाले यो विद्रोह १ महिना सम्म चल्यो । कतिपय रोहानी मगरहरुले सरकारी दमन छल्न आफ्नो जात छाडी पुर्जा, पुन र पाइजा आदि लेख्न लागेका हुन् । (टेकबहादुर श्रेष्ठ पर्वत राज्यको ऐतिहासिक रुप रेखा ‘‘पृ.१७ । दिनेश राज पन्तको दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति’’ पृ.३७ ह्यामिल्टनको ’’एन एकाउन्ट अफ दि किङ्गडम अफ नेपाल पृ.२७१ ‘‘कणर् बानियाँ’’ बानियावंशको नालिबेली पृ.१० ज्ञानमणि नेपाल नेपालको महा भारत’’ पृ. १३६ ऐ.पृ १६१)

१४) राणाहरुको एकतन्त्री शासनदेखि आजित भएर पुरानो गोरखा पल्टनका क्याप्टेन लखन थापाले जोसमनी मतको धार्मिक आड लिएर २००० सेना खडा गरी गोर्खामा जनसरकार समेत बनाई किल्ला खडा गरी जयसिंह चुमीमगरलाई सेना प्रमुख बनाए । गोर्खाको शासकले जंगबहादुर राणासँग उजुरी गरेपछि देवीदत्त पल्टन बुँकोट पुगी किल्ला घेरी मारकाट मच्चाउँदै लखन थापा मगर जयसिंह चुमीमगर समेत ५ जनालाई बर्वर यातना दिई वि.सं १९३३ फागुन २ गते गोर्खामा रुखमा झुण्डाएर फाँसी दिइयो । प्रथम प्रजातन्त्रको लडाईमा क्याप्टेन लखन थापा लगायत ५ जना सहिद भएकोले नेपाल मगर संघले लखन थापालाई प्रथम सहिद घोषणा गर भनी माग राखे तापनि सहिद घोषणा त गरेको छ तापनि प्रथम सहिद घोषणा गर्न कञ्जुस्याई गरिरहेको छ । तत्काल घोषणा गरोस् ।

१५) सबै जातजातिको चाडमा विदा दिने गरिएको छ । तर मगर जातिको चाड खुट्टाउन नसकिएकाले घोषित चाडको नाम लिई विदा दिने गरिएको छैन । प्राचीनकालदेखि मगरहरुले माघेसंक्रान्तिको दिनलाई विशेष चाड मानी झुरुङ नचाउने, खिचडी खाने, चेलीबेटि बोलाउने, भकुण्डो खेल्ने, धनुकाँडले तार हान्ने, सुँगुर काट्ने, घुमाउने र बुटक रोटी बनाउने, कोदोको मद्यपान बनाउने, बनतरुल र घरतरुलको भुजिया, मास, केराउ र सिल्टुङको बाराको रोटि आदि बनाउने गर्ने गरेको हुनाले माघे संक्रान्तिलाई थारुको मात्र नभएर मगरको पनि चाड घोषणा गरी सो दिन बिदा दिइनु पर्दछ ।

सन्दर्भ सूची

१) हूएनसाँग -लिचेपोबाट अपभ्रंश भई लिच्छवी भएको हो।
२) विसेन्ट आर्थर -लिच्छवीको उत्पत्ति तिब्बतमा भएको हो । लिच्छवीको मृत संस्कार र न्याय पद्धति तिब्बत संग मिल्दछ ।
३)न्या ङ्खसिस्तनपो तिब्बतका प्रथम राजा थिए यिनी लिच्छवी शाक्य वंशीय थिए । शाम्यवंशको तीन शाखा थियो । (१) महाशाक्य (२) लिच्छवी शाक्य (३) पर्वतीय शाक्य
४) मृक्षबाट बृजि, बज्जी, लिच्छवी अपभ्रंश भएको हो । मृक्षको अर्थ शक्ति धोतक भालु या सिँह हुन्छ, लिच्छव्हिरुको झण्डामा सिंह चिन्ह हुन्छ ।
५) ऋगवेद्मा मगध राज्यलाई किकट भनिन्थ्यो हाल भारतको अम्बाला नै किकट हो ।

मेरा लागि याज्ञिकहरुले १५२० वटा गोरुको मासु पकाउछन् त्यहि मासु र रक्सी खाई मोटो भई राक्षसहरुको नास गर्दछु ऋगवेद (१०-८६-१४)

पौड्रकाश्चौड्रदाविद ःकाम्बोजा यवनाःशकः ।

पारदापहवाश्चीनः करिात दरदा ः खशाः ।। १२८ मनुस्मृति १०-४४ अर्थात मनुस्मृतिले खसलाई पनि शुद्ध भनेको छ ।

२) आर्यहरुको विष्णु भगवानको राज्य सोहि नकसा अनुसार बैकुण्ठलोक चीनको दक्षिणी भेकमा देखाइएको छ बैकुण्ठलोक चीनमा थियो भने यिनी सौभारवंशी किरात हुन् र उनी नागशैयामा बस्दथिए भन्नुको अर्थ नागहरुको राजा थिए । विष्णु मगर राजा थिए । यिनका गुरु ब्रह्मा र गुप्तचर नारद थिए ।

३) किरातेश्वर पशुपतिको हातमा पाशुपात शास्त्र अर्थात फलामको त्रिशुल हुने गर्दथियो । त्यति बेला फलाम अतीशक्तिशाली शास्त्र हुने गर्दथ्यो । फलाम उत्खनन् किरातीहरुले नै पहिला गरेका थिए । बारुदको उत्पति पनि चिनियाहरुले नै गरेका हुन् किरातेश्वर महादेव किराती भएको हुनाले नै आर्यहरुको पुज्य गोरुमा सवार हुन्थे र सुँगुरको मासु खान्थे, शक्तिपुजन आर्यहरुले नै महादेवलाई भगवान स्थापित गरेका हुन् ।

४) आर्यहरु सधैं राजाहरुका सल्लाहकार वा गुरु भए कहिल्यै राजा भएनन् । जस्तो विष्णुको ।

मगर जातिको संस्कार तथा संस्कृति

मगर जातिको संस्कार तथा संस्कृति

डा. गोविन्द प्रसाद थापा

पृष्ठभूमि

प्रा.डा. प्रेमकुमार खत्रीबाट सम्पादित नेपालका जातीय सामाजिक संस्कार पुस्तकमा किङगरिया, चमार, जिरेल, तामाङ, धोबी, नुनिया, बनकरिया, समेरा, हलखोर, अवधी, खस, किरात राइ, खसब्राह्मण, गुरूङ, थारू, नेवार, धिमाल, राजवंशी, मेचे, गन्गाइ, उराँव, किसान, मगर, मुस्लिम, याक्थुम्बा, शेर्पा, जातिका संस्कार संकृतिका बारेमा सामग्री छापिएका छन् । मेरो यो लेखमा मगर जातिको संस्कारका बारेमा छोटो लेख प्रकाशित भएका छन् ।

मगर जाति नेपालको तेस्रो ठूलो जनसंख्या तथा आदिवासी जनजाति समुदायकै पहिलो ठूलो जनसंख्या रहेको आदिवासी जनजाति हो । राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार १८ लाख ८७ हजार ७ सय ३३ मगर जातिको जनसंख्या छ । मगर जाति मध्यपहाडी भेगमा बसोबास गर्ने बासिन्दा हुन् । स्थानीय नदि तथा स्थान नाम हरु सबै मगर भाषामा हुनु उनिहरुको प्रचीनतको द्योतक हो भन्न सकिन्छ । यिनीहरुको आफ्नै कला संस्कृति, रहनसहन र भाषा छ । मगर क्षेत्र भाषिक हिसाबले तीन क्षेत्रमा बिभाजित छ । कालीगण्डकी पूर्वलाई बाह्र मगरात भन्ने गरिन्छ भने त्योभन्दा पश्चिम अठार मगरात तथा डोल्पा क्षेत्रलाई तराली मगरात क्षेत्रको रुपमा चिनिने गरिन्छ ।

मगर जातिको उत्पत्ति, नामाकरण तथा इतिहासका बारेमा अन्यौल छ । मगरहरुको मूल उत्पत्ति स्थान हिमालय अंचल, उत्तरतिर शीन (Shin) भन्ने देश हो भनिएको छ (राई, २०५१ ः १) । एम. एस. थापा मगरका अनुसार मगरहरु आफनो जीविकाको खोजीमा आजभन्दा चार हजार वर्ष अगाडी मगर लगायतका अन्य मगोलियाई वंशजहरु यस भारतीय महाद्वीपमा प्रवेश गरेको देखिन्छ (थापा, २०५९ ः ४) । इमान सिंह चेमजोङ (Chemjong, २००३, १३८–१४१) आफनो पुस्तक किरात वंशावलीमा मगरजातिको उद्यगम स्थलका रुपमा उत्तरको शीन भन्ने स्थान रहेको र त्यस स्थान बाट शिंङ मगर र चितु मगरको नेतृत्वमा दक्षीण तर्फ आएको लेख्नुहुन्छ । त्यहाँका मानिस हरुले यिनी हरु लाई टाँङसाङ ठापा अर्थात टाडा उत्तर दिशाबाट आएका मानिस भनी सम्बोधन गर्ने गर्थे भनिएको छ ।

किराँतको नालीबेलिमा नारद मुनि थुलुङ (थुलुङ, २०४२ ः १८४–१८५) लेख्नु हुन्छ, अघि मगधलाई मगरात भनिन्थ्यो । त्यहाँका वासीन्दाहरुलाई मगर कहिन्थ्यो । यो मगर शब्दको जन्म मओङ्गबाट, मआङ्गील, मओङ्गली, यिनै मओङ्गोलीहरु पश्चिम आजको इराक, इरान र क्यासोपियनसी प्राचीन कासेप सागर बाट पुग्दै आएर भारतका मगध नामक राज्य स्थापना मगरहरुले गरेका हुन् । यी मगर हरुमा अरु के को भए बुझने आधार नपाइएको तर महाभारतकालमा जरासन्ध नामक एउटा राजा पाइन्छ । जो कौरव पक्षका थिए । तिनलाई मगधपति या मगधका राजा भन्न्थ्यिो । यिनकै राज्य भूमि मगधका मगर हरु उत्तर पटटि लागी पश्चिम नेपाल तर्फ प्रवेश हुंदै समस्त पूर्व नेपालमा बसोवास गर्न पुगेका हुन् । यिनै मगरहरु मध्यका केही मगर सिमरनगढ पट्टि प्रवेश भएर बस्न थालेका थिए भनि उहाँले लेख्नु भएको छ ।

प्रदीप नेपालले खसहरू ककेसियाबाट पूर्व लागेर जुम्ला छिरेका हुन् भने उपत्यकाबाट पूर्व खेदिएका किराँतहरू ह्वाङ्हो सभ्यताका उपज हुन् । मगरहरू खस हुन् । नेपालमा सबैभन्दा लामो समय राज गर्ने समुदाय पनि मगर नै हो । तर, गुरुङ, तामाङजस्ता जातिहरू किराँतहरू आउनुभन्दा धेरै पछि, झण्डै झण्डै दक्षिणबाट नेपाल छिरेका आर्यहरूसँगै उत्तरबाट नेपाल छिरेका हुन् भनेका छन् (नेपाल, गोरखा पत्र, २०७६)। प्राज्ञ डा. जगमान गुरुङले (गुरुङ, २०६७ ः २२) आफनो पुस्तकमा गण्डकीप्रस्रवण क्षेत्रमा तमुवान, र तामाङहरुको बस्ती भएको इलाकादेखि दक्षिणपट्टिको कछाड भागलाई मगरात भनिन्छ, जहाँ मगरहरुको बाक्लो बस्ती पाइन्छ । पूर्वमध्यकालिक मंग्वरविषयलाई नै अहिले मगरात भनिएको छ । यस बाट मगर शब्दको पूर्वरुप मंग्वर रहेछ भन्ने बुझिन्छ भनि उल्लेख गरेका छन् ।

प्रा. बालकृष्ण पोखरेलले मगरजातिका पुर्वजहरु लुकाहरु (लाङ्गाली) लाइ मानेका छन् । उनि लेख्छन्, यी नेपालका लाङ्गा (मगर), काइके (कपिक), माक्वेली(मक्वानी), सुनुवार, रङ्कु(राजी), लाप्चे आदिका पुर्खा प्रतित हुन्छ । (पोखरेल, २०७५ः९४) उनि अगाडी लेख्छन्, नेवार, मगर, राई, लिम्बू, आदि समाजमा विलीन भइसकेका खस हरु पुनः खस बन्लान् भन्न सकिन्न (पोखरेल, २०७५ः४०२) । यसबाट यि जातिहरु पनि खस थिए भन्ने आभास हुन्छ । कतिपयले हंगेरीका मग्यार जातिसंग पनि मगरलाइ जोडेका छन् । पछिल्लो पटक २०७६ भाद्र १४मा मगर अध्ययन केन्द्रले चीनमा पाईने मंगुर (Mongour)जाति सम्वन्धी एउटा गोष्ठिको आयोजना गरेको थियो जसको मूल उद्येश्य चीनको गान्सु प्रान्तका मंगुर जातिका बारेमा जानकारी गराउनु रहेको थियो र सम्भवतः नेपालका मगर र चीनका मंगुर हरुको उदगम स्थल एउटै हुनु पर्छ भन्ने थियो । (थापा, मगर अध्ययन केन्द्र, २०७६)

मगर जातिको जीवन दर्शन

मगर जाति सोझासाझा, कसैलाइ हानि नोक्सानी नपुरयाउने र आफनो काममा इमानदारी पूर्वक लागी रहने जाति हो भन्नु अतिशयोक्ति नहोला । मगरहरु कुनै धर्म मान्दैनन् । यिनिहरु कुनै देवीदेवताको पूजाआजामा भन्दा पनि बढी आफ्नै पूर्खा र प्रकृतिको पूजामा विश्वास गर्दछन् । यिनि हरु प्रकृति पूजक हुन् र प्राकृतिक नियम अनुसार आफना संस्कार तथा संस्कृतिको व्यवहारिक रुपमा पालना गर्दछन् । आफनो जीवनमा आइपर्ने बाधा अडचन हरुको सास रहुन्जेल आसमा विश्वास राख्दै एकतामा बल हुन्छ भनि हाँसीखुशी मिलीजुली जीवन निर्वाह गर्नु नै मगर जातिको जीवन दर्शन हो भन्न सकिन्छ । यो जातिको जीवन दर्शन यिनिहरुको चक्रीय संस्कार, संस्कृति, विश्वास, आचरण तथा व्यवहार बाट स्पष्ट रुपमा देखिन्छ । 

केशरजंग बराल मगरले (बराल, २०६२) मगरहरुको स्वभावलाई मगर समाजको परिवर्तनको आकाँक्षालाइ बोकेर भेडा गोठाला देखि सर्घषरत बर्मन बुढाको जिवन कथामा एक जना विदेशीले मगरहरुको स्वभावलाई यसरी बताएका छन् भनि उल्लेख गरेका छन्, मेरो आत्माले कसैलाई ढात्न, कसैलाई छल्न दिदैन । अरुलाई तलमाथि गर्न दिदैन । बरालका अनुसार, “यो स्वभाव बर्मन बुढाको मात्र होइन, आम मगरहरुको स्वभाव हो । मगरहरुले यसैलाइ आफ्नो आदर्श मान्दछन् । अर्को शब्दमा भन्दा मगरहरुले कसैलाई ढाट्न हुदैन, कसैलाई छल्न हुदैन र कसैलाई अन्याय गर्न हुदैन भन्ने मान्यता राख्दछन् । यसैलाइ नै मैले मगराँत धर्म भन्दै आएकोछु । मगरहरुमा भएको यो स्वभाव र आदर्श, विश्वास नै मगराँत धर्मको मूल आधार हो ।”

मगरजातिको धार्मिक आस्था

आदिवासी जनजाति समुदायमा प्रकृति र प्रकृतिबाट उत्पन्न अदभूत जीव वनस्पति वा निराकार वस्तुमा देवत्व आरोपित गरेर पूजाआजा गर्ने आदिम प्रचलनको निरन्तरता रहेको लेख्नु हुन्छ डा. मीन श्रीस (श्रीस, २०७७ः ३१)। यसबाट उनिहरुमा कूलप्रतिक(Totem) मान्ने एवं पूर्खा पूजाको (Ancestor worship) परम्परा रहेको छ । साँस्कृतिक रुपमा नेपाली समाज झाँक्रीवाद र जीवात्मावादमा आधारित पूर्खापूजा परम्परा, वैदिक हिन्दू र बौद परम्पराको सम्मिश्रण एवं अन्तरघुलन बाट विकसित भएको पाइन्छ । भिन्न भिन्न जातीय समुदायहरुका बीचमा साँस्कृतिक आदान प्रदान, रहनसहनको लेनदेन, र आपसी सदभावले गर्दा नेपाली संस्कृतिमा व्यावहारिक र मनोवैज्ञानिक संगमको विशिष्टखाले साँस्कृतिक सभ्यताको स्वरुप देखा परेको छ । यसको ज्वलंन्त उदाहरणका रुपमा मगर पुजारी रहेका देवस्थलहरुलाई लिन सकिन्छ । प्रकृति पूजा, कूलप्रतीक को लौकिक परम्पराबाट उत्पत्ति र विकास भएका यी मगर पुजारी रहेका देवस्थलहरुमा आफना खानपान संस्कारअनुरुपकै जाँडरक्सी, सुँगुर, कुखुरा, आदि चढाएर पूजा आराधाना गरिने मौलिक प्रचलनले निरन्तरता पाइरहेकै भए पनि समयानुकूल हिन्दु तथा बौद्ध परम्पराका प्रभावहरु समेत भित्रिएका छन् ।

मानिसको स्वभावलाई आफूमा निहित विश्वासले असर पार्दछ । त्यसैले धर्मलाई मानिसको कुनै दैवी शक्ति वा भगवान माथिको  विश्वासको रुपमा  लिन सकिन्छ । धर्म भनेको मानिसको दैवी शक्ति माथि गर्ने विश्वास हो । त्यसैले धर्मलाई जिवनको दर्शन पनि भनिन्छ । मगरहरुको विश्वास र उनीहरुको स्वभावलाई विश्लेषण गर्दा उनीहरुलाई हिन्दू वा बौद्ध भनेर भन्न मिल्दैन । धर्म भनेको व्यक्तिमा सधै रहिरहने स्वभाव हो अथवा मनिसहरुमा भएको विश्वास हो । मगरहरुको स्वभाव र विश्वास हिन्दूहरुको र बौद्धहरुको भन्दा भिन्न छ । हिन्दूहरुले ब्रह्म, विष्णु, राम आदिमा विश्वास गर्दछन् (बराल, २०६२)। बौद्धमार्गीहरुले अहिँसा परम धर्म भन्ने कुरामा विश्वास गर्दछन् । तर यहाँका अधिकाँश मगरहरुले प्रकृतिमा विश्वास गर्दछन् र प्रकृतिको नै पूजा गर्दछन् । जस्तो खोलानाला, रुख, पहाड, हवा, ढुङ्गा र माटो जस्ता प्रकृतिका अभिन्न अङ्गलाई  पुज्ने र मान्ने गर्दछन् । प्रकृतिवादमा आधारित झाँक्रीवाद (Shamanism) मा विश्वास गर्दछन् । झाक्रीको ज्ञानमा  आधारित धेरै औषधि विज्ञान पनि मगरहरु सँग छ ।

पाल्पाका मगरहरुले परम्परा देखी मान्दै आएका देवीदेवताहरुको अध्ययनबाट यिनीहरुले मान्ने गरेका देवीदेवता अन्य धर्म वा परम्पराभन्दा भिन्नै प्रकारको देखिन्छ । यिनीहरुले मान्ने गरेका देवीदवता र पूजा गर्ने विधिहरुको सुक्ष्म अध्ययन गर्दा प्राचीन आदिवासीका प्राकृतिक शक्ति तथा श्रोतप्रतिको विश्वासलाई देवी देवताको नामले चिन्ने गरेको पाइन्छ । वनजंगल नदिनाला, पानीको स्रोतको उचित व्यवस्थापन तथा जंगली जनावरको प्रकोपको साथै रोगव्याधी आदिबाट बाँच्नका निम्ति देवीदेवताको विश्वास लिएको देखिन्छ । यसका साथै दुर्लभ पशुपंक्षी तथा जीवजन्तुको विनास गर्न नहुने कुरा पनि यहि देवीदेवताको विश्वास संग सम्बन्धित रहेको छ । छविलाल चिदीका अनुसार पाल्पाका देवीदेवता हरु पूर्वेली बाजेबज्यै, बुढा बराजु, सिद्ध, रम्भा देवी, खाँद देवी, कालिका देवी, मैयाँ देवी, माई देवता, स्याम्बायु, भोमरी देवता, सिरउँ, गोठोगैडी, भ्यूसिन, चण्डी देवता, मरी, झाँक्री, लेढेन, मसान, भूत देवता, हरेलो, कूलपूजा, सबैमा बलि चढाउने परम्परा रहेको छ । पाल्पाका मगरहरु वास्तवमा बौद्ध वा हिन्दु धर्मका अनुयायी नभएको निश्कर्ष छ । (चिदी, २०७२) । प्रेम खत्रीका(खत्री, २०७३) अनुसार पनि धेरै आदिवासी जनजाति समाजमा आदिकालको प्रकृति र पितृपूजाको अवशेष पाइएको र सबैजसो संस्कारमा यी वाह्य शक्तिप्रतिको गहन आस्था र श्रद्धाभाव समानरुपले रहेको पाइएको छ ।

नेपालको सन्दर्भमा सर्वप्रथम नेपाल सरकारको आधिकारिक दस्तावेज राष्ट्रिय संस्कृति नीति, २०६७ मा नेपाली राष्ट्रिय संस्कृतिलाई यसरी परिभाषित गरिएको छः “वर्तमान नेपालको सीमाभित्र इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा बसोबास गरेका विभिन्न मानवसमुदाय वा मानवसमुदायहरूले सिर्जना गरेर छाडेका र हाल बसोबास गरिरहेका हाम्रा विभिन्न जाति एवं समुदायका पूर्खाहरूले सिर्जना र अवलम्बन गरी हामीलाई जिम्मा लाएर गएका भौतिक, अभौतिक सम्पदाहरू र त्यस अनुरूपको जीवनशैलीको समष्टिगत रूप नै नेपालको राष्ट्रिय संस्कृति हो ।” (नेपाल सरकार, सूचना विभाग, २०६७) । संस्कृति भनेको परापूर्वकालदेखि हाम्र्रा पूर्खाहरुले आफनो ज्ञान, सीप, र क्षमताबाछ श्रृजना, संरक्षण एवम् पालना गरी हामीलाई छोडेर गएका र हामीले पनि विरन्तर रुपमा तिनको प्रयोग उपयोग, परिमार्जन, संसोधन, संरक्षण एवम् पालना गर्दै आएको असल जीवनशैली तथा हाम्रो पहिचान हो  (खत्री, २०७०ः ६)। त्यसर्थ मानिसको सबै उपलब्धी उसको संस्कृति हो भन्न सकिन्छ ।

संस्कृति समुदायको वा समाजको अभिन्न अंग हो । माया हिस्कीका अनुसार (हिस्की, २०७६), संस्कृति बिना मानिस अपांङ्ग हुन्छ र समाजमा संस्कारको जन्म हुन सक्दैन । आफू संग भएको ज्ञान, शीप, चलन चल्ती, रहन सहन, रीतिरिवाजले नै मानवीय जिवनलाई पूर्ण बनाउदछ । संस्कृतिले नै व्यक्ति, समुदाय र समाजको पहिचान निर्माण गर्दछ । संस्कृति कुनै पनि जातिको विशिष्ट पहिचान हो । तसर्थ समाजसंगै निर्मित ज्ञान, शिप, क्षमतालाई परम्परागतरुपमा प्रयोग गरिदै आउनु र पुस्तान्त्रण हुदै जानुको जुन चक्रिय प्रणाली छ, त्यही नै समग्रमा संस्कृति हो भन्न सकिन्छ । सुदर्शन अर्याल का अनुसार (अर्याल, २०७६) मगर हरुले विसौना स्थापना गरी पुस्तौँ पुस्ता पित्तरहरुलाई वरपिपल घेरेर थापना गर्ने चलन छ मुर्ति राख्ने गरिदैन । परिवार आफ्ना पित्रृहरु आफ्नै कूलमा पुनरजन्म लिएर आउन् भन्ने अपेक्षा गर्दछन् । मृत्युपछि पनि पित्रृको रुपमा घुर विसौनीमा आफैसँग रही रहने हुँदा मिठो मसिनो र पाहुनाको पाहुर पहिलो नम्बरमा उनीहरुलाई पस्केर मात्र अरुले खाने चलन छ । यसले मगर जाति आफ्ना पूर्वजप्रति अति समर्पित जाति हो भन्न सकिन्छ ।

मगर जातिका आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक र धार्मिक मान्यताहरु अनुसार प्रकृतिप्रति श्रद्धा राख्ने पितृपूजक मगर जाति काल्पनिक देवीदेवताहरुको पूजा नगर्ने बरु यथार्थरुपमा अस्तित्वमा रहेका प्राकृतिक शक्ति र पितृहरुको पूजा र शान्ति गर्ने गरेका छन् (घर्ती मगर ः २०७७) । मगर संस्कृतिविद् बमकुमारी बुढामगरका अनुसार मगर जातिका आफ्नै दुइ ऋतुहरु छन् जसलाई उभेउली र उधेउली भनिन्छ । बार्षिक समयचक्रलाई यही दुइ ऋतुमा मौलिक ढंगले मानव जीवनपद्धतिसँग मगर जातिले आवद्ध गरेको छ । तराली भेगका मगर जाति पनि मगर मौलिक संस्कारहरु अनुसरण गर्ने गरेको मगर संस्कृतिका अध्ययेता जगबहादुर बुढाको धारणा छ (बुढा मगर, पृ.२०)। तिब्बती बौद्ध र खस संस्कृतिको चपेटाका बाबजुद डोल्पाका तराली मगरको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान आज पनि चुल्होका बज्यु र बराहाको पूजा मार्फत बाँचिरहेको उहाँको धारणा छ ।

परम्परागत कर्मकाण्डीय संस्कार तथा संस्कृति

जातिय संस्कार हरुका रुपमा गण्डकि क्षेत्रका मगर हरूमा जन्म, छैंटी, न्वारन, अन्नप्राशन, छेवर, कर्णवेध, छोरीको गुनियो चोली दिने, विवाह, तथा मृत्यु पछि गरिने अन्त्येष्टि संस्कारका साथै कूलदेवताको पूजा प्रचलनमा रहेका छन् ।

जन्म संस्कार

मगर परिवारमा बच्चा जन्मेको क्षणलाई उल्लासताका रूपमा लिइन्छ । बच्चा जन्मिएको समयलाई सूतक भनिन्छ । सूतक ३ देखि ७ दिन सम्मको रहन्छ । कसै कसैले ११ दिनसम्म पनि लम्ब्याउँछन् । यस बेला भाइ खलकका घरमा शुभ कार्यलाइ वर्जित गरिएको हुन्छ । बच्चा जन्मेको ६ दिनमा छैंटी गरिन्छ । यसलाई छैटौं,  छैंटी, अथवा छैटुङ पनि भनिन्छ । यस दिनमा भाविले बच्चाको भाग्य लेखन कार्य गर्छन् भन्ने विश्वासमा उत्सव मनाउने काम गरिएको भनिन्छ । यस दिन विभिन्न नाचगान गरेर रातभर जागै बस्तछन् । रातभर नाच्ने गाउनेलाई बिहान भए पछि नाङलामा चामल, पैसा, खानेकुरा, रक्सी आदि राखिदिने चलन छ । ३ दिन अथवा ७ दिन अथवा ११ दिनमा उक्त बच्चाको नाम राख्ने गरिन्छ । यसलाई न्वारान भनिन्छ । न्वारानका दिन, भान्जा अथवा जुवाइँले लोटामा गहुँत, फूल, चामल र रूपियाँ पैसा हालेर मानिल्याएका पूरोहित अथवा पण्डितका घर जान्छन् । पूरोहित अथवा पण्डितले गायत्री मन्त्रले उक्त गहँत मन्त्रिने काम गर्दछन् । बच्चा जन्मिएको समय सोधेर, तिथि, नक्षत्र पहिल्याइ, नाम जुराउने काम पनि गर्दछन् । यसरी पूरोहित अथवा पण्डितले मन्त्रिएको गहँत लगेर सुतक लागेको घरमा छर्किएर चोख्याउने गर्दछन् । न्वारानका दिन घर रातो माटो र गोबरले लिप पोत गरी चोख्याएको हुन्छ । आँगन, सिकुवा सबै बडारकुँडार गरिएको हुन्छ । घरमा गहुँत छर्किए पछि, सम्पूर्ण सूतक लागेका सन्तानलाई पनि खान दिइन्छ । नयाँ जन्मिएको बच्चालाई आँगनमा गोबरको कुण्ड बनाइ दूधको अर्घ दिई, त्यस कुण्डमा कुल्चाइन्छ । यसलाई सूर्यको दर्शन गराएको भनिन्छ । न्वारानमा चेलीबेटी, कुलकुटुम्ब, नातागोता, इष्टमित्र र छरछिमेकीहरूलाई निमन्त्रणा गरिएको हुन्छ । न्वारानमा आउँदा निम्तारूले चामल, पैसा, सक्नेले कुखुरा, जाँड, रक्सी, आदि ल्याउने गर्दछन् । समयको परिवर्तनसँगै आज भोलि बच्चालाई खेलाउने सामान, लुगा फाटा पनि दिइन्छ ।

अन्नप्राशन

बच्चा ६ महिनाको भएपछि भात खुवाउने चलन छ । यसलाई पाःनी अथवा “ज्याट् खुलाइ” भनिन्छ । यस दिन बच्चालाई सुन पानीमा नुहाएर नयाँ लुगा लगाइ दिने गरिन्छ । त्यसपछि चाँदिका सिक्काले भात खुवाउने चलन छ । कसैकसैले कुथुर्का नामको चराको टाउकाले पनि भात खुवाउने गर्दछन् । यसरी भात खुवाउने काम सबै भन्दा पाको उमेर भएका बाट सुरू गरिन्छ । भात खुवाए पछि पनि पाको उमेर भएकाले बच्चा र दाल चामलको पोको पिठिउँमा बोकी, जोर लौरो टेकेर “परदेश डुलाएको” भन्दै घर डुलाउने चलन छ । यसो गर्नाले बच्चाको आयु लामो हुन्छ भन्ने मान्यता छ । यसरी डुलेर आए पछि दुध अथवा दहीको सगुन खुवाउने चलन छ । बेलुकी भए पछि परदेशका लागि भनेर पोकामा राखि दिउँसो बच्चासँगै बोकीएको दाल चामलको खिचडी पकाएर बच्चालाई खुवाउने गरिन्छ । कतिपय घरमा पाःनीको दिनमा पनि नाचगान गरेर खुबै रमाइलो गर्दछन् ।

छेवर

परिवारमा जन्मिएको बच्चा छोरा भए ३ देखि ५ वर्षभित्रमा कपाल काटिदिने चलन छ । दोस्रो सन्तान छोरी भए ३ अथवा ४ वर्षमा पनि काट्न मिल्छ तर दोस्रो सन्तान छोरा भए, पहिलोको कपाल काट्न ५ वर्षको भइन्जेल पर्खनै पर्दछ । कपाल काट्दा “आमा कि मामाले” भन्ने चलन छ । आमाले काटिदिने भए झुक्याएर अथवा चोरेर काटिदिनु पर्दछ भने मामाले काटिदिंदा विधिवतरूपमा काटिदिने चलन छ । पहिलो चोटी केस काट्ने विधिलाई छेवर भनिन्छ । छेवरको केस काट्दा दाम्लाले घाँटीमा बाँधी कपाल काटिदिने चलन छ । कपाल काट्दा टुप्पी राखेर काट्ने गरिन्छ । कपाल काटि सकेपछि मामाले भान्जालाई टोपी लगाइदिने गर्दछन् । यस दिनलाई पनि उत्सवका रूपमा नै मनाइन्छ । कसै कसैको घरमा युवा तन्नेरीहरू रातको समयमा नाच गान गरेर खुबै रमाउने गर्दछन् । चेली बेटी, आफन्त, कूल कुटुम्ब, छरछिमेकीलाई गच्छे अनुसार निम्त्याइन्छ । सेलरोटी अथवा बाबरका साथमा मीठो मसिनोको बन्दोबस्त मिलाइएको हुन्छ । छोरीको छेवर गरिंदैन । छोरी चेलीलाई शूभ दिन ठहरयाएर गुन्यु चोली र मजेत्रो दिइ अशिर्वाद दिने गरीन्छ ।

विवाह संस्कार

विवाह दुई विपरीत लिङ्गीहरूको सम्मिलनको सामाजिक रूपमा स्वीकृत संस्था हो जसको प्रमुख उदेश्य मनोरञ्जन, प्रजनन र कहिलेकाहीँ समय, परिस्थिति, देश र कालअनुसार नियोजन गर्नु तथा सामाजिक उत्तरदायित्व वहन गर्नु हो । छोरा छोरी वयस्क भएपछि विवाहको कुरा आउँछ ।

विवाह संस्कारः मगर जातिमा विवाह दुइ प्रकार, मागी विवाह तथा प्रेम विवाह, प्रचलनमा छ ।

प्रेम विवाह ः मगर जातिमा केटाले आफुलाई मन पर्ने केटीलाई घरमा माग्न नगई प्रेम विवाह वा आमा बाबुको सल्लाहमा लैजाने प्रचलन पनि रहेकोछ । केटाले केटीलाई त्यसरी घरमा लगेपछि दुलहीलाई घरभित्र भित्रयाउने गरिन्छ । यस क्रममा दुलाहाको घरमा कुटुम्बले घरको दैलो लिपपोत गरी कुखुराको भाले काटेर दुलही भित्रयाउने गरिन्छ । उक्त दिन ईष्टमित्र बोलाई दुलाहा दुलहीलाई टीका लगाई आशिर्वाद दिने र भोज खाने गरिन्छ । यसरी भगाएर लगेको ३ दिन भित्र केटाको घरबाट रोटी, रक्सी, भातीको जाँंड र दही सहितको सगुन लिएर केटीको घरमा सोधनी (गीनक्हे) जानु पर्ने हुन्छ ।

यदि ३ दिन भित्र केटीको घरमा सोधनी (गीनक्हे) नगएको खण्डमा केटीको माईती पक्षले आफनो छोरी हराएको आरोपमा संबन्धित निकायमा उजुरी समेत दायर गर्न सक्ने संभावना रहेको हुन्छ । सोधनी (गीनक्हे) जाने दिनमा केटा पक्षका अनुभवी, चलाख र बोल्न सक्ने ब्यक्तिहरु केटीको घरमा गएर केटी पक्षसंग केटीमा आफुहरुले बुहारी बनाउन लगेको ब्यहोरा अति नै नम्र भएर जाहेर गर्नु पर्ने हुन्छ । केटा पक्षले आफना कुराहरु राखी सकेपछी केटी पक्ष राजी खुशी भएको खण्डमा केटा पक्षकाले लगेको रोटी, रक्सी, भातीको जाँड र दहि उनीहरुले स्वीकार गर्दछन । यसरी कोसेली स्वीकार गरी सकेपछी विवाह पक्का भएको मानिन्छ ।

मागी विवाह ः यसमा दुलहा पक्षले दुलही पक्ष संग दुलही माग्न जाने, सोधनि वा ठेकी लैजाने, सगुन फर्काउने, स्वयम्बर तथा विवाह गर्ने र त्यस पश्चात अन्तिममा दुलही फर्काउने संस्कार हरू पर्दछन् । केटी पक्षका अभिभावक हरू वा केटी स्वयमले स्वीकार गरेर हुन्छ भने पछि विवाहको औपचारिक रीति–रिवाज अनुसार कुरा अगाडी बढेको मानिन्छ ।

त्यस पछि केटा पक्षबाट केटी पक्षको घरमा सगुन सहित औपचारिक रूपमा केटी माग्न जाने काम गरीन्छ । यस बेला केटा पक्षले शगुनका रूपमा ठेकी लिएर जाने प्रचलन छ । सगुनमा सामान्यतयाः सेल रोटी, अन्डा, मासु, माछा, ठेकीमा जाँड, दही, रक्सी, फलफुल, हरू राखिने चलन छ । केटा पक्ष र केटी पक्ष बिच विवाह गर्ने दिन निश्चित भएपछि उक्त दिनमा जन्ती तथा निम्तालुहरुलाई भोज खुवाउनका लागी विवाहको अघिल्लो दिन केटी पक्षले मागे अनुसार चामल, मासु, रोटी, रक्सी, गहना, लुगा, घरको कुल देउताको रातो सेतो धजा, तथा आवश्यक सरसामानहरु केटाको घरबाट पुर्याउनु पर्ने हुन्छ । विवाहको दिन केटीको घरमा संपूर्ण वैवाहिक कार्यक्रमहरु सम्पन्न गर्ने गरिन्छ ।

मगर जातिको पारिवारिक ब्यवस्थापनमा महिलाहरुको स्थान महत्वपूर्ण रहेको हुन्छ । घरायसी कार्य विभाजन तथा निर्णय प्रकृयामा महिलाहरुको भूमिका अपरिहार्य रहेको हुन्छ। त्यस्तै गरी विवाह संस्कारमा पनि महिलाहरुको स्थानलाई सवोर्परि रुपमा लिईएको हुन्छ । केटा पक्ष र केटी पक्ष बिच विवाह गर्ने दिन निश्चित भएपछि उक्त दिनमा जन्ती तथा निम्तालुहरुलाई भोज खुवाउनका लागी विवाहको अघिल्लो दिन केटी पक्षले मागे अनुसार चामल, मासु, रोटी, रक्सी तथा आवश्यक सरसामानहरु केटाको घरबाट पुर्याउनु पर्ने हुन्छ । विवाहको दिन केटीको घरमा संपूर्ण वैवाहिक कार्यक्रमहरु सम्पन्न गर्ने गरिन्छ । अरु जातिमा झैं मगर जातिमा केटीको घरबाट दाईजो दिनु पर्ने कुरा अनिवार्य रहंदैन ।

विवाहको दिन दुलहीको घरमा केटीको मामा मावलीहरुको स्थान पनि अत्यन्त महत्वपुर्ण रहेको हुन्छ । दुलाहा सहितको जन्ती केटीको घरमा पुग्ने बेलामा स्वागत द्धारमा माईती पक्षले चिरागले स्वागत गरी सकेपछि मावली खलकले अक्षताले जन्ती पर्सिए पछि मात्र जन्तीहरुले विवाह घरमा प्रवेश पाउंदछन । उक्त दिन दुलहीको घरमा पाक्ने खानाका परिकारहरु मध्ये मावली खलकका लागी विशेष प्रकारले तयारी गरी खुवाउनु पर्ने हुन्छ, यसलाई मावली खुवाउने भनिन्छ । दुलाहाको घरबाट पनि मावलीहरुका लागी खसी, रोटी, रक्सी, भातीको जांड र दही आदि कोसेलीको रुपमा लैजानु पर्ने हुन्छ ।

विवाहको दिन जन्तीहरुलाई खाना सत्कारका लागी व्यवस्थित ढंगले बस्ने व्यवस्था गरिन्छ । यस क्रममा माईती पक्षका केटीहरुले जन्तीहरुलाई हात धुलाई दिने गर्दछन । त्यस पछि सगुनका रुपमा रोटी, मासु भातीको जांड र रक्सीले स्वागत गरि सकेपछि खाना खान दिईन्छ । खाना खाई सकेपछि माईती पक्षले सालको पातबाट तयार पारेको आकर्षक टपरी वर्नौली, नाच गान र हाउभाउ सहित जन्ती पक्षलाई हस्तान्तरण गरिन्छ । त्यस्तै गरी दुलाहाको बाबा, दुलाहा र लोकन्तेलाई मूल्य अंकित सालको पातको झोला हस्तान्तरण गरिन्छ । त्यस पछि उनीहरुले नाच गान र हाउ भाउ सहित उक्त झोलामा अंकित मूल्य सहितको पैसा सोही झोलामा राखेर माईती पक्षलाई फिर्ता गर्नु पर्ने हुन्छ । त्यस पछी लोकन्ते वा जन्ती पक्षले तोकेको कुनै व्यक्तिले वर्नौलीमा राखिएको सुंगुरको दाह्रा मुखमा च्यापेर बाघको अभिनय गर्दै भान्सामा गई त्यहाँ यही प्रयोजनका लागी राखिएको विशेष प्रकारको खाना खोजेर खाने प्रयत्न गर्दछन् भने माईती पक्षबाट एक जनाले कुकुरको अभिनय गर्दै उक्त बाघलाई भान्सा भित्र छिर्न दिदैनन् । यस प्रकारको अभिनय र नाच गान सहित वैवाहिक कार्यक्रम सकिए पछि माईती पक्षबाट बिदा पाए पछि दुलही लिएर जन्ती दुलाहाको घर फर्किने गरिन्छ ।

मृत्यु संस्कार

मानिस जन्मे पछि अन्तिम पटक गरीने संस्कार मृत्यु संस्कार मानिन्छ । मगर समुदायमा कुनै व्यक्तिको मृत्यु भयो भने मृतकको दाह संस्कार गरिन्छ र ७ वा १३ दिन सम्म मृतकको छोरा, बुहारी र छोरीहरु किरिया बसी मृतकको आत्माको चीर शान्तिका लागी धुप, दियो बालेर दिनमा एक पटक मात्र अलिनो खाना खाएर बस्ने गर्दछन । ७ वा १३औं दिनका दिन चोखिने क्रममा बाहुन पण्डित वा वापा वा भुषाल राखेर पुजा गरी चोखिने गरिन्छ । (श्रीस मगर, २०७४ १३८-१४०)

कूल पूजा

वैदिककालका मानिसहरु दुईवटा शक्तिलाई मान्थे । एउटा त अदृश्य तत्वको रुपमा रहेको भगवान र अर्का पुर्खाहरु । ऋग्वैदिक काल (आजभन्दा तीन हजार वर्ष पहिले) सम्म पनि कुनै प्राकृतिक समस्याको कारण अलौकिक शक्ति नै हो भन्ने मान्यता देखिन्छ । खडेरी, अतिबृष्टि, अनाबृष्टि, हुरीबतास आदिको कारण अलौकिक शक्तिलाई मान्ने चलन पहिलेदेखि नै चल्दै आएको चलन हो । यसैबाट जन्मिएको मानिन्छ कूलपूजाको परम्परा । मध्य पहाडको जहाँसुकै पाइने तितेपाती मगर जातिको पूजाआजामा उपयोग हुने धूप बन्यो जो विज्ञानले अधिक एन्टिवायोटिक गुण भएको वनस्पतिको रुपमा व्याख्या समेत गर्यो । भाङ्गो जसलाई फरा भनिन्छ यसको औषधीय उपयोगको अलावा रेसाबाट पोशाक संस्कृतिको विकास गर्यो । मध्ये पहाडमा सजिलै फसल दिने प्राचीन अन्न कोदो, घैया र जोंलाई खाध्य संस्कृतिमा उपयोग गर्यो । बाख्रा पालनबाट मगरको प्राचीन अर्थतन्त्र निकै समृद्ध रहेको पुष्टि हुन्छ । पशुपालनका माध्यमबाट पोशाक संस्कृति, खाद्य व्यवहार तथा आभूषण र संगीतयन्त्र समेत निर्माण गरी उपयोग गरेको देखिन्छ । 

मगर जातिको धर्म, सामाजिक संस्कारमा बदलिदो समय अनुसार केही परिवर्तन हरु देखा परेका छन् । अहिले मगरहरुले हिन्दु, बौद्य र ईसाइ धर्म समेत अंगालेका छन् । मगर जातिले यसलाइ धर्मको रोजाई वा अंगिकार गर्ने कुरा नितान्त व्यक्तिगत कुरा हो भन्ने धारणा राखेको पाइन्छ । यसो हुँदा एकातिर बौद्ध धर्मका अनुसार संस्कार कार्य गर्ने अर्को तर्फ मारकाट वा वलि दिने पनि गरेका छन् । नयाँ पिढीले आजभोली विदेशी संस्कार हरुमा बढी ध्यान दिएको पाइन्छ । यसो हुनाको मुख्य कारण संचार माध्यमको सहज पहुँच हो भन्न सकिन्छ । संस्कार कार्यका लागी मगरहरुमा परम्परागत रुपमा चेलीबेटी लाई प्रयोग गरिन्थ्यो तर आजभोली बाहुन पुरोहित वा मगर पुजारी बाट यस्ता कार्य सम्पन्न भई रहेका छन् । संस्कार विधिमा एकरुपता ल्याउनका लागी कर्मकाण्डकालागी निर्देशिका बनाउनु पर्ने देखिन्छ ।

मगरहरुका प्रमुख लोकगीत तथा नृत्य

मगर अध्ययन केन्द्र(मगर अध्ययन केन्द्र, २०६३)बाट अठार मगरातका मगरमा गरिएको अध्ययनमा तराली मगर हरुले गाइने गीतहरुमा भाआलु (चैतीमा देवताको स्वागत गर्न गाउने गीत), नवैजीत (चैती बोक्ने बेलामा गाउने गीत), क्याम्डो (लामाहरुले गाउने गीत) झाम्रे गीत, लामा गीत, बैसारी गीत, क्यासेट गीत आदी छन । आजकल आफुले गीत गाउन भन्दा पनि क्यासेटमा लोक गीत सुन्ने गरेको प्रमुख सूचनाकर्ताहरु र लक्षित समुह छलफलका सहभागीहरुले बताएका छन । यस जिल्लामा नाच्ने नाँचहरुमा झाम्रे नाच अति प्रचलित नाच भएको पाइयो । यो नाच जो पनि र जहिलेपनि नाच्ने गर्दछन । यसैगरि अन्य नाचहरुमा लामा नाच (लामाहरु नाच्ने), च्योकोरा (मान्छे मरेको बेला लामाहरु नाच्ने), घुरुञ्चा (लामाहरु ढ्याङ्गो बनाउदै नाच्ने), चैतीमा नाच्ने नाच  (चैतीमा मान्छेहरु फेटा गुथ्ने, रातो रिवनले बाध्ने र यसमा मयुरको प्वाँख र दुम्सीको कॉडा फेटामा अनिवार्य राखेर नाच्ने नाच), ढिटिङ्ग (तरवाजस्तो हतियार लिएर सेतो दौरा सुरवाल लगायर नाँच्ने) नाच्ने गरेको पाइयो । जसमा प्रमुख मान्छे गुरुवाले घाँघर लगाउने चलन छ ।

त्यस्तै रुकुम जिल्लामा नाचिने लोक नाचहरुमा पैसरुँ, सोरठी, (पुरुषले मात्र नाच्ने) ख्याली सिगारुँ, बलनाच, मैयूर (सराङ्गे) नाच (लोपोन्मुख), नचारु (पुरुषले मात्र नाच्ने) भूम्या÷बलनाँच झ्याउरे, लहरे, पैसरी झाँक्री (काँक्रीमा नाचिने) झाङखरे, नाम्को डिंग्रे, गरुवा (रन्मार्मैकोटमा नाचिने) फोरेल्नी (महिलाले मात्र नाच्ने) नाचहरु रहेको पनि उनिहरुले बताएका थिए । यसै गरि यस जिल्लामा बजाइने बाजाहरुमा मादल, देउडी, डम्फू, दमाहा, सनाही, झ्याली नर्सिङ्गा, वासुरी मुरली, भुर्चुङ्गा पैंजन, न्याउर, चाँप, खैजडी, ढ्याङ्गे (काँक्रीमा बजाइने) रहेको बताए । यस अधययनले मगरहरुको नाचहरु, गीतहरु र बजाइने बाजबहरुलाई विश्लेषण गरि हेर्दा डोल्पामा केहि संस्कारहरु गर्दा र चाडहरु मनाउदा लामा नाच नाच्ने र लामाहरुकै बाजाहरु बजाउने गरेको तर सामान्य अबस्थामा यी तिनै जिल्लामा चाड पर्व र संस्कारहरु मनाउदा झाम्रे नाच र झाम्रे गीत नै प्रचलित रहेको तथा आजकल क्यासेट गीत र त्यहि क्यासेट गीटमा नाच नाचिने पाइनुले हिन्दु वा बौद्ध धर्म सम्बन्धित संस्कारबाट फरक भै आफ्नै मौलिक प्राकृतिक धर्म र संस्कार संग सम्बन्धित भएको देखिन्छ । (मगर अध्ययन केन्द्र, २०६३)

डा.केशरजंग बरालमगरका (बराल, २०५०ः ८५–८६) अनुसार मगरहरू पहाडको डाँडाकाँडा, भीरपाखा, पखेरामा जन्मेर, हुर्केर आर्थिक विषमताको जाँतोमा पिल्सिएको भएता पनि यिनीहरू को जीवन निरस हुँदैन । आफ्नै जातीय नाचगानमा होमिएका र झुम्मिएका हुन्छन् । प्रायः मगरहरू मेला, घाँसपात जाँदा, पँधेरा, जात्रा, चाडपर्वमा समय अनुसारका गीत र नृत्यमा रमाइरहेका हुन्छन् । सुदूर पश्चिमको उत्तरी क्षेत्रका मगरहरू छोट्टी (केटा र केटी मिलेर बस्ने रोदी घर जस्तै बस्ने परम्परा पाइन्छ । पाल्पा, तनहूँ, स्याङ्जाका मगरहरू धान रोप्दा बाली (असारे गीत र कोदो रोप्दा, गोड्दा सालैजोमा, भदौ महिना लागेपछि झोरा (मगरहरू ले तिज गीतलाई झोरा भन्दछन्) असोज, कार्तिक, मंसिर, पौषसम्म सोरठी र नचरीमा, माघ, फागुन, चैत्र, वैशाख, जष्ेठ, असारसम्म कौहा र घाँटुमा भुलेका हुन्छन् । यसरी मगरहरू बाह्रै महिना जति दुःख कष्ट भोग्न परे तापनि सामयिक, सामाजिक, धार्मिक लोकनृत्यमा भुलेर जहिले पनि हँसिला देखिन्छन् । मगरहरु चाड, पर्व, मेला, राम रमिता, पूजा आजामा झाम्रे, चुटका, साले जो, यानीमाया, लस्के, ठाडो भाकाका साथै थुप्रै लोक गीतहरु गाउ‘छन् र नाच्छन पनि । यसै गरी झाम्रे नाच, सोरठी नाच, कौडा नाच, टप्पा नाच, नाच्ने गर्दछन भने काइके र खाम मगरहरु झोरा, डाम्फे, फांक, सराङ्गे, बैसरी, पैसरी, फरौले, भुमे नाच आदी नाच नाच्ने गर्दछन् । त्यसै गरी मगर बसोवास गर्ने अठार मगरात र तराली मगरहरुको वसोवास क्षेत्रहरुमा पनि विभिन्न सांस्कृति नाचगान हरु हुने गरेका छन् ।

प्रतिभा पुन ले लोकनाच लोकज्ञानको निधि मानेकी छन् । प्रदर्शनकारी लोककलाका रुपमा परिचित लोकनाच हरुमा मानिसका आफना आदिम भावना र धार्मिक भावना संप्रेषित भएका हुन्छन् । यस्ता नाचहरुबाट मनोरञ्जनका साथै प्राचीन संस्कृति, इतिहास, र सभ्यताको चिनारी हुन्छ भनेका छन् । (पुन, २०७५) वास्तवमा लोकनृत्यहरु समाजका दर्पण हुन् । स्थानीय लोकगीत एवम् नृत्यहरुले स्थान विशेषको परिचय दिन्छन् जस्तो लाग्छ । उदाहरणका लागी हिमाली ठाउँका मानिसहरुको नृत्यमा प्रयोग हुने शब्द, वेशभूषा, गहना, नाचको  लय र गति समथर स्थानमा नाचिने नृत्यमा फरक हुन सक्छ । नृत्यहरुका भाव भंगिमाहरुले समेत घटना विशेषका बारेमा धेरै कुराको जानकारी दिएका हुन्छन् ।

डा. मुकुन्द शर्माले आफनो पुस्तक मगरको घाँटोनाचमा (शर्मा, २०७६) पाल्पाका निस्दी, र्पूवखोला र माथागढी गाउँका मगरहरुको घाँटु नाचका बारेमा देखापरेका भ्रमहरुलाई मेटाउन तथा थप अध्ययन अनुसन्धानका लागि ठुलो मद्यत पुरयाउने विश्वास लिन सकिन्छ । घाँटुको कथावस्तु, घटनाक्रम, पात्र चरित्र, परिवेश, भाषाशैली, वेशभूषा, प्रस्तुतिको विधान आदि मगर संस्कृति अनुकूल रहेको कुरा डा. शर्माले गर्नु भएको छ । घाँटु गाथाको परिवेश कालीगण्डकी सेरोफेरो अर्थात नवलपरासी, पाल्पा, स्याङजा, तनहुँ, पर्वत, गुल्मी, बागलुङ आदि क्षेत्र भएको स्पष्ट हुन्छ । पात्रहरु प्नि त्यसै क्षेत्रका चौवीसी कालीन राज्यका राजारानीहरु भएको बुझिन्छ, त्यस्तै नृत्यङ्गनाको वेशभूषा पनि कालीगण्डकी प्रस्रवणक्षेत्रकै मगर समाज प्रतिविम्वित भएको झैं लाग्दछ ।

संस्कार तथा संस्कृतिका चुनौतिहरु

विश्वव्यापीकरणका कारणले मानिसका आदिमकालीन संस्कार हरुमा परिवर्तन वान्छनीय छ भन्न सकिन्छ । उदाहरणका लागी परम्परागत रुपमा पशुवलि दिने प्रचलनमा कमि आएको छ । सम्भवतः भावि दिन हरुमा पशुवलि दिने प्रथा रोकिने देखिन्छ । त्यसै गरी अमानवीय किसीमका संस्कार हरुलाई दुरुत्साहित गरीनु पर्छ भन्ने अन्तराष्ट्रिय दवाव श्रृजना भएको छ ।

मानिसको धर्म र संस्कृति प्रतिको मूल्य र मान्यताहरूमा आएका विचलनका मगर जातिमा पनि देखा परेको छ । युवा पुस्तामा विदेशी संस्कृतिहरुलाई रुचाउने प्रवृति बढेको देखिन्छ । त्यसै गरी बढ्दो शहरीकरण र बसाइ सराईका कारण पनि गाउँ घरका संस्कृति हरु हराउँदै गई रहेका छन् । राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक तथा सांस्कृतिक अतिक्रमणले पनि आफनो संस्कृति प्रति मगर हरुको आस्थामा कमि ल्याएको देखिन्छ । कतिपय जातिहरुको आफनो लिपि नहुँदा आफना संस्कृतिलाइ लिखित रुपमा संरक्षण गर्न कठिन भएका कारण पनि मौलिक संस्कृति हरु लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । विदेशमा जागीर का लागी जाने क्रम बढदै जाँदा मातृभाषा बोल्ने हरुको सँख्या दिन दिनै घटदो छ ।

सामाजिक संस्कारहरुमा विकृति मौलाएको छ । कतिपय संस्कारहरु धेरै खर्चिलो र आडम्बरी हुन पुगेका छन् । पूजा पाठमा पुरोहित हरुले कर्मपाण्डीय संस्कार गराउँदा धेरै विकृति ल्याएको गुनासो सुनिन्छ । युटयूबमा कर्मकाण्डीय संस्कार देखाएर कर्मकाण्ड गर्ने गराउने अभ्यास पनि बढेको छ । तिहारको देउसी भैलोमा पनि विकृति भित्रिएको छ । आजभोली त फिल्मी गीत र नाच हरु देखाएर देउसी भैलोमा दान माग्ने प्रचलन बलियो देखिन्छ । कतिपय समाजमा अन्य जातिका संस्कृति प्रति घृणाभावका कारण पनि आफना संस्कार र संस्कृति छोडने मनोवृति देखिएको छ ।

मगर जातिको धर्म, सामाजिक संस्कारमा बदलिदो समय अनुसार केही परिवर्तन हरु देखा परेका छन् । अहिले मगरहरुले हिन्दु, बौद्य र ईसाइ धर्म समेत अंगालेका छन् । मगर समाजले यसलाइ धर्मको रोजाई वा अंगिकार गर्ने कुरा नितान्त व्यक्तिगत कुरा हो भन्ने धारणा राखेको पाइन्छ । यसो गर्ने अधिकार व्यक्तिमा रहन्छ तर समग्र मगर जातिनै बौद्ध वा अन्य धर्मावलम्बी थिए वा हुन् भन्नु गलत हुने छ । नयाँ पिढीले आजभोली विदेशी संस्कार हरुमा बढी ध्यान दिएको पाइन्छ । यसो हुनाको मुख्य कारण संचार माध्यमको सहज पहुँच हो भन्न सकिन्छ । प्रत्येक परिवारले आफना नानी हरु लाई स्यानै देखी आफना संस्कार र संस्कृतिका बारेमा ज्ञान दिनु आवश्यक देखिएको छ ।

भावि रणनीति तथा कार्यक्रम

भाषा, कला, साहित्य र संस्कृति समाजको ऐना हो र मुलुकको गौरवशाली निधि हो । मौलिक तथा विभिन्न जातजातिका भाषा र संस्कृति, साहित्य र कला, गायन, संगीत, नृत्य, चित्रकला, मूर्तिकला, अभिनय कला, उद्घोषण कला, लेखनकला, सृजनात्मक गतिविधिहरुको संरक्षण, संवर्धन, प्रवद्र्धन, र प्रोत्साहन गर्न निम्न लिखित कार्यक्रम संचालन गरीनु पर्छ ।

१. नेपालका धेरै जातजातिहरुका इतिहास, भाषा, संस्कार तथा संस्कृतिहरु लोप हुने अवस्था देखिन्छ । यसो हुनुको मुख्य कारण वैज्ञानिक अध्ययन तथा अनुसन्धानका काम सुनियोजित ढंग बाट नहुनु र मूर्त अमूर्त कला एवम् संस्कृति हरुको संरक्षणको कार्यक्रमहरु अगाडी बढन न सक्नु नै हो । राज्यले यस्ता महत्वपूर्ण काम हरुमा सांस्कृतिक निधीहरुको संरक्षण तथा प्रवर्धन गर्नु पर्छ ।

२. विश्व विद्यालयहरुमा भाषा एवम् संस्कृतिका बारेमा खोजमूलक अनुसन्धान गर्ने तर्फ विद्यार्थी हरुलाई प्रेरित र सही मार्ग निर्देश गरीनु र्पदछ ।

३. सबै जात जाति हरुले आफना अमूल्य निधीका रुपमा रहेका संस्कार तथा संस्कृति हरुमा गर्व गर्दै यिनको संरक्षण गर्नु त्यत्तिकै आवश्यक देखिन्छ । उनि हरुलाई यस अभियानमा समावेश गराई सरकारले सहयोग गर्नु पर्छ ।

४. समाजमा अमानवीय तथा पशुपंक्षी हरुलाई यातनापूर्ण व्यवहार वा बलि दिने संस्कारहरुलाई दुरुत्साहित गरीनु पर्छ ।

५. नेपाल विभिन्न जातजातिको देश भएकोले यहाँका १२३ भन्दा बढी भाषाहरुको समान रुपमा संरक्षण र प्रवर्धनमा काम गर्नु पर्छ । विद्यमान अनिवार्य तथा निशुल्क शिक्षा सम्बन्धी ऐन, २०७५ को दफा २६(१) मा विद्यालयले प्रदान गर्ने शिक्षणको माध्यम नेपाली भाषा,

अङ्ग्रेजी भाषा वा दुवै भाषा वा सम्बन्धित नेपाली समुदायको मातृभाषा हुन सक्नेछ भनी उल्लेख भएको छ । यस बाट मातृभाषाको माध्यमलाई मान्यता मिलेको छ । तर नेपाली र अङ्ग्रेजी दुवै माध्यमलाई एउटै दर्जा दिइँदा नेपालको विद्यालयीय शिक्षामा अङ्ग्रेजीकरण हुन गई नेपाली भाषा र नेपालका अन्य राष्ट्रभाषा समेत विद्यालय शिक्षाको मूलधारवबट विस्तापित हुने अवस्था सिर्जना भएको छ । यस प्रावधानको पुनरावलोकन गरीनु पर्छ ।

६. विभिन्न चाड पर्वहरुको विविध पक्ष उजागर हुने गरी वित्तचित्र मार्फत स्वदेश एवम् विदेशमा समेत प्रदर्शन गरीनु पर्छ ।

७. समय अनुसार नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान तथा विश्वविद्यालयहरुले नेपालका भाषा तथा संस्कृतिका विषयहरुमा गोष्ठि संचालन गर्ने र पुस्तक हरु प्रकाशन गर्नु पर्छ ।

८. विद्यालयहरुमा नै नवसर्जकका लागि कविता, गजल सहितका साहित्यिक विधाको प्रतियोगिता गराइनु पर्छ ।

९. प्रचलित कानुन बमोजिम दर्ता भई भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको संरक्षण, विस्तार एवम् प्रवद्र्धनमा क्रियाशिल नाफा रहित संस्थाहरुको प्रवद्र्धन तथा भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको क्षेत्रमा क्रियाशिल सर्जकको प्रोत्साहनका लागि अनुदानमा कार्यक्रमका साथै तत्सम्वन्धी गतिविधि अघि बढाउन आवश्यक छ ।

१०. साहित्य, कला र संस्कृतिको प्रवद्र्धन एवम् विकासमा टेवा पुर्याउने, सृजनशील समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने सर्जक हरुलाई स्थानीय सरकारले वर्षेनी पुरस्कार प्रदान गरिनु पर्छ ।

११. पठन एवम् अध्ययन संस्कृतिको विकास गर्न नगर तथा गाउँका प्रत्येक वडाको आवश्यक ठाउँमा इन्टरनेटको अडियो भिजुअल सहितको पुस्तकालय स्थापना गरिनुका साथै अध्ययन संस्कृतिलाई वढावा दिन आवश्यकता अनुसारका घुम्ती कार्यक्रम सञ्चालन गरिनु पर्छ ।

सन्दर्भ सामग्री

राई, सचेन्द्र दुमी, घुम दार्जिलिङ, मगर जाति(मगर किरात), उत्पत्ति र अवस्थान भाषा र जनसंख्या, रुपरंग अनि वीरता, राहा, वर्ष १, अंक १, असौज २०५१

थापा, एम. एस., प्राचीन मगर र अक्खा लिपि, बृजी प्रकाशन, २०५९

Chemjong, Iman Singh, History and culture of Kirat people, Kirat Yakthung Chumlung, 2003

थुलुङ, नारदमुनि, किराँतको नालीबेलि, श्रीमति अङ्गुर कन्दङवा, २०४२

नेपाल, प्रदीप, हाम्रो इतिहासको आरम्भ हिमवत्खण्ड, गोरखापत्र, २०७६

गुरुङ, प्राज्ञ डा. जगमान, गण्डकीप्रस्रवण क्षेत्रको साँस्कृतिक सम्पदा, पश्चिमाञ्चल विकास मञ्च, २०६७

पोखरेल, प्रा. बालकृष्ण, खस जातिको इतिहास, फिनिक्स बुक्स, २०७५

थापा, गोविन्द प्रसाद, मगर अध्ययन केन्द्र, २०७६

मगर अध्ययन केन्द्र, अप्रकाशित अध्ययन प्रतिवेदन, अठार मगरातका मगरहरुको साँस्कृतिक संस्कारहरु तथा धार्मिक आस्थासम्बन्धी अध्ययन, आदिवासी जनजाति उत्थान राष्टिय प्रतिष्ठान, ललितपुर, २०६३

बराल, केशरजंग, छलफल पत्रः  मगरहरुको धर्म र संस्कृति । नेपाल मगर सँघ, स्याङ्गजाले वालिङ्गमा २०६२ साल आश्विन १४ र १५ गते आयोजना गर्ने अन्तरक्रिया कार्यक्रममा प्रस्तुत कार्यपत्र

घर्ति मगर, के मगरात मगर जातिको मौलिक धर्मसंस्कृतिको पहिचान बन्न सक्छ ?, www.pahilopage.com/2020/10/18, २०७७

श्रीस मगर, डा. मीन श्रीस मगर, नेपाली राष्ट्रियताको विकासमा मगर पुजारीहरुको भूमिका, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०७७

चिदी, छविलाल, मगर समाजमा देवीदेवताप्रतिको विश्वास र पूजाविधि, मगर अध्ययन केन्द्र, काठमाण्डु, २०७२

खत्री, प्रा.डा.प्रेम, नेपालका जातीय सामाजिक संस्कार, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, काठमाण्डौ, २०७३

नेपाल सरकार, सूचना विभाग, २०६७

खत्री, प्रा. डा.प्रेम, संस्कृति र अनुभूतिका आयाम हरु, सम्पदा संरक्षण, विपद व्यवस्थापन तथा सामुदायिक विकास समाज, २०७०

हिस्की, माया, डोल्पा जिल्लामा वसोबास गर्ने तराली मगरहरुको अमूर्त संस्कृति रुङ्मा(चैती) पर्व बिषयक अध्ययन, २०७६

अर्याल, सुदर्शन, कुलपूजा ः पूर्खा र प्रकृति रिझाउने उत्सव, किन, कसरी र कहिले गरिन्छ ? २०७६ फागुन ३० गते

बुढा मगर, जग बहादुर, प्रेम खत्री, नेपालका जातीय संस्कार अंक ५, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०७६

बराल, केशरजंग, पाल्पा, तनहुँ र स्याडजाका मगरहरुका संस्कृति, नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०५०

पुन, प्रतिभा, पुख्र्यौली लोकनाचः एक चिनारी, लालबहादुर पुन, २०७५

शर्मा, डा. मुकुन्द, मगरको घाँटो नाच, नेपाल सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०७६

गुल्मी जिल्लामा मगर जातिको इतिहास

गुल्मी जिल्लामा मगर जातिको इतिहास

डा.गोविन्द प्रसाद थापा

केही बर्ष अघि गुल्मी जिल्लाको मगर संघका अध्यक्ष श्री बालासिङ्ग काउछा मगरबाट मलाई आग्रह भयो उहाँहरुको पत्रिका लंघ्घनका लागि एउटा लेख लेखी दिनु परयो भनेर । प्रारम्भमा त मैले हुन्छ लेखी दिन्छु पनि भनि हाले म आफु मगर जाति र गुल्मी जिल्लाकै बासिन्दा भएकाले लेखको शिर्षक पनि “गुल्मी जिल्ला र मगर जाति” भनेर लेख्छु पनि भनी हाले । पछि पो बुझ्दै जाँदा त लेख बुझाउनु पर्ने समय पनि थोरै मात्र बाँकि र विषय पनि अपठ्यारो लाग्यो । म आफु इतिहास विषयको कमजोर विद्यार्थी त्यसमाथि पनि पुलिसको चर्को जागीर । यी दुई कठीन परिस्थिति हुँदा हुँदै पनि लेख्न तम्सिनु प¥यो । लेख तपाँईहरुको हातमा छ । लेखको विषय ऐतिहासिक र नेपाली इतिहासमा नै अलिखित रुपमा रहेको हुँदा पाठक वर्गलाई रुचिकर हुनेछ भन्ने विश्वास छ । कश्मिरका राजा जयपिदा र नेपालका राजा अरामुडीका बीच “काली गण्डीका”(Kaligandika) का किनारमा भएको लडाई कल्लणको राजतरंगिणी नामक इतिहास पुस्तकमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ । उक्त युद्धमा अरामुडीले जयपिदलाई बन्दी बनाएर राखेको स्थानको नाउँबाट उक्त युद्ध गुल्मी जिल्लामा नै भएको गर्न सकिन्छ भनी विद्धानहरुको राय रहेको छ । स्टीलले अंग्रेजीमा अनुवाद गरेको उक्त पुस्तकबाट केही पंक्तिहरु तल उद्धृत गरिएका छन् ।

1531- King Aramudi, Who ruled Nepal, and who possessed of wisdom and prowess, wished to prevail over him by cunning.546- He (Aramudi) Placed Jayapida in the hands of trusted jailors, in a castle which was (built) of stones on the bank of the Kalagandika, and very high.

राजाराम सुवेदीका अनुसार जयपिदा र अरामुडीका बारेमा नेपालको इतिहास मौन छ । जयपिदाको शासनकाल वि.सं.८०८ देखी ८३९ सम्म रहेको देखिन्छ र सम्भवतः वि.सं.८१३ भन्दा पछि यो युद्ध भएको हुन सक्ने बताउनु हुन्छ ।2त्यसताका गण्डकी र कर्णाली प्रदेशमा अरामुडी नामका स्वतन्त्र राजा भएको बुझिन्छ र “उनी मगराँत क्षेत्रको राजा भएको देखिन्छ ।” डी.आर.रेग्मीले त अरामुडी “मगरका नाइके होलान त ?” भनी शंका व्यक्त गरेको पाइन्छ ।3त्यस्तै माइकल विजेलले (Michael Witzel) पनि जयपिदा र अरामुडीको युद्धको चर्चा गरेका छन् । उनकै शब्दमा ः

“A battle between the Kashmiri king and the “Nepalese King” Aramudi took place on the Kala-gandika, the modern name Kali Gandaki, the Kashmiri King was defeated and kept a prisoner in a fortiness built high above the bank of the Kalagandika. the place where the Kashmiri King was kept temporarily is called by Kalhana asma-vesman “stone house”. In modern Nepal, there is Gulmi district, situated on the west bank of the Kaligandaki; Gandigulma is already known from two documents of 998 and 1165 AD. Now Gulma Means “Police station, toll station”, and M.R. Pant conjures that king Armudi’s “stone house” is intended here”

उनीले पनि अरामुडी मगर हुन सक्ने तर्फ इंगित गर्दछन् । उनको तर्क अनुसार अरामुडी नाम मगर भाषाबाट रहेको हुन सक्ने बुझिन्छ ।4

“We are therefore led to think that Aramu-di (or Aramodi?) might represent a Magar name for the area this” King of Nepal” had under his reign.”

उनको तर्क अनुसार मगर भाषामा नदीहरुको नाम –री वा –डी मा अन्त्य भएको छ जस्तै ः मस्र्याङदी, रिडी, हुग्दी, म्याग्दी, बुरी गण्डकी, भेरी, छम्दी, लुम्दी, गेदी आदी । यसैको आधारमा अरामुडी पनि कतै मगर भाषाबाट श्रृजित नाउँ हो कि त । यद्यपी यस विषयको टुङ्गो भने अझै लागेको छैन । आज गुल्मी जिल्ला बारे थप केही भनी रहनु पर्दैन । तथापि यस जिल्लाको नामाकरणको प्रसंग पनि रोचक छ । त्यसैले केही उल्लेख गर्न सान्दर्भिक होला । इतिहासविद राजाराम सुवेदीले वर्तमान कालमा गुल्मीक्षेत्र एक जिल्लाको रुपमा भएपनि पहिले यो साह्रै महत्वको ठाउँ मानिन्थ्यो । मध्यकालमा त्यो क्षेत्रलाई मगराँत वा मग्राँत भनिन्थ्यो । सो क्षेत्रमा मगर जातिको बस्ती बाहुल्य थियो । यस क्षेत्रमा बलिहाङ्ग नामक एउटा राज्य नै थियो र यसको राजधानी बल्ढेङगढीमा थियो । त्यसो हुनाले गुल्मी नाम कतै मगर बोलीसँग सम्बन्धित छ कि भन्ने तर्क गर्नु पनि अप्रासाँगिक छैन । तर हालसम्म प्रचलित मगर कुरा र खाम कुराले गुल्मीको अर्थ गर्दैनन् र यसको व्युत्पति हेतु पनि थाहा पाइदैन भनी उल्लेख गरेका छन् ।5

गुल्मी जिल्लाको नामाकरणको प्रसंगमा सबैभन्दा नजिक विद्धान धनब्रज बज्राचार्य पुगेको जस्तो लाग्छ । उनले “गण्डी”लाई काली गण्डकी र “गुल्म विषय” भन्दा सैनिक टुकुडी बस्ने क्षेत्र भएकोले वर्तमान गुल्मी हुनुपर्ने वा त्यस क्षेत्र वरिपरि हुनुपर्ने कुरा तोकेका छन् ।6

यस कुरासँग डि.आर.रेग्मी र एम.आर.पन्त दुवै जना सहमत हुनु हुन्छ । त्यसैगरी कर्कपैट्रिक 7 ले ई.१८११मा, डा.जगदीशचन्द्र रेग्मी 8 को “नेपालको बैधानिक परम्परा” र पीताम्बर लाल यादवको “नेपालको राजनैतिक ईतिहास”9 पुस्तकहरुमा समेत गुल्मी जिल्ला चौविसि राज्यको पंक्तीमा रहेको छ तर योगी नरहरीनाथको “इतिहास प्रकाश” अंक २ भाग ३ को पृष्ठ ७८६–५८७ मा चौविसी राज्यहरुको नामावलीमा गुल्मी राज्यको नाम देखिन्न ।

योगि नरहरीनाथको विवरण अनुसार चौविसि राज्यहरुको नामावली तपसील बमोजिम रहेको पाईन्छ जस्मा आजको “गुल्मी” को नाउँ रहेको देखिदैन ।

तपसील(राज्य) (धुरी) (राजा)

तनहुँ आठ हजार का राजा हरिदत्तसेन (द्वर कुमार दत्तसेन) १

लमजुं आठ हजार का राजा विरमर्दन्साह १

कास्कि आठ हजार का राजा सिद्धिनारायणसाह १

ढोर दुइ हजार का राजा कृतिषान् १ नुवाकोट् छ हजार का राजा अडि (रि) दमन् साह १

सतौ दुइ हजार का राजा दिर्घनारायणसाह १ भिर्कोट छ हजार का राजा चक्रपतिषान १

गहौ छ हजार का राजा १

म(स)ल्हांकोट सातसय का राजा १

रिसिं छ हजार का राजा वेनिप्रसादसेन् १

घिरि दुई हजार का राजा १पञ्यु दुई हजार का राजा १

पर्वत आठ हजार का राजा किर्तिवम्मल्ल १

गलकोट् दुई हजार का राजा जगतवम १

मुसिकोट् दुई हजार का राजा जगतभुपालसिं १

इस्मा चार हजार का राजा गोविन्दसिं १

धुर्कोट् सातसये का राजा भुपेन्द्रमल्ल १

प्युठाना बाह्र हजार का राजा दिपचंद १

गजुल दुइ हजार का राजा १षुमरी सातसये का राजा १

अर्घा चार हजार का राजा विर्र्कुमार साहि १

मुसिकोट् चार हजार का राजा १

गोताम् का राजा १

रुगुम् का राजा १

योगी नरहरीनाथको विवरणमा मुसिकोट् धुरी संख्या चार हजार र मुसिकोट् घर धुरी संख्या दुइ हजार गरी दुई स्थानमा एउटै नाउँका राज्यहरु परेको र “(४३ पृष्ठ भेटिएको छैन)” भन्ने समेत उल्लेख भएबाट गुल्मीको नाउँ छुट हुन गएको होला भनी अड्कल गर्न सकिने ठाउँ रहेको छ ।

मैले इतिहासको पानाबाट उपरोक्त दुइवटा ऐतिहासिक प्रसँग बारे कुरा उठाए । प्रसंगबश उठ्ने कुराहरुको खुलदुली भने मेटिन बाँकि नै छ । ती हुन अरामुडी र जयपिदाको युद्धको प्रसंग नेपाली इतिहासमा किन उल्लेख भएन ? अरामुडी को थिए त ? जयपिदाको पुनः विजय पछि के भयो ? आदि । त्यस्तै गुल्मी जिल्लाको नाम “गुल्मी” कसरी रहन गयो त ? भन्नेवारे अन्तिम र सर्वमान्य तर्क आउन बाँकि नै देखिन्छ । यस्ता महत्वपूर्ण घटनाहरुको नेपाली इतिहासमा उल्लेख सम्म नहुनु र अध्ययन–अनुसन्धान तर्फ कुनै प्रकारको जिम्मेवारीपूर्ण पहल नहुनु दुःखद कुरा हो । आशा छ आगामी दिनहरुमा यस्तै थुप्रै ऐतिहासिक घटनाहरुका वारेमा अध्ययन–अनुसन्धान हुनेछन् र अलिखित वा विवादित कुराहरुको सही र निष्पक्ष ढंगबाट निक्र्योल हुनेछन् ।

नोटः

1. Stein, M.A. Kalhan’s Rajatarangini; A chronicle of the Kings of Kasmir, vol. I Book IV, pp.170-172

2. राजाराम सुवेदी, गुल्मी जल्लाको इतिहास , पृ. ४२
3 डि. आर. रेग्मी, Ancient Nepal, 1962, p.172

4. Michael Witzel, Nepalese Hydrology, Harvard University, 12 July 1991, p.19-20

5. राजाराम सुवेदी, पूर्ववत
6. धनबज्र बज्राचार्य, “मध्यकालका शुरुका केही अभिलेख”, सि.एन.ए.एस.जर्नल, भो. ५, नंं. १, (( दिसम्वर १९९७ ई.) पृष्ठ ४९
7. Kirkpatrick, An Account of the Kingdom of the Nepal, London, 1811.p.285
8. डा. जगदीशचन्द्र रेग्मी, नेपालको बैधानिक परम्परा, पृष्ठ ८८

9. पीताम्बर लाल यादव, नेपालको राजनैतिक इतिहास, पृष्ठ ४७–५२

मगर अध्ययन केन्द्रको संस्थागत विकासः प्रारम्भदेखि आजसम्म

मगर अध्ययन केन्द्रको संस्थागत विकासः प्रारम्भदेखि आजसम्म

डा. गोविन्द प्रसाद थापा
मगर अध्ययन केन्द्रको अधिवेशनमा प्रस्तुत प्रतिवेदन

२०७८ फागुन २१ शनिवार

यस मगर अध्ययन केन्द्रको इतिहास कोटयाउँदा २०५७ सालदेखी नै अनौपचारिक रुपमा दर्जनौ पटक विभिन्न महानुभावहरूको घर घरमा छलफलको कार्यक्रम हुने गरेको थियो । यस क्रममा सर्वप्रथम Teaching Hospital का Dean Dr. Trilok Pati Thapa को कार्यकक्षमा छलफल भएको थियो । त्यस्तै गरी ततकालीन डिआइजी गोविन्द प्रसाद थापा, त्रिलोक सिंह थापा, डा. बलराम थापा र सन्त बहादुर पुनका घरहरुमा बैठकको आयोजना गरिएको थियो । प्रारम्भमा कुनै पनि संस्थाको स्थापना नगर्ने सोच हुँदा हुँदै पनि कालान्तरमा संस्थागत रुप दिन आवश्यक ठानियो । यि भेलाहरुमा भूपू मन्त्री गोरे बहादुर खपाँगी, एम एस थापा र त्रिलोक सिह थापाको निकै ठुलो सहयोग र सुझाव हरू प्राप्त भएको थियो । त्यस्तै गरी पूर्व मन्त्री श्री बलराम घर्ति मगरको समेत योगदान लार्इ पनि विर्सन सकिदैन ।

२०५९÷÷२० गते गोविन्द प्रसाद थापाको अध्यक्षतामा ९ संसदिय तदर्थ कार्यसमिति गठन गरिएको थियो । त्यस बखत गठन गरिएको कार्य समितिले २०६२÷÷१ गते सम्म अविच्छिन्न रुपमा काम गरयो । उक्त कार्यसमितिको गठन र कार्य विभाजन निम्न बमोजिम भएको थियो ।

अध्यक्ष – गोविन्दप्रसाद थापा

उपाध्यक्ष – दिल बहादुर थापा

      महासचिव – त्रिलोक सिंह थापा

      सचिव–     यम बहादुर झेडी

      कोषाध्यक्ष – खिलध्वज थापा

      सदस्य– डा. बलराम थापा

सदस्य– त्रिलोक पति थापा

सदस्य– सन्त बहादुर पुन

सदस्य– बसुन्धरा थापा

नेपालको आदिबासी, जनजातिहरू मध्ये सबै भन्दा बढी जनसंख्या ओगटने मगर जातिको इतिहास, मूल, धर्म, संस्कृति, भाषा र सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक एवम् राजनैतिक क्षेत्रसँग सम्बन्धित विषयहरू खोज, अनुसन्धान गर्ने उद्देश्यले २०५९ साल माघ १७ गते औपचारिक रुपमा जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाण्डूमा दर्ता गरिएको थियो । यो केन्द्र २०५९÷११÷३० गते समाज कल्याण परिषद्सँग पनि आवद्ध भएको छ ।

२०६२÷÷१ मा ललितपुरको धोवीघाट स्थित हिमालयन इन्टरनेशनल आइडियल स्कुलमा मगर अध्ययन केन्द्रको साधारण सभा बस्यो र उक्त सभाबाट नयाँ कार्यसमितिको निर्वाचन लगायत अन्य महत्वपूर्ण निर्णयहरू भयो । नव निर्वाचित कार्य समितिको पदाधिकारीहरूका जिम्मेवारी समेत निम्न बमोजिम रहेको थियो ।

अध्यक्ष – डा. गोविन्दप्रसाद थापा

उपाध्यक्ष – दिल बहादुर थापा

महासचिव – कृष्ण बहादुर थापा छन्तेल

सचिव– मधुमालती बुढाथोकी

कोषाध्यक्ष – गुप्त बहादुर राना

सदस्य– सन्त बहादुर पुन

सदस्य– श्यामु थापा

सदस्य– उमेश राना

सदस्य– फटिक थापा

सदस्य– डा. बलराम थापा

सदस्य– डा. त्रिलोकपति थापा

उक्त साधारण सभाले त्रिलोक सिंह थापा र खिलध्वज थापालाई सल्लाहकारमा मनोनित ग¥यो । यस वाहेक मगर अध्ययन केन्द्रको विधानमा समसामयिक सुधार गरयो ।

केन्द्रका गतिविधिहरूः

२०५९÷१२÷१ मगर अध्ययन केन्द्रको ब्रोसर तैयार गरी प्रकाशन गर्ने निर्णय भए अनुसार २ जुलार्इ २००४ गते दुई हजार प्रति ब्रोसर प्रकाशित गरिएको ।

२०५९÷१२÷२२ मा मगर अध्ययन केन्द्रको परिचयात्मक कार्यक्रम सम्पन्नगरिएको थियो . र्इन्जीनियर सन्त बहादुर पुनले त्यस अवसरमा ‘Mungars of Yore’ बारेमा प्रकाश पार्नु भएको थियो । सोही अवसरमा केन्द्रको बेब साइट https://magarstudiescenter.org को शुभारम्भ समेत गरिएको थियो । पूर्व प्रहरी महानिरीक्षक श्री खडगजीत सिंह बरालज्यूले यस केन्द्रलाई सहयोग स्वरुप रु. २००००÷–(वीस हजार) प्रदान गर्र्नु भएको थियो । केन्द्रलार्इ प्रारम्भमा सहयोग गर्ने हरुमा आइजीपी सहबीर थापाले एक सेट डेस्कटप कम्प्युटर, डा. गोविन्द प्रसाद थापाले स्टेशनरीका लागी रु २७६५२।, डा. बलराम थापाले कार्यालयकालागी स्टेशनरीका सामानहरू, शिबराज थापा र तुल बहादुर श्रीसले प्रत्येक वर्ष जनही रु ५०००।०० प्रदान गर्नु भएको थियो ।

यस संस्थाले नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान तथा अन्य संघ संस्थाहरु संग मिलेर कयौं गोष्ठि हरु आयोजना गरेको छ । साथै आफनो प्रत्येक साधारण सभामा सामाजिक विषय वस्तु हरुमा गोष्ठिको आयोजना गर्ने गरेको छ । यसका साथै प्रज्ञा प्रतिषठानका प्राज्ञ समेत सदस्य रहेको एउटा मगर अध्ययन समिति गठन गरिएको छ ।

२०६१÷÷१९ गते राष्ट्रिय प्रशासनिक प्रशिक्षण प्रतिष्ठानमा (NASC) मगर संघ–संस्थाहरूको विविध पक्ष–सवल, दुर्वल, चुनौति र अवसर उपर एक दिने कार्यशालाको आयोजना गरिएको थियो । उक्त कार्यशाला गोष्ठीमा मगर समुदायका विविध क्षेत्रमा कार्यरत ९ वटा संघ–संस्थाहरूको उपस्थिति रहेको थियो ।

२०६१÷÷१६–१९ गते भार्सेली सेवा समाजसँग संयुक्त रुपमा अनुसन्धानमा सुपरभाइजर र गणकहरूको भूमिका विषयक कार्यशाला गोष्ठी आयोजना गरिएको थियो । उक्त कार्यशालामा त्रिभुवन विश्व विद्यालय लगायत अन्यत्र अध्ययनरत विद्यार्थीहरूको सहभागिता उल्लेखनीय रुपमा रहेको थियो ।

२०६१÷÷८ गते बसेको कार्यसमितिको बैठकले मगर अध्ययन केन्द्रको विद्धमान विधानमा संशोधन गरी अध्ययन केन्द्रको “शोधमाला” (Research Journal) नामक जर्नल प्रकाशन गर्ने समेत निर्णय गरिएको थियो । यसै क्रममा शोधमालाको पहिलो अंक २०६१ माघ १७ गते प्रकाशित गरिएको थियो ।

२०६१÷१०÷१९ गते श्री जुक्ती प्रसाद पुनद्वारा तैयार गरिएको खाम मगर पाङ्ग–नेपाली–अंग्रेजी शब्दकोषको १००० प्रति प्रकाशन गरिएको थियो । मगर अध्ययन केन्द्रको त्यो पहिलो प्रकाशन थियो जसको लागतको सम्पूर्ण खर्च रु ८००००।०० एआइजी डा. गोविन्द प्रसाद थापाले दिएका थिए ।

यस संस्थाबाट २०६२ माघ २० गते प्राध्यापक सन्त बहादुर गुरूङको अध्यक्षतामा आयोजित गोष्ठिमा डा.श्यामु थापाले ‘Causes and impact of conflict among Magars in Western Nepal’ विषयक कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नु भएको थियो ।  

२०६२ सालमा यस केन्द्रले अठार मगरातका मगर हरूको परम्परागत साँस्कृतिक संस्कारहरू तथा धार्मिक आस्था सम्बन्धि अध्ययन गरेको थियो ।

२०६३ श्रावण ६ मा व्यवस्थापिका संसद तथा राज्यको पुनर्संरचनाका बारेमा छलफल कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो ।

२०६५ माघ १८ मा यस संस्थाले डा. महावीर पुनको आविस्कार केन्द्रको गतिविधि बारे गोष्ठि को आयोजना गरिएको थियो । सोही अवसरमा उहाँलार्इ मगर अध्ययन केन्द्रको मानार्थ सदस्थता प्रदान गरिएको थियो ।

२०६७ असोज २३ मा नेपालमा पानीको राजनीति र जलविद्धुत विषयमा गोष्ठिको आयोजना गरीएको थियो । सो अवसरम इन्जीनियर सन्त बहादुर पुनले कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नु भएको थियो ।

२०६७ माघ १६ मा पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा प्रचलित लोकगीत एवम् नाचहरूका बारेमा गोष्ठिको आयोजना गरिएको थियो । यस अवसरमा डा. मीन श्रीसले नाचहरूका विविध पक्ष बारे धारणा राख्नु भएको थियो ।

२०६७ माघ २२ मा अयोजित गोष्ठिमा राष्ट्रिय योजना अयोगका सदस्य डा. गणेश गुरूङ बाट नेपालमा रोजगारी र रेमिटयानसका बारेमा कार्यपत्र प्रस्तुत गरीएको थियो । सोही अवसरमा नेपाली मगर अंग्रेजी भाषाका शब्दकोशका लेखक हीरा सिङ थापा मगर लार्इ मगर अध्ययन केन्द्रको मानार्थ सदस्यता प्रदान गरिएको थियो ।

२०६८ माघ १६ गतेका दिन कर्नेल डा. प्रेमसिह बस्नेतले नेपाली सेनामा मगरहरूको भूमिका विषयमा कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नु भएको थियो । सोही अवसरमा विश्नु सिङजालीमगरको पुस्तक मगर भाषा ढुटाङ विमोचन गरिएको थियो ।

२०६९ श्रावण ५ गते डा. विपिन अधिकारी बाट नेपालको समसामयिक राजनितीक विषयमा कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नु भएको थियो ।

२०६९ माघ २० मा International Union for Conservation of Nature (IUCN) को नेपाल प्रतिनिधि डा. यम बहादुर मल्लले ‘Community Forestry: A key strategy for securing sustainable livelihoods and environmental protection in Nepal’ विषयमा कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नु भएको थियो ।

२०७० भाद्र २१ मा यस संस्थाले अदिवासी जनजाति राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले तयार गरेको ‘Peace building through dialogue on indigenous nationalities rights project’ को मूल्याँकन प्रतिवेदन प्रस्तुत गरेको थियो ।

२०७० श्रावण २६ गते यस मगर अध्ययन केन्द्र र दूनसमाज नेपालले संयुक्त रूपमा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा आयोजना गरेको देहरादुनको इतिहास र सामाजिक जीवन विषयक गोष्ठिमा डा. सुरेन्द्र केसी र विषणु प्रभातले कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नु भएको थियो ।

            २०७० भाद्र २२ मा घाटु नाच बारे राष्ट्रिय गोष्ठिको आयोजना गरिएको थियो । उक्त अवसरमा पाल्पा, तनहु, स्याङजा, बागलुङ, नवलपरासी र गोर्खा जिल्लाका प्रतिनिधि हरूले घाटु नाचका बारेमा विवरण प्रस्तुत गरेका थिए ।

      २०७० अश्विन १ गते मगर पुजारी रहेका प्रसिदध देवस्थालहरू नामक पुस्तकालागी डा. मीन श्रीस लार्इ राष्ट्रपति बाट साझा लोकसंस्कृति पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो ।

२०७० माघ १३ गते मगर अध्ययन केन्द्र तथा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको संयुक्त आयोजनामा मगरजातिको उत्पति, इतिहास र नामाकरण विषयमा गोष्ठिको आयोजना गरिएको थियो ।

२०७१ माघ १७ गते मगर समाजमा प्रचलित झाँक्रीवादी परम्परा(दर्शन) बारे गोष्ठिको आयोजना गरिएको थियो । उक्त कार्यक्रमा डा. जगमान गुरूङ बाट टिप्पणी गरिएको थियो ।

२०७३ भाद्र ३ गते रूकुम, रोल्पा र डोल्पाका मगर जातिहरूको संस्कृति विषयक गोष्ठिको आयोजना गरिएको थियो । यस अवसरमा मगर अध्ययन केन्द्रले स्थलगत रूपमा अध्ययन गरेको प्रतिवेदन उपर छलफल गरिएको थियो ।

२०७३ चैत्र १३ गते मगर भाषा साक्षरता कार्यक्रमको आयोजना गरिएको थियो ।

२०७४ भाद्र ७ मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान र मगर अध्ययन केन्द्रले मगर र मग्यार भाषाको तुलनात्मक अध्ययन बारे गोष्ठि गरेको थियो ।

२०७४ भाद्र ३ मा मगर जातिका परम्परागत लोकगीत नृत्यहरू विषयक अध्ययन को निश्कर्ष बारे गोष्ठिको आयोजना गरिएको थियो ।

२०७४ फागुन ३ मा मगर भाषा, व्याकरण तथा शब्दकोश निर्माण विषयक कार्यशालाको आयोजना गरिएको थियो ।

२०७५ श्रावण १८ नेपालका अदिवासी मगरः सन्दर्भ विवरणिका प्रकाशित गरिएको थियो ।

२०७५ फागुन १८ मा मगरजातिको लोपोन्मुख गीति नाटक जीवैमामा जोमारे विषयक गोष्ठिको आयोजना गरिएको थियो । यो गीति नाटक २०७६ मा नेपाल संगीत तथा नाटय प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा समेत प्रस्तुत गरिएको थियो । उक्त नाचका लागी मगर अध्ययन केन्द्र पुरस्कृत समेत भएको थियो ।

२०७६.५.१४ गते तिब्बत चीनको गान्सु प्रान्तमा बसोवास गर्ने मङगुर जातिकाबारेमा गरिएको अध्ययनको साराँश डा. गोविन्द प्रसाद थापा बाट प्रस्तुत भएको थियो । नेपालका मगर र मङगुर हरू बीच भाषिक तथा साँस्कृतिक सम्बन्धकाबारेमा स्थलगत रूपमा अध्ययन गर्नु पर्ने आवश्यक रहेको विचार व्यक्त गर्नु भएको थियो ।

२०७६.६.२५ गते भारतको आसाम, दार्जिलिङ, कालिङपोङ तथा भूटानका मगर संघका पदाधिकारी हरू संग बैठकको आयोजना गरिएको थियो । यस भेटघाटबाट भारतका मगर र नेपालका मगर संघसंस्थाहरू बीच सोहार्दता र सहयोगको वातावरण विकसित भएको छ । कालान्तरमा मगर अध्ययन केन्द्रले भारत भ्रमणको कार्यक्रम समेत राख्ने योजना बनाएको छ ।

२०७६ माघ १६ र १८ गतेका दिन ललितपुरको भैसेपाटी र काठमान्डुको दहचोकमा पृथ्वीनारायण शाहका साथमा आएका मगर सैनिकहरूका परिवारजन हरू संग छलफल कार्यक्रमको आयोजना गरिएको थियो । यस प्रकारको कार्यक्रम काठमान्डु उपत्यकामा बसोवास गरेका मगर हरू संग पनि भेटने कार्यक्रम राखिएको छ ।

आ. व. २०७८ असार १५ मा आदिवासी जनजाति समुदायको सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण र प्रवर्धनमा स्थानीय तहको भूमिका बारे अध्ययन अनुसन्धान कार्यक्रम अन्तर्गत गरिएको अध्ययनको प्रतिवेदन अदिवासी जनजाति राष्ट्रिय प्रतिष्ठान बुझाएको छ ।

प्रकाशन तर्फ हाल सम्म यस संस्थाले सामाजिक विषयबस्तुलार्इ समेटने गरी शोधमालाको १०औं अंक तथा पुस्तक हरूमा अदिवासी मगरका विविध पक्षहरू, पश्चिमान्चल विकास क्षेत्रका मगर समुदायमा प्रचलित लोकगीतनृत्यको वर्तमान अवस्था र चुनौतिहरु, घाटु नाच, मगर ढुटाङ कुराकानी, मगर पुजारी रहेका प्रसिद्ध देवस्थलहरु र पछिल्लो वर्षमा नेपालका आदिवासी मगरः सन्दर्भ विवरणिका पुस्तक प्रकाशित गरी सकेको छ । यस केन्द्रसंग आवद्ध सदस्यहरुबाट स्वतन्त्र रुपमा निजी खर्चमा वा अन्य संघसंस्थाहरूको सहयोगमा समेत विभिन्न पुस्तक हरु प्रकाशित भएका छन् । यसबाट मगर मात्र नभएर सबैलार्इ अध्ययन अनुसन्धान गर्न मद्त पुग्ने छ भन्ने विश्वास बढेको छ ।

प्रारम्भिक सोच देखी नै यस केन्द्रलाई एउटा अध्ययन अनुसन्धान गर्ने, मगर नेतृत्व वर्गलाई परामर्श सुझाव सल्लाह दिने, प्रशिक्षण प्रदान गर्ने र सहयोग र समन्वयका लागी व्यापक राष्ट्रिय एवं अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा सम्पर्क स्थापना गर्ने रहेको थियो । आज पनि ती उद्देश्यहरू त्यतिकै महत्वपूर्ण नै छन् ।

यस केन्द्रसँग आवद्ध पदाधिकारीहरू आफ्नो जीवनयापन सम्बन्धि काममा अत्यन्त व्यस्त रहनु परेकाले लक्ष्य अनुरुप यस केन्द्रले काम गर्न सकिरहेको छैन । यति हुँदा हुँदै पनि स्थापना कालदेखि यता केही आधारभूत तर अत्यन्तै महत्वपूर्ण कार्यहरूमा व्यस्त रहयो । म यसै अवसरमा सबै सदस्य साथीहरूमा हार्दिक धन्यवाद र आभार व्यक्त गर्दछु ।

एकाइसौं शताब्दिका सामाजिक, भाषिक, आर्थिक, साँस्कृतिक, राजनितिक, पर्यावरणीय, धार्मिक, सुरक्षाएवम् व्यवस्थापकीय चुनौतिहरुलार्इ ध्यानमा राखेर नेपालका गैरसरकारी संस्थाहरुले आफना रणनिति र कार्यक्रमहरु निर्धारण गर्न वान्छनीय हुन्छ । त्यसैले मगर अध्ययन केन्द्रले पनि आफना कार्यक्रमहरुलार्इ समयाकुल बनाउन आवश्यक देखिएको छ ।

मगर अध्ययन केन्द्रका विदवान हरुले आफनो संस्था बाहेक अन्य दाता हरुको एवम् संघ संस्थाहरुको नाम बाट लेख, रचना तथा पुस्तक प्रकाशन गर्ने गरेका छन् । यसबाट लेखकलार्इ केही लाभ त होला तर मगर अध्ययन केन्द्र अपहेलित हुने मर्ने सम्भावना भएको हुँदा यस तर्फ सजग हुन आवश्यक छ भन्ने ठानेको छु । मगर अध्ययन केन्द्रनै हामीहरुको समाजमा स्थापित संस्था हो र यसैको छत्रछायाँमा हामीले बसेर काम गर्नु पर्दछ । यसै लाई हुर्काउन पर्दछ । यसै लार्इ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउनु पर्दछ । तसर्थ कुनै लेख रचना वा पुस्तक प्रकाशन गर्दा समेत लेखकका नाम संगै मगर अध्ययन केन्द्रको नाम पनि जोडिनु पर्छ भन्ने मेरो बुझार्इ रहेको छ ।

यस संस्थामा कार्यरत हुँदा हुँदै केही पदाधिकारी हरूले विद्धावारीधी हासील गरेकोमा खुशी र गर्व लागेको छ । उहाँ हरू लार्इ हार्दिक बधार्इ छ । हालसम्म ति विद्वान हरूमा १. डा. कृषण बहादुर छन्तेल, २. डा. श्यामु थापा, ३. डा. मीन श्रीस, ४. डा. विश्नु सिंजाली, र ५. डा. छविलाल चिडी रहेका छन् । भावि दिन हरूमा छिटै अरूले पनि हासिल गर्ने छन् भन्ने विश्वास छ ।

आगामी दिनहरुमा यस संस्थाको निरन्तर प्रगति होस भनि शुभकामना व्यक्त गर्दछु । साथै यस संस्थाकालागी बाहिरै बसेर भए पनि मेरो वुद्धी विवेकले सके सम्म सदैव कृयाशील रहने पनि यसै अवसरमा प्रतिवद्धता व्यक्त गर्दछु ।

धन्यवाद । जय नेपाल ।

An Introduction to China’s Monguor People

Monguor people pf China

An Introduction to China’s Monguor People

Rachel Deason

16 June 2018

The Monguor are a relatively small ethnic minority in western China whose colorful traditions face extinction in the modern age.

The Monguor, as the ethnic group is called by Western scholars, go by several names. They call themselves the Chaghan Monguor, which means “White Mongols.” Their official name in China, however, is Tu, which may derive from Tuyühu Khan, a possible ancestor of the Monguor.

Homeland

Most Monguor live in the eastern part of western China’s Qinghai province, primarily in the Datong Hui and Tu Autonomous County, the Minhe Hui and Tu Autonomous County, and the Huzhu Tu Autonomous County. Most live off the land, subsisting as farmers and dabbling in animal husbandry as well as seasonal work in the cities. The average yearly temperature in Monguor lands is around 8°C (46.5°F).

Qinghai province is large but scarcely populated, and much of it once belonged to Tibet, helping explain the overwhelming number of Tibetan Buddhists within Monguor ranks.

History

Monguor history is widely contested, with some scholars believing the people to be direct descendants of the Xianbei – or proto-Mongols – and others claiming the Monguor first arose in the Yuan dynasty as mixed-race descendants of Mongol troops stationed in the Qinghai area. Some even believe the Monguor to be Turkic or Han in blood.

One reason it is so difficult to pinpoint the origins of the Monguor is due to wide diversity within the group, as well as the confusing system of classification of ethnic minorities that the Chinese government imposed after 1949. By the time of the Communist takeover, the Monguor had already begun to lose their language. Those who were Monguor but could only speak Mandarin were classified as Han, the term for China’s largest ethnic group. Those who could not speak their language but had adopted Islam were classified as Hui, an umbrella term for Chinese Muslims who don’t fit neatly into another ethnic group. Those who could speak their language and had adopted Islam were sorted into the Dongxiang, Bao’an, and Yugu.

Culture

Throughout their disjointed and convoluted history, the Monguor have lost many of the traditions that once made them unique. However, there are still elements of the culture that refuse to die off.

Though most Monguor now only speak Mandarin, two distinct Monguor languages still exist: Mongghul and Mangghuer, both Mongolic languages. In 1979, a script based on the Roman alphabet was created for Mongghul and quickly caught on with those living in Huzhu Tu Autonomous County. Still, the script didn’t help significantly in the preservation of the language.

An estimated 98% of all Monguor are Tibetan Buddhist, and Tibet even considers them part of the Tibetan nationality, despite no historical, cultural, or linguistic ties between the two groups. Their main center of worship is the Youning Monastery, located about an hour and a half from Qinghai’s capital of Xining. Most villages have their own Buddhist temple and Taoist shrine as well

Unlike their Han neighbors, whose main festival is Chinese New Year, the Monguor’s main holiday is Nadun, a 63-day festival held at the end of the summer, which celebrates the harvest. Celebrations themselves don’t last as long as they once did, mirroring the unfortunate decline of Monguor culture. The festival does, however, nod back to the Monguor’s animistic and shamanistic past, with a medium known as the Fala being a large part of the festivities. Other Nadun traditions include the donning of masks for dances that retell Monguor history.

https://www.instagram.com/yanyi_cos/

The Monguor (Chinese: 蒙古尔) or Tu people (Chinese: 土族, 土昆), White Mongol or Tsagaan Mongol are one of the 56 officially recognized ethnic groups in China. The “Tu” ethnic category was created in the 1950s.

According to the 2000 census the total population was 241,198 and lived mostly in the Qinghai and Gansu provinces. The 2010 census gave their number as 289,565. The Monguor people speak the Monguor language, which belongs to the family of Mongolic languages but has been heavily influenced by both local Chinese and Tibetan dialects. These days, nearly all Tu people can also speak Chinese. Most are farmers, and some keep livestock.
Their culture and social organizations have been influenced by Confucianism, Tibetan Buddhism, Taoism, and local beliefs. A few Tu in Huzhu and Minhe are Christian, the result of on-going American and Korean missionary work in the area.

more information:
https://en.wikipedia.org/wiki/Monguor_people

#china #中国 #중국 #土族 #ethnic #民族 #pueblo #Nation #etnik #etnico #Travel #Voyager #reizen #minority #путешествовать #viajar #旅游 #viaggio #culture #ثقافة #Kultur #Minority #cultura #Tourism #fashion #패션 #ファッション #옷스타그램 #style #series / Photographer: 陈海汶

न्वाँगी र महोत्सवहरू

न्वाँगी र महोत्सवहरू

डा. मीन श्रीस मगर

नवम्बर २३, २०२१ फेसबुक

तीस चालीसको दसकसम्म पश्चिम नेपालका पहाडी बस्तीहरूमा निकै हरभरा र मानिसहरूले भरिभराउ हुन्थे । असोजबाट पाक्न थालेको धान कात्तिकसम्ममा स्याहारी सकेर मंसिरको पहिलो हप्तातिर न्वाँगी खाने गरिन्थ्यो । स्थानीय देवदेवी र पितृलाई नयाँ धानको चामल चढाएपछि मात्र गाउँलेले नयाँ चामलको भात खाने प्रचलन थियो । पहाडबाट तराई एवं शहर केन्द्रित बसाइँसराइँले तीब्रता पाउन थालेपछि गाउँघरहरू सुनसान बन्दै गए भने लोकसंस्कृतिहरू पनि लोप हुँदै गए । अहिले अाएर पुरानो संस्कृति संरक्षणको माध्यमबाट ग्रामिण पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने अभियान थालनी भएको देखिन्छ । सरकारी स्तरबाट पनि नयाँ नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यहरू घोषणा गरिएको छ । लोककला, संस्कृति, जैविक कृषि र पर्यटनका माध्यमबाट गाउँघरहरूलाई पुनः जीवन्त र हराभरा बनाउने उद्देश्यका साथ न्वाँगी महोत्सवहरूको अायाेजना गर्न थालिएको पाइन्छ । यो अत्यन्त सकारात्मक पक्ष हो ।

कालीगण्डकी प्रश्रवण क्षेत्रका बस्तीहरूमा न्वाँगी खाने चलनलाई न्वाँगीभेजा पनि भनिन्छ । यस भेगमा ‘भेजा’ ले महत्वपूर्ण परम्परागत सामाजिक संस्थाको रूपमा स्थान पाएको छ । मगर भाषाको ‘भयाकजा’ शब्दको अपभ्रंश रूप नै ‘भेजा’ हो । अन्न बाली लगाउने र स्याहार्ने खास खास समयमा गाउँलेहरू मिलेर सामुहिक रूपमा उत्पादनसँग सम्वन्धित स्थानीय देवदेवीहरूको पूजा गर्ने परम्परालाई परम्परागत धार्मिक संस्था भेजाले नियमन (govern) गरेको हुन्छ । न्वाँगी वा न्वाँगीभेजाले धान बाली स्याहारेपछि गरिने पूजाआजालाई बुझाउँद छ । पुरानो समयमा न्वाँगी कार्यक्रमको दिन तोक्ने काम गाउँका मुखिया, जिम्माल, उमरा आदिले गर्दथे । अहिले गाउँका बुढापाका एवं अगुवाहरूले मंसिरको १, ३ वा ५ गते न्वाँगीको दिन तोक्ने गरेको पाइन्छ ।

मातृशक्ति देवीलाई नै उर्वराशक्तिको प्रतीक मानेर गाउँको सिरानमा रहेको देवस्थलमा न्वाँगी खाने दिन सबै घरकुरियाबाट नयाँ धानको चामल चढाउनुका साथै बाजागाजा सहित बलिपूजा गर्ने र बन्दुक पड्काउने चलन पाइन्छ । चामल, दही, केरा र सिलाम मिसाएर प्रसाद बनाउने गरिन्छ । उक्त प्रसादको टीका लगाए सबैले खाने गरिन्छ । न्वाँगीको अवसरमा पाहुना बोलाएर खानपिन गर्ने चलन पनि रहेको पाइन्छ ।

हालैका वर्षहरूमा न्वाँगी संस्कृतिलाई महोत्सवका रूपमा मनाउन थालिएको पाइन्छ । वागलुङको बडिगाड गाउँपालिका, पाल्पाको दोभान लगाएतका स्थानहरूमा न्वाँगीलाई भव्य महोत्सवका रूपमा ३-४ दिनसम्म मनाउने गरिएको पाइन्छ । लापोन्मुख अवस्थामा पुगेका कृषिसँग सम्वन्धित गाउँघरका स्थानीय चाडवाडहरूलाई यसरी उत्सवकै रूपमा मनाउने अभियानको थालनीले धेरै राम्रा र सकारात्मक सन्देशहरू प्रवाह हुन्छन् । पहाडबाट बसाइँ सरेर तराई एवं शहरी क्षेत्रमा पुगेकाहरू र तिनका सन्ततिहरूलाई आफ्ना पुर्ख्यौली थलो र त्याहाँको लोकसंस्कृति प्रति सद्भाव जगाउने तथा नयाँ सम्बन्ध स्थापना गराउने कार्यमा यस्ता महोत्सवहरूले महत्वपूर्ण योगदान पुगाउन सक्दछन् । लोप हुनै लागेका सांस्कृतिक धरोहरहरू मारूनी, घाँटु, कौरा, यानीमया, सालैजो, चुड्का, रोइला आदि लोकगीत, नाट्य र नृत्यहरूले पुनर्जीवन पाउन सक्छन् । लाेकसंस्कृतिको प्रचार प्रसार तथा प्रबर्द्धनका साथै स्थानीय लोकप्रतिभाहरूको पनि कदर र सम्मान वृद्धि हुन्छ । यस्ता महोत्सवहरूले परम्परागत सीपमा आधारित हस्तकलालाई प्रवर्द्धन गर्नुका साथै ग्रामिण पर्यटन विकासमा टेवा पुगाउने हुँदा स्वरोजगारको वातावरण सिर्जना हुन गई गाउँबाट अन्यन्त्र बसाइँसराइँको तीब्रतालाई केही हदसम्म नियन्त्रणमा ल्याउन सघाउने देखिन्छ ।

छठ पर्वको महत्व

छठ पर्वको महत्व
आदर्श समाज सम्वाददाता
कार्तिक २६, २०७५

चार दिनसम्म मनाइने छठ पर्वमा पहिलो दिन बर्तालु महिला वा पुरुषले स्नान गरी चोखो हुने यस विधिलाई ‘नहायखाय’ भनिन्छ । दोस्रो दिन ‘खरना’। तेस्रो षष्ठीका दिन नदी वा तलाउमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य र चौंथो दिन बिहानै उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि यो पर्व सम्पन्न हुन्छ ।परिवारको कल्याण, सन्तान प्राप्ति र आरोग्यको कामना गर्दै घरका देवीदेवताका पूजाका साथै छठी माता र सूर्यदेवको पूजा अराधना गरी यो पर्व निष्ठाका साथ मनाइने गरिन्छ । यस पर्वमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिनाका साथै छठी माताको पनि पूजा गरिने भएकाले यस पर्वलाई छठ पर्व भनिएको हो ।को हुन् छठी माता ?छठी माताका सम्बन्धमा धार्मिकग्रन्थ ‘मद्यदेवी भागवत् पुराण’को नवौं स्कन्धमा उल्लेख भएअनुसार सन्तान प्राप्तिको मनोकामना राखेर राजा प्रियव्रतले यज्ञ गरे । महषि कश्यपले यज्ञको आहूतिका लागि पकाइएका खिर रानी मालिनीलाई प्रसादको रुपमा ग्रहण गर्न दिए र त्यो खिर खाएपछि निर्धारित समयमा रानीले एक पुत्ररत्न जन्म दिइन् तर उनी मृत अवस्थामा जन्मेका थिए ।सन्तान प्राप्त भएको खुशी एकै छिनमा शोकमा परिणत भयो । मृत सन्तानको जन्मको खबरले राजा बिहृवल भए र सो सन्तानको अन्तिम संस्कारका क्रममा मसान घाटमा राजा प्रियव्रतले प्राण त्याग गर्न खोजे ।सोही समयमा दिव्यरथमा सवार एक देवी प्रकट भएर राजालाई प्राण त्याग नगर्न सल्लाह दिँदै भनिन् ,’म, ब्रहृमाकी मानस पुत्री देवसेना हुँ । सृष्टिको मूल प्रवृतिबाट मेरो उत्पति भएको हो । सोही कारणले मलाई षष्ठी पनि भनिन्छ ।’उनले भनिन्, ‘हे राजन’ मेरो पूजा गर्नु र प्रजालाई पनि पूजा गर्न सल्लाह दिनु । मेरो पूजा गरेमा सन्तानको रक्षा, कर्मशील सन्तान हुने, मनोकामना पूरा हुने र दरिद्रता पनि अन्त्य हुनेछ ।” त्यसपछि राजाले देवीको आज्ञानुसार पूजा गरेपछि पुनः पुत्ररत्न प्राप्त भयो । कात्तिक शुक्ल षष्ठी तिथिमा षष्ठी देवीको पूजा शुरु भएको र कालान्तरमा षष्ठी शब्द अपभ्रंश हुँदै छठ वा छठी पर्वको नामले परिचित भएको देखिन्छ ।छठ पर्वमा सूर्यको पूजात्रेता युगमा भगवान् रामले वनवास हुँदा रावणको बध गरेको र वनवासको अवधि पूरा भएपछि कात्तिक शुक्लऔंसी तिथिमा उनी अयोध्या फर्केकाले सोही साँझ अयोध्यावासीले खुशीयालीमा दीप प्रज्जवलित गरेर दीपावली मनाइएको कुरा राममायणमा उल्लेख छ । राजकाज सञ्चालन गर्नुअगावै रावणसँग भएको युद्धको दागबाट मुक्त हुन ऋषिहरूले भगवान् रामलाई कात्तिक शुक्ल षष्ठीे तिथिमा सूर्यको उपासना गर्न सल्लाह दिए ।अविलम्ब राजकाज सञ्चालन गर्नुपर्ने भएकाले सोही तिथिमा रामले सूर्यको उपासना गरेर पाप मोचन गरेका र यी दुबै महत्वपूर्ण कार्य एउटै तिथिमा भएकाले संयुक्त रुपमा षष्ठी माता र सूर्यको पूजा गर्न थालिएको विश्वास गरिन्छ ।यसैगरी सर्वशास्त्रज्ञ शौंनक मुनिले रोगग्रस्त, सन्तानहीन, अल्पआयुमा मृत्यु लगायत कष्टमा रहेका मानवको दुःख नाशको उपायबारे सूतजीसमक्ष जिज्ञासा राख्दा सोही समयमा उपस्थित भीष्म पितामहले पुलस्त्यमुनिबाट प्राप्त जानकारी सुनाउँदै, भने, ‘एक दुष्ट क्षेत्रीय राजा कुष्ठ र क्षयरोगबाट ग्रसित थियो । सो कष्टबाट मुक्ति पाउनका लागि उनले मृत्युलाई नै वरण गर्नु नै उत्तम उपाय ठाने । सोही समयमा एक ब्राहृमण राजदरबारमा पुगेपछि राजाले विद्ववान ब्राहृमणसमक्ष आफ्नो शारीरिक कष्टका साथै कतिपय प्रजा पुत्रविहीन रहेको र कतिपयको अल्पायुमा मृत्यु हुने गरेकाले सोको समाधान गर्ने उपाय बताउन आग्रह गरे ।’त्यसपछि ब्राहृमणले सबै कष्टको निवारण सूर्यदेवको उपासनाबाट मात्र सम्भव रहेकाले कात्तिक शुक्ल पञ्चमी तिथिमा खरना गर्दै षष्ठी तिथिमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यको पूजाबारे जानकारी गराएकाका थिए । सोहीबेलादेखि षष्ठी तिथिमा विधिवत् सूर्यदेवको पूजा गरेपछि राजा र प्रजाको कष्ट निवारण भएको विश्वासमा यो पर्वकोे महत्व बढ्दै गएको उल्लेख छ ।पर्वको विधि :यस पर्वका बर्तालुले कात्तिक शुक्ल चतुर्थीमा घरको पूजास्थलमा गाईको गोबरले लितपोत गर्छन् । त्यसपछि, स्नान गरी अरुवा अरुवाइन खाने गर्छन् । यसलाई ‘नहायखाय’ भनिन्छ । पञ्चमी तिथिका दिन ‘खरना’ गरिन्छ । सो दिन बर्तालु दिनभर उपवासमा बसेर बेलुकी नयाँ माटोको चुल्होमा खिर पकाउने गर्छन् ।घर-घरमा देवीदेवताको पूजापाठको क्रममा सो खिर प्रसादको रुपमा चढाइन्छ । परिवारका सदस्यलाई प्रसादको रुपमा वितरण गरेपछि बर्तालुले पनि सो खिर प्रसादको रुपमा ग्रहण गरेर पुनः उपवासलाई निरन्तरता दिने गर्छन् । त्यसपछि, लगातार ३६ घण्टाको कठोर उपवासका क्रममा षष्ठी तिथिमा अस्ताउँदो र बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ पर्व समापन हुन्छ ।कृषिमा आधारित पूजा सामग्रीकात्तिक महिनामा हुने यस पर्वलाई कृषिमा आधारित पर्वको रुपमा लिएको पाइन्छ । किसानको आफ्नै खेतबारीमा पाइने भण्टा, मुलासहितको बोट, हल्दीसहितको बोट, उखु, केरा, अलुवा, जुटा, नरिवल, सुथनी, फलफूल, पान र सुपारीका साथै नयाँ बाँसको टोकरी, पङ्खा, माटोको भाँडो, माटोको कलात्मक हात्तीलाई पूजा सामाग्रीको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । माटोको कलात्मक हात्तीको अग्रभागमा दियो बालिन्छ । । यसका साथै विभिन्न प्रकारका मीर्ठाई, ठेकुवा, भुसुवा, खजुरियालगायत पकवानहरु चढाइने गरिन्छ ।किसानले कात्तिक महिनालाई खेतीपातीको अन्तिम महिनाको रुपमा लिन्छन् । दयनीय निम्न वर्गको आर्थिक अवस्थामा सुधार ल्याउन र ती समुदायको शिल्पीको महत्व दर्शाउनका लागि पनि ती सामाग्री पर्वमा अनिवार्य गरिएको पाइन्छ ।डुमले बनाएका बाँसका सामान, कुमालले बनाएका माटोका सामाग्री र कृषकले उत्पादन गरेका कृषिका सामाग्री यो पूजामा राखिने गरिएको पर्वका विश्लेषक कृपानन्द झा बताउँछन् । विभिन्न समुदायका मानिसहरु जलाशयको डिलमा सौहार्दपूर्ण वातावरणमा यो पर्व मनाउने भएकाले यस पर्वलाई विभेदरहित, समावेशी एवं साझा पर्वको रुपमा लिन थालिएको छ ।

मुखाष्टमी ( शिवलाई मुकुट पहिर्याउने दिन)

Frannkey Franz is feeling blessed with Maharjan Rohan and 
13 others at Kumbeswor , Banglamukhi.

Friday Nov 12, 2021

हरेक वर्ष कार्तिक शुक्ल अष्टमी अर्थात् कछलाथ्व अष्टमीको दिनलाई मुखाष्टमीको रुपमा लिइन्छ। वर्षमा आउने ४ प्रमुख अष्टमीहरु मध्ये एक मानिने मुखाष्टमीको दिन एक छाक मात्र खाइ मुखँ अप्सँ भनि व्रत बस्ने चलन पनि रहि आएको छ।

मुखाष्टमी भनेको के हो त?

मुखाष्टमी भनेको मुखल अर्थात् मुकुट लगाइदिने अष्टमी हो। आजको दिन विभिन्न शिवालयमा शिवलिङ्गमा श्री पञ्चबुद्ध रहेको मुकुट पहिर्याउने गरिन्छ। तर हाल भने यो प्रथा पशुपतिनाथ र पाटनस्थित सर्वेश्वर महादेव कहाँ मात्र सिमित हुँदै गएको देखिन्छ। यस दिन पशुपतिनाथलाई स्वयम्भूबाट ल्याइएको मुकुट लगाइदिने गरिन्छ भने सर्वेश्वरमा हिरण्यवर्ण महाविहारबाट मुकुट ल्याउने प्रचलन छ।यसरी मुकुट लगाइदिएर विधिपुर्वक पूजा गरेपछी सो एक दिनको लागि शिवलिङ्ग नभइ चैत्यको रुपमा पुजिन्छ। सुन्दा अनौठो लागे पनि, काठमाडौ उपत्यकाको रैथाने संस्कृती यो धार्मिक सहिष्णुताको अनुपम नमुना हो, सह-अस्तित्वलाई आत्मसात गर्नुको उपज हो। उपत्यकामा शिवलिङ्गलाई मात्र चैत्यको रुपमा लिने नभइ विभिन्न चैत्यहरु जलद्रोणी सहित पनि बनाइएका हुन्छन भने त्यसलाई शैव-बौद्धको धर्मको समग्र रुपमा लिइन्छ।

किन लगाइदिन्छ त शिवलाई मुकुट?

यसको बारे जान्नलाई यहाँको प्रचलित किंवदन्ती सुन्नपर्ने हुन्छ। किराँतकालसँग जोडिने यो किंवदन्तीको कति कुरा सत्य होला, कति कुरा मिथ्या पनि होला ! प्रचलित किंवदन्ती अनुसार विरुपाक्ष नाम गरेका एक सुन्दर युवक १२ वर्षको उमेरमा आफ्नो घर छोडी वनमा बस्न गए।वनमै आफ्नो बासस्थान बनाइ बसेको थुप्रै वर्ष भयो र उनी युवक भए। एकदिन संयोगले आमा र छोराको जम्काभेट भयो तर थुप्रै वर्ष भइसकेकोले दुबैले एक अर्कालाई चिनेनन् र उनीहरु एक अर्काप्रती आकर्षित भइ कामवासनामा लीन भइ संभोग गरे।विरुपाक्षले पछि आफ्नो आमा हो भन्ने थाहा पाएपछी पाप मोचन गर्नाको लागि पशुपतिको शरणमा गए र महादेवले तामा पगालेर त्यसको झोल बनाएर पिए सबै पापबाट मुक्त हुन्छौ भनी पठाए।आज्ञा अनुसार तामा पकाइ अब पग्लियो होला भनी खोली हेर्दा, त्यसको रापले गर्दा उनी कुरुप भए। महादेवले आफूलाई झुक्याएको बुझी उनी बुद्ध कहाँ गए र बुद्धले उनलाई एउटा जपमाला दिए र मन्त्र जप गरेर जुन दिन खिइन्छ, तब पापमुक्त हुनेछौ भनी पठाए। त्यसपछी उनी बाग्मती किनारमा बसि हरेक दिन जप गर्दै बस्न थाले, तर धेरै समय जप गर्दा पनि माला नखिइएपछी दिक्क मानेर चहार्न हिँडे। यत्तिकैमा उनले एउटा बालक फलाम घोट्दै गरेको देखे र बच्चालाई सोध्दा फलाम घोटेर सियो बनाउन लागेको जवाफ पाए।त्यसपछी उनी फेरि जप गर्न थाले र एक दिन फेरि उनले वनमा दुइजनाले सियोले रुख काट्न खोजेको देखे र कुनै दिन भंगेरा जोडीले आफ्नो चुच्चोमा बाग्मतीबाट पानी ओसार्दै गरेको देखे। भंगेरालाई सोध्दा जवाफमा पोखरी भर्नलाई भन्ने पाए। यसरी विभिन्न असामान्य काम देखेर अन्तिममा विरुपाक्षले जप मात्र गरेर नहुने तर धैर्यता, विश्वास र एकचित्त चाहिने भनी बुझेर तन मनले जप गर्न थाले र केही समयपछी माला खिइयो र उनी पाप मुक्त भए। र उनको कुरुप अनुहार पनि पहिले जस्तै सुन्दर भयो। पशुपतिले आफूलाई कुरुप बनाएको कुराको रीसले उनले पाशुपात क्षेत्रमा शिवलिङ्गहरुमा लात हान्दै बिगार्दै हिँड्न थाले।आफूलाई पनि बाँकी नराख्ने बुझेर महादेवले बुद्धलाई पुकार गरे र बुद्धले आफ्नो पञ्चबुद्ध सहितको मुकुट दिई पहिरिन भने। विध्वंस गर्दै हिँडेका विरुपाक्ष पशुपतिको सामुन्ने पुग्दा त्यहाँ बुद्धको मुकुट देखि गुरुको सम्मानमा केही नगरी फर्किए। यसै अनुरुप श्री पशुपतिनाथलाई बुद्ध मुकुट लगाइदिएको भन्ने प्रचलन छ। आज पनि पशुपात क्षेत्रमा रहेको यता उता ढल्केको बिग्रेको शिवलिङ्गहरु, विरुपाक्षले गरेको निशानी हो भनी मान्दछन्।

आजको दिन बज्रयान र महायान बौद्धमार्गीहरुले १०८ लोकेश्वर मध्येका अन्तिम लोकेश्वर धर्तिमा आउनुभएको दिनको रुपमा लिने गर्दछन्। साथै परम्परा अनुसार आजको दिन बज्रयानी बौद्ध धर्मावलम्बीहरु पशुपतिको दर्शन गर्न जाने गर्दछन्। कथा किंवदन्ती जे जस्तो रहेता पनि दुई भिन्न धर्म बीचको दुरीलाई मेटाएर समागम रुपमा शैव- बौद्ध बीच सहिष्णुता कायम गर्ने यस्ता प्रचलनहरुलाई हामीले सम्मान गर्नुपर्छ। हाल भने, पशुपतिमा देखिएला भनी, मुकुटलाई फूलै फूलले ढाक्ने गरेको पनि पाइन्छ, जुन नगर्दा राम्रो हुनेथ्यो। हाल पनि पाटनको कुम्भेश्वर मन्दिर भित्र, सर्वेश्वर महादेवको ठूलो शिवलिङ्गमा पञ्चबुद्ध भएको तामाको मुकुटले छोपी दर्शनको लागि राख्ने गरिन्छ। यस दिन कुम्भेश्वर क्षेत्रमा मेला पनि लाग्ने गर्दछ भने कुम्भेश्वर मन्दिरलाई पाटनको पशुपतिनाथको रुपमा लिइने गरिन्छ।

तल देखाइएको तस्बिर सर्वेश्वर महादेवको शिवलिङ्गलाई पञ्चबुद्ध भएको तामाको मुकुटले छोपिएको बेलाको हो।

लेख : Frannkey Franz

तस्बिर : फेसबुकबाट साभार गरिएको

Booker Talliaferro Washington

Booker T Washington, Circa 1903 (Courtesy: Library of Congress, American Memory Project)
Born: April 5, 1856, Died: November 14, 1915

Santa Bahadur Pun
(September 2021, Ashwin 2078)

Text Box: Booker T. Washington, circa 1903(Courtesy Library of Congress, American Memory Project)Writer’s Note: This is a follow-up to a good article by Dr. PB Nepali of Kathmandu University on Booker T Washington that was published by Spotlight on August 6, 2021. In an age raging with George Floyd, Black Lives Matter and in our own Nepal despite the abolishment of Kamalaris/Kamaiyas system the recent sad inter-caste clashes in the districts, the writer felt a short summary of Booker Washington’s remarkable life will be of interest to Spotlight readers. The following is a summary of Booker’s life from an excellent book George Washington Carver – The Man Who Overcame by Lawrence Elliott about Carver, another great Black American of that period.

Measure me not by the Heights to which I have climbed But the Depths from which I have come!’ – Frederick Douglass, the first great spokesman of the Negro people, after the 1863 abolition of slavery in USA, who died in 1895 and the mantle of leadership fell on Booker T. Washington.

Booker was born into slavery in 1856 on the Burroughs plantation in Franklin County, Virginia. His mother, Jane, was a cook in a ‘big house’ and of his father he only knew that he was a white man from some neighbouring plantation. Sometimes Booker was called up to the mansion to shoo away flies from the dining room. Even as a boy he was highly valued – assessed by a court at $400! Each Sunday his mother was permitted to take home some molasses for her three children. Home was a fourteen by sixteen cabin in the slave quarter with earthen floor and no windows. For Booker, raised on corn bread and fat pork daily, that piece of molasses was heart-stopping treat. He was not yet ten when the Civil War ended in 1865 and the slaves were freed. He remembers an army officer, standing on the verandah of the colonnaded white house, reading to the assembled Negroes US President Abraham Lincoln’s 1863 Emancipation Proclamation[1]. ‘You are free’ the officer said and Booker felt his mother’s tears as she stooped to kiss him. There were tumult, songs and great shouts of rejoicing long into the night. Only later were they to realize and ponder: where to go, how to live, where would their food come from, and who would take care of their old folks? Washington later wrote ‘In a few hours, the great questions with which the Anglo-Saxon race had been grappling for centuries had been thrown upon these people to be solved.’ Four million souls had been flung into a strange and alien liberty without money, homes, jobs or votes. Free for what? Washington clearly saw, ‘To vie with their one time white masters! To them Booker T Washington devoted his life, struggling to make meaningful this new-found freedom, to put into unskilled black hands the tools of learning and enterprise and opportunity. His incredible journey from slavery to the Hall of Fame began in 1865. In Malden, close to Charleston, his mother’s husband, Washington Ferguson (Booker’s stepfather), sent nine year old Booker and his brother to work in salt furnaces. For seven years Booker scooped and packed salt and hacked coal in the dark mine bottom. With hunger to read and write, he scrambled his way to a rudimentary education. Nearly everything he read and heard told him that the Negro race was the lowest and most hopeless of God’s creatures.

In 1872 having heard about a School for Negroes in a place called Hampton Institute near Norfolk, Booker travelled 500 miles across the civil war-torn Virginia – begging for rides and walking. Working as a janitor to pay his way, he graduated in 1875 and returned to Malden to teach the School there. Four years later, Booker went back to Hampton to take a teaching post. In May 1881 his school principal, General Samuel C Armstrong received an urgent request from a group of people in Tuskegee, deep in the ‘black belt’ of Alabama but home also of the staunch racist Confederates, for a white teacher for a School for Negroes that the Legislature had authorized. Tuskegee was a little town of 1,000 whites and 1,000 Negroes. WF Foster, a former Confederate officer, an aspirant to the State Legislature asked Lewis Adams, once a slave, what his people wanted for their support. Adams, a skilled metal worker, asked for a Negro training School. Colonel Foster was elected[2] to the State Senate and a bill authorized the establishment of a Normal School for coloured teachers. General Armstrong replied that he had no white teacher for that post but recommended an eminently suited coloured man. Three days later a telegram to General Armstrong said ‘Booker T Washington will suit us. Send him at once.’

Washington came to Tuskegee in June 1881. His School consisted of a leaky Methodist Church building about to collapse and a more worse nearby shanty. There were no books, no slates, no desks and no students. Though disillusioned, he was not baulked. Two days later he borrowed a mule and wagon and set out to learn what he could about the Tuskegee people and their needs. He met an old grizzled man who related him about being sold into slavery. To Washington’s query ‘How many of them were sold?‘Five’ was the reply. ‘Myself, brother and three mules!’ The School started at the dilapidated church on July 4, 1881. There were 30 pupils most of them older than the 25 year old teacher himself. Late that year, Washington heard of a 100 acres of abandoned plantation about a mile north of town that could be purchased for $500. The land was arid, bare with four ruined buildings. But Washington now had 50 students and he dreamt of 50 times that number. So he wrote to General Armstrong begging for a loan which he promised to pay back. The money came by return mail. Only days later, the teacher and students were swarming through the plantation cabin, kitchen, stable and hen house hammering, scrubbing, whitewashing. A new teacher, Miss Olivia A Davidson, who was to become Washington’s wife, undertook to raise money to pay back the awesome debt. She organized festivals, concerts and suppers among the community to raise money. People offered gifts according to their means. One day an old coloured lady hobbled up to Washington and putting six eggs on his desk said ‘I have no money. But I want you to take this toward the learning of the young ‘uns.’ Within five months, the entire $500 was repaid.

To most students, swinging an axe and ploughing the fields was not the education they had envisioned. They were all suffused[3] with the idea that learning would free them from toil and hard physical labour. That Schooling would make them escape from such toils. But when Washington, the principal, strode out among them with an axe on his shoulder and wielded it with vigour, the students’ mutterings died away. It was a graphic lesson in the Dignity of Labourthe basic tenet Tuskegee Institute would grow and flourish on. Washington taught them to wash, plough and plant aiming to turn out not Scholars but teachers and technicians and competent farmers. In the next 15 years, 40 buildings were erected, all but four by student labour. Washington travelled widely for his School’s funds and at the same time addressing for a better understanding between the white and coloured races. When Frederick Douglass, the first great spokesman of the Negro people died in 1895, the mantle of leadership fell on the shoulders of the slave boy who had fought his way up from the deepest darkness.

That same year in 1895, Washington was invited to speak at the Atlanta Cotton States and International Exposition. This Exposition was to demonstrate to all that the onetime Confederacy had come back from Civil War devastation. King Cotton was back on the throne ready to do business with the Northern merchants and foreign mills. But there still were diehards who cried To permit a Negro on the same platform with Southern leaders was to confess to the world that the blacks and whites were equal after all.’ At the International Exposition auditorium, Washington told them the parable of a ship lost at sea with its crew dying of thirst. Sighting another ship, the unfortunate crew hoisted a signal for water and the answer came back, ‘Cast down your bucket.’ Again and again they hoisted their pleas and the reply was the same, ‘Cast down your bucket where you are.’ The exasperated Captain finally ordered a bucket down over the side – and up came the sparkling fresh water! The distressed ship was at rest in the great mouth of the Amazon River. Washington continued ‘Cast down your bucket where you are, among the 8 million Negroes whose habits you know, whose fidelity and love you have tested. Cast down your bucket among these people who tilled your fields, cleared your forests, built your railroads and cities. In all things social we can be as separate[4] as the fingers’ – so saying he indicated the fingers of his raised open brown hand and then dramatically closing them into a fist, he roared ‘Yet One as a Hand in all Things Essential – to Mutual Progress!’ The audience roared its approval and Washington’s speech turned out to be the high point of the Exposition and his speech there was later also known as the Atlanta Compromise. Overnight Washington became one of the most famous men of the land. The problems and yearnings of his people were understood as never before. But many of his own race jeered him as ‘Uncle Tom’ charging Washington with betrayal of the Negro’s social and political claims.

Somewhere he had heard that there was a noted agriculturist, a coloured man, working at the Agricultural School at Ames in Iowa. George Washington Carver had just received his master’s degree in agriculture and was working at that School. On April 1, 1896 Washington sat down to write him a letter:

I cannot offer you money, position or fame. The first two you have. The last, from the place that you now occupy, you will no doubt achieve. These things I now ask you to give up. I offer you in their place work – hard, hard work – the task of bringing a people from degradation, poverty and waste to full manhood.

Four days later George W Carver read the letter. In addition to accepting Tuskegee’s offer of an annual salary of $1500, Carver replied ‘To this end, I have been preparing myself for these many years ….. that this line of education is the key to unlock the golden door of freedom to our people.’ And in October 1896, the Tuskegee Institute paper reported that the new Agricultural Department would be headed by a Mr. George Washington Carver[5], en route from Iowa.

In October 1901, President Theodore Roosevelt invited Booker Washington for dinner at the White House. This aroused intense anger and uproar in the South. While Democratic Party politician from Mississippi James K Vardaman described the White House as being ‘saturated with the odour of the nigger’, South Carolina’s Senator Benjamin Tillman from the same Party made far harsher racist remarks ‘The action of President Roosevelt in entertaining that nigger will necessitate our killing a thousand nigger in the South before they will learn their place again.’ Washington never responded directly to such racist remarks of his critics, whether white or black. He was a true apostle of tolerance between the blacks and whites. For Washington, the burning question of the time, so well uttered by the two politicians of the South, was whether the black man was actually a human being or not.

Pressed and burdened with such environment, Washington, unable to find rest, would sometimes in the middle of night knock at George Carver’s door and apologetically say ‘I thought perhaps you would like to take a walk.’ Invariably Carver would quickly dress and hurry out to join the principal. Carver well knew the heavy weight that Washington alone was carrying. The two, though highly diverse in personality and talent, had the same vision – dedicated totally to the cause of uplifting their people.

On the evening of 25th October 1915, Washington spoke in New Haven – his favourite subject, as usual, was race tolerance – and almost immediately, he fell ill. Still he insisted on going on to New York. But there were to be no more speeches for him. Days later, he collapsed and was rushed to a hospital where doctors told him he might live only a few hours. Gasping for voice, Washington told his friend, Robert Russa Moton, who succeeded him as President of Tuskegee: ’Take me home. I was born in the South. I have lived and laboured in the South and I wish to die and be buried in the South.’[6] He was carried to the train and returned to his Tuskegee School in Alabama. On the morning of November 14th 1915, Washington breathed his last and his body was laid to rest on a little rise of ground at the School – now the Tuskegee University. When Booker Washington died in 1915, Tuskegee owned more than 100 well-equipped buildings with about 1,500 students learning 38 trades and professions and had an endowment of approximately $2 million.


[1] This Emancipation Proclamation was made on January 1, 1863. Three years earlier in 1860, Britain had already abolished slavery in India introducing the Indian Penal Code which not only abolished slavery but made enslavement of human beings a criminal offence. Slavery in Jung Bahadur Rana’s 1854 Mulki Ain contain interestingly detailed separate chapters dealing with: punishment of slaves for having sexual relationship, punishment to those who assist the slaves to run away, norms to be applied when selling off slaves, what to do when the mother slave is separated from her children during her owner’s family partition and even on keeping the female slave as wife by the owner. As slavery had been abolished in India, it was but natural for many Nepalese slaves to run away to India for refuge. So in 1868 Jung conveniently clamped a bill that freed only those slaves, who ran away from their owners, to Naya Muluk (Kanchanpur, Kailali, Banke and Bardiya districts) and Morang/Jhapa – vast birtas owned by Jung families and his ruling coterie who required cheap labour to till them! We should also remember that though slavery was abolished as early as 1860 in India, the ingenious ruler coining the term ‘indented labour’ exported hundred of thousands of poverty-ridden Indians to the colonial sugar farms of Mauritius, British Guyana, West Indies, Fiji and South Africa. Similarly in Nepal, after kamara/slavery was abolished in 1925, the ingenious rulers introduced the kamaiyas/kamalaris system to tend to their comforts. It is very strange that the kamaras/kamaiyas/kamalaris, that has haunted Nepal to this day, has failed to attract the attention of Nepalese researchers. The kamaras, Malati/Mangale, appeared on the musical drama only in BS 2042 after Madhav Prasad Ghimire wrote it in BS 2039.

[2] Colonel Foster’s political career was brief. Goaded as a ‘nigger-lover’, he was swept away from office in the next election.

[3]Unfortunately, such concepts, totally bereft of the Dignity of Labour, continue to still pervade our Schools and Colleges of Nepal!

[4]  Sadly, even the 21st century Nepalese leaders still fail to see this Strength in Nepal’s Diversity – diversity in ethnic races. Prithwi Narayan Shah in his Dibya Upadesh called Nepal Char Jat, Chhattis Varna ko Fulbari’! However, Jung’s 1854 Mulki Ain forgot the ‘chhattis varna’ and preferred to limit Nepal only to ‘Char Jat’!

[5]Carver taught at the Tuskegee Institute for 47 years till his death in 1943. Like Booker Washington, Carver became internationally known for his work at Tuskegee. Presidents, princes and even Mahatma Gandhi were in touch with him. Thomas Edison invited Carver to come and work in his Edison laboratories at Menlo Park, New Jersey at a minimum salary of $ 100,000/. Carver thanked Edison but did not accept the offer. He was still working at an annual salary of $1,500. Later when someone, having heard of Edison’s offer, queried ‘But if you had all that money, you could help your people.’ Carver replied ‘If I had all that money I might forget about my people!’

[6] Not unlike what the cancer-ridden terminally ill Dr Upendra Devkota did. When his treatment in Britain failed, Dr. Devkota returned to Kathmandu as he wanted to die in Nepal. His last wish was to do what he used to do in his boyhood: drink the sparkling water from the ‘dhunge dhara’ of his native Boharagaon in Gorkha. Having fulfilled that wish, Dr. Devkota passed away on 18th June 2018.